فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص)

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص)؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص) انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص):

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص) آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص) با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص) از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص)، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مبادی اخلاقی بعثت؛ پیش فرض های اخلاقی پذیرشِ دعوت پیامبر اکرم (ص) :

مقدمه

بعثت پیامبر اکرم (ص) معمولا به عنوان واقعه ای معنوی توصیف شده است که به اراد الهی به وقوع پیوسته و مبدأ شکل گیری اسلام بوده است. دو سوی اصلی این واقعه یکی خداوند است و دیگری پیامبر اکرم (ص)؛ خداوند با اراد الهی اش و پیامبر اکرم (ص) با حسن خلق و مجاهده و ایثارش. در میراث کلامی و نیز تاریخی مسلمانان کمتر به عنصر سوم در بعثت، یعنی مردم و مخاطبان پیامبر اکرم (ص) – به عنوان کسانی که دعوت پیامبر به اسلام را پذیرفته اند – توجه شده است و معمولا خداوند و پیامبر مورد تأکید قرار گرفته اند. پرسش اصلی این مقاله این است که زمینه های اخلاقی مردم و اصول اخلاقی ای که در نهاد آنان و جامعه شان قرار داشته، چه نقشی در پذیرش بعثت از سوی آنان داشته است.

آثاری که به مسئل بعثت در رابطه با اخلاق پرداخته اند، تا حد زیادی بر حدیث «إنما بعثت لأتمم مکارم الأخلاق» (طبرسی، ق، ص ) تمرکز کرده اند. در این آثار، عمدتا مکارم الاخلاق توصیف شده است و هدف بعثت نیز تکمیل مکارم الاخلاق بیان و عنوان شده است. جدا از بحث هایی که در کتابهای حدیثی و اخلاقی عالمان مسلمان در باب بعثت وجود دارد، مقالاتی نیز در سالهای اخیر منتشر شده اند که به رابط بعثت با اخلاق پرداخته اند. شاید نزدیک ترین مقاله به آنچه ما در این جستار در پی آنیم، مقال «پیامبر اکرم (ص) و شیوه گذر از جامع جاهلی به جامعه اسلامی» باشد. این مقاله با بررسی داده های تاریخی، در پی ارائه طرحی برای «توسعه» با عنوان «نظریه محتوای باطنی انسان» – ملهم از تحولات عصر بعثت – است. بر این اساس، پیامبر با تغییر آرمانهای جامع عربی و از طریق اصل دعوت، با استفاده از شیوه های حکمت، موعظه و جدال نیکو، توانست انسانها را به تعالی برساند و این تعالی سبب توسع آن جامعه شده است (لک زایی، ، ص ).

مقال دیگر با عنوان «بعثت، رمز و راز جاودانگی اخلاق» – با محوریت حدیث مکارم الاخلاق – تلاش میکند مکتبی اخلاقی با عنوان «مکتب اخلاقی بعثت» را معرفی کند که با تکیه بر آن، میتوان نیازهای بشر در هم اعصار را پاسخ گو بود (بسطامی، ، ص -) همچنین، مقاله «بعثت پیامبر اعظم و تأثیر آن بر فرهنگ مردم جزیره العرب» در پی اثبات آن است که محتوای فرهنگ جاهلی، فاقد افکار و هنجارهای اخلاقی متعالی بوده است و علت بعثت پیامبر در «میان اعراب و در عربستان» نیز این بوده که «فاسدترین مکان در زمین آن نقطه بوده است» (صفاکیش کاشانی، ، ص ). جستار «رابط دوسویه بعثت و مکارم اخلاق» نیز در پی این است که هدف بعثت را در اکمال و اتمام مکارم اخلاق منحصر سازد. اثبات این انحصار – با استفاده از مقدمات انسان شناختی – مستند به آیات قرآن و احادیث است (فنی اصل، ، ص ).

اما در نوشتار حاضر، تلاش میکنیم تا نشان دهیم که پذیرش دعوت پیامبر اکرم (ص) از سوی مردم، در گرو وجود ارزشهای اخلاقی در بین مردم پیش از بعثت بوده است. از این رو، نشان میدهیم ضمن آنکه ارزشهای اخلاقی در جامع جزیره العرب وجود داشته، اما کمرنگ شدن آنها موجب شده است تا پیامبر اکرم (ص) با بعثت خود در پی اهتمام و رواج دوبار آنها برآیند؛ بر خلاف این باور رایج که پیش از اسلام اعراب هیچ باور و بهره ای از اخلاق و احترام به اصول اخلاقی نداشته اند، ادعای این مقاله این است که اساسا بدون وجود این ارزش ها، تحقق عملی بعثت و پذیرش اسلام از سوی مردم، ناممکن بوده است.

. بعثت و جنبه های اثباتی و ثبوتی آن

هنگامی که دربار شکل گیری دین اسلام سخن میگوییم، نخستین مفهومی که به ذهن ما متبادر میشود، مفهوم «بعثت» است. معنای لغوی بعثت، برانگیختن است (راغب اصفهانی، م، ص )

و معنای اصطلاحی آن عبارت است از نهادن مسئولیت نبوت، رسالت و امامت بر عهده یک فرد از سوی خداوند که به او پیامبر، نبی یا رسول گفته میشود. این معنای اصطلاحی برگرفته از برخی آیات قرآن کریم است: «و در حقیقت، در میان هر امتی فرستاده ای برانگیختیم [تا بگوید:] خدا را بپرستید و از طاغوت بپرهیزید» (سور نحل، آی ). بر اساس این مسئولیت، پیامبر از سوی خداوند مأمور میشود تا مردم را به رستگاری دعوت کند و آنها را به طریق چگونه زیستن برای دستیابی به خیر و سعادت آگاه سازد. اگر بعثت پیامبر را دارای دو جنب ارتباط خداوند با پیامبر و ارتباط پیامبر با مردم در نظر بگیریم، در بحث ها و کتابهای اعتقادی، معمولا به جنب اول توجه شده است. ارتباط خداوند با پیامبر را میتوان به عنوان «جنب ثبوتی بعثت» در نظر گرفت و ارتباط پیامبر با مردم را به عنوان «جنبه اثباتی بعثت». معمولا در معرفی و شناخت بعثت، آنچه به ذهن ما متبادر میشود چند و چون مسئولیت پیامبری و رابط پیامبر با خداوند است که همان جنب ثبوتی بعثت است.

. . جنب ثبوتی بعثت

در کتابهای اعتقادی ما مسلمانان نیز معمولا موضوع بعثت به عنوان مسئولیتی مورد بحث قرار گرفته که از سوی خداوند بر عهد پیامبر نهاده شده است. به عنوان مثال، علامه حلی در کتاب کشف المراد بحث خود را دربار نبوت با بحث در مورد فوائد، حسن و ضرورت بعثت آغاز میکند. به باور خواجه نصیرالدین طوسی و نیز علامه حلی، بعثت از آن رو ضرورت دارد که مستلزم لطف خداوند در تکالیف عقلی است (علامه حلی، م، ص ) این نگاه در واقع، از آنجا نشأت میگیرد که خواجه و نیز علامه هر دو نگاهی بیشتر ثبوتی به بعثت دارند و کمتر از جنب اثباتی بدان توجه کرده اند. علت نامگذاری این جنبه به جنب ثبوتی بعثت این است که در عالم ثبوت، دین به پیامبر اکرم (ص) نازل شده و آن حضرت برای ترویج دین و تبلیغ رسالت از سوی خداوند برگزیده و برانگیخته شده اند. از آنجا که عنصر اصلی در مفهوم بعثت برانگیخته شدن یک انسان از سوی خداست، توجه اصلی فیلسوفان و متکلمان مسلمان معطوف به جنب ثبوتی بعثت شده است.

. . جنب اثباتی بعثت

در این مقاله ما بیشتر بر جنب اثباتی بعثت تمرکز خواهیم کرد و به این پرسش پاسخ خواهیم داد که پیامبر – به لحاظ اخلاقی – چگونه موفق شد پس از پذیرش مسئولیت نبوت و رسالت، مردم را هدایت کند و آموزه های دینی را به آنها طوری ارائه کند، که مردم این آموزه ها را بپذیرند و در مجموع باورهای خود قرار دهند. در واقع، چه وضعیت اخلاقیای در جامعه وجود داشته است که پیامبر اکرم (ص) با تکیه بر آن وضعیت اخلاقی، با مردم گفت وگو کردند و آنها را به دین اسلام دعوت کرده اند. این جنبه را به این دلیل «جنب اثباتی بعثت» مینامیم که تحقق خارجی بعثت و اثبات صداقت و اعتماد به پیامبر در خارج از عالم ثبوت را در بردارد. آنچه به لحاظ اخلاقی در این فرایند اهمیت داشته است، در یک بخش مربوط به پیامبر اکرم (ص) بوده و در واقع، اخلاق آن حضرت نقش مهمی در جلب نظر مردم به ایمان به خدا ایفا کرده است؛ چنانکه قرآن کریم به این مهم تصریح فرموده است: «پس به [برکت ] رحمت الهی، با مردم نرم خو [و پرمهر] شدی و اگر تندخو و سخت دل بودی، قطعا از پیرامون تو پراکنده می شدند» (سور آلعمران، آی ).

بخش دیگر این فرایند، به مردم و حاکم بودن اصول اخلاقی خاصی در بین آنان مربوط است.

در واقع، مردم عصر بعثت، دارای باورهای اخلاقی بوده اند و مانند هر جامع متمدنی، از اصول بنیادین اخلاق تبعیت میکرده اند. بسته شدن پیمان های جمعی مانند پیمان حلف الفضول (ابن سعد زهیری واقدی، بی تا، ج ، ص ) برای حمایت از ستمدیدگان و نیز احترام به آداب و خلقیات جوانمردانه – به گواهی تاریخ – در بین اعراب پیش از اسلام که بعدها مخاطب دعوت پیامبر اکرم (ص) شدند، وجود داشته است؛ هرچند نباید فراموش کنیم مانند هر جامعه متمدنی، به مرور زمان، بسیاری از سنت های خوب کهن که دربردارند اصول اخلاقی نیز هستند، در جامعه کم رنگ شده بود و یکی از خدمات دین به اخلاق، بازگرداندن اهمیت اخلاق و احیای جایگاه آن در منظوم تمدنی فرهنگ مردم عصر بعثت و روزگار پس از آن بوده است.

در عین حال، باید توجه داشته باشیم که بدون باور مردم نسبت به اصول اخلاقی، امکان شکل گیری دین و تحقق هدف بعثت، ناممکن است.

نکت دیگری که در اینجا قابل ذکر است، روشن ساختن عنوان «مبادی اخلاقی در بعثت» است. وقتی ما میخواهیم دربار مبادی اخلاقی در بعثت تحقیق کنیم، نه به دنبال شناخت مفهوم دین یا مفهوم اسلام و اندراج مفهومی اخلاق در دین اسلام هستیم و نه در پی اثبات این که دین اسلام در مناسک یا آموزه های خود دارای آموزه های اخلاقی است. البته، بحث درباره این موارد، بحث بایسته و مهمی است، اما آنچه ما در این جستار در پی آن هستیم، این است که نشان دهیم پایه گذاری دین مبین اسلام و بعثت پیامبر اکرم (ص) عملا مبتنی بر چند اصل از اصول اخلاقی بوده است و به لحاظ عقل عملی، بدون وجود این اصول در ذهن و نیز در جامع مردمی که مخاطب پیامبر (ص) بودند، امکان پذیرش دین از سوی مردم وجود نداشت. در عین حال، باید توجه کنیم که دعوت پیامبر صرفا بر این چند اصل اخلاقی مبتنی نبوده است، بلکه در کنار این چند اصل بر مبانی متعدد دیگری نیز مبتنی بوده است. در واقع، اصول اخلاقیای که در این مقاله بدانها میپردازیم، شروط لازم برای پذیرش دین مبین اسلام از سوی مردم هستند؛ نه شروط کافی.

برای نمونه، میتوان از وضعیت ناعادلانه ای یاد کرد که در جامع عربی آن روزگار وجود داشته است. «اصل عدالت» به عنوان یک اصل کلی اخلاقی در آن روزگار به عنوان هنجار مقبول اجتماعی شناخته می شده است، اما اشرافیت برآمده از سنت عربی، در موارد بسیاری، موجب نادیده انگاشته شدن عدالت میشد. بیشک، اهتمام پیامبر اکرم (ص) به عدالت و دادخواهی ستمدیدگان از جمل عواملی است که به لحاظ انگیزشی در گرویدن مردم به اسلام تأثیر درخور توجهی داشته است.

. باورهای اخلاقی در جامع عرب عصر نزول وحی

با وجود آنکه بسیاری از رسوم نادرست در جامع عرب پیش از اسلام وجود داشت و از همین رو به «عصر جاهلیت» معروف شده است، اما تاریخ به ما میگوید که برخی از مهم ترین اصول اخلاق در جامع عرب عصر نزول وحی، همچنان زنده بود. این اصول به مثابه بنیادهای اخلاقی در فرهنگ اجتماعی مردم آن روزگار، قوام تعاملات اجتماعی را حفظ میکرد و اگر اصول اخلاقی مورد وفاق عمومی نبود، اساسا انسجام اجتماعی از میان می رفت. به باور برخی از اسلام پژوهان، فضایل مهم اخلاقی در فرهنگ عربی پیش از اسلام، با آغاز اسلام، مورد قبول پیامبر اکرم (ص) قرار گرفت. در واقع، آنچه سبب شده است که به لحاظ اخلاقی دور تمدنی عرب پیش از اسلام، از جانب مسلمانان، نقد و نکوهش شود و با عنوان « عصر جاهلیت» خوانده شود، فقدان ارزشها و فضایل اخلاقی نیست، بلکه کم رنگ شدن و مغفول واقع شدن فضایل اخلاقی در مراودات عمومی و مناسبات اجتماعی بوده است. «برخی از کمال مطلوبهای کهن عرب و فضیلت های خاص چادرنشینان و صحراگردان که پیش از برآمدن اسلام در دست بازرگانان و تاجران ثروتمند مکه دچار انحطاط گشته… بود، در اسلام احیا شده و در سیمای اخلاقی آن منعکس شده است» (ایزوتسو، ش، ص ).

. . سنت حلف

به گواهی تاریخ، یکی از اصول اخلاقی که همواره مورد احترام اعراب پیش از اسلام بود و هر کس از آن تخطی میکرد، نکوهش و احیانا مجازات میشد، وفای به عهد و پیمان بود. در میان پیمانهای عربی، یکی از پیمانها که با عنوان «حلف» خوانده میشد، به لحاظ اخلاقی در نوع خود کم نظیر بوده است. «حلف» پیمان یاری و دفاع از یک دیگر بود که بین دو قبیله یا دو گروه یا تعدادی از افراد منعقد میشد و بر این اساس، هم کسانی که در این پیمان شرکت داشتند، متعهد بودند که در برابر تعدی هر متجاوزی از هم پیمان یا هم پیمانان خود دفاع کنند.

برخی از مورخان بر این باورند که وفاداری به «حلف» در بین اعراب پیش از اسلام، برآمده از شیو زندگی صحرانشینی آنها بود. این شیو زندگی مقتضی آن بود که قبایل همواره با یک دیگر هم پیمان باشند. فقدان هر گونه استحکامات و موانع طبیعی در برابر حملات راهزنان و دزدان، موجب میشد تا قبایل نزدیک به یک دیگر، از میثاقهایی که با یک دیگر میبستند، به عنوان یکی از اصلیترین عوامل دفاعی دربرابر خطر دشمنان بهره ببرند (علی، م، ج ، ص )

شکل بسیار اخلاقی تر «حلف» دربرگیرند پیمانی بود که برای دفاع از جان، مال، ناموس و آبروی افراد یا گروه های ستمدیده که خود در پیمان نبودند، منعقد میشد. برای مثال، هدف از پیمان «حلف الفضول» دفاع از ستمدیدگانی بود که آشنا یا خویشاوندی در شهر مکه نداشتند و در این شهر مورد ظلم قرار میگرفتند. این پیمان تا سالیان سال پس از اسلام نیز همچنان پایدار بود و هم پیمانان به مفاد آن وفادار بودند؛ تا جایی که امام حسین (ع) برای احقاق حق خود از ولید بن عتبه والی مدینه، او را تهدید کرد که مردم را به استناد «حلف الفضول» به یاری خواهد طلبید. عبدالله بن زبیر که در آنجا حاضر بود، قسم یاد کرد که اگر کسی عبدالله را به استناد «حلف الفضول» بخواند آن فرد را یاری خواهد کرد تا جایی که یا حق او را بگیرد و یا در این راه کشته شود (ابن اثیر، م، ج، ص )

جواد علی در کتاب المفصل فی تاریخ العرب قبل الاسلام فصلی را با عنوان «عقود و الالتزامات»، به تمام پیمانها و معاهده هایی اختصاص داده است که در فرهنگ عرب آن روزگار، به عنوان پیمانهای رایج به شمار میرفته اند. او ضمن برشمردن شرایط و عناوین این عقدها در قبایل و مناطق مختلف، توضیح میدهد که وفاداری به پیمان ها از جدی ترین قواعد اخلاقی عربی به شمار میرفته است. عقود و التزامات در موارد زیادی ثبت میشده است و شروطی که در ضمن یک عقد قرار داده میشده نیز مکتوب میشدند (علی، م، ج ، ص ). اینها نشان می دهند که عهد و پیمان در جامعه عربی روزگار پیامبر اکرم (ص) یکی از اموری بوده است که نقش ویژه در تعاملات اجتماعی و انسجام جامعه ایفا میکرده است.

. . سنت جوار

از جمله سنت های ستود اعراب پیش از اسلام، سنت پناه دادن به افراد بیپناه بود. بر اساس این سنت که «جوار» نامیده میشد اگر فردی تعهد میکرد که دیگری را پناه دهد، فرد پناهجو را مانند یکی از اعضای خانواد خود میدانست و از او در برابر هر کسی حمایت و دفاع میکرد.

پیامبر اکرم (ص) در سال دهم بعثت پس از بازگشت از طائف و برای در امان ماندن از شرور مشرکان، در جوار یکی از سران قبائل به نام «مطعم بن عدی» وارد مکه شدند. مطعم پیشاپیش با صدای بلند اعلام میکرد: ای گروه قریش! محمد (ص) در جوار من وارد شهر شده است و مبادا کسی از شما قصد حمله به او را داشته باشد (ابن سعد زهیری واقدی، بیتا، ج ، ص ).

موارد تاریخی ای که اهمیت صداقت و نیز عهد و پیمان را در جامع جاهلی نشان میدهد، کم نیستند. پیش از فتح مکه، قبیله قریش با پیمانشکنانی که «عهدنام حدیبیه» را زیر پا نهاده بودند، همکاری کرد و به یکی از قبایل هم پیمان با مسلمانان حمله کردند. ابوسفیان پس از این ماجرا به مدینه آمد تا با ابراز بیخبری از حادث رخ داده، صلح نامه حدیبیه را با پیامبر (ص) محکم کند. نه تنها هیچ یک از مسلمانان حاضر نشدند تا با ابوسفیان نزد پیامبر (ص) بروند، بلکه حتی دخترش ام حبیبه نیز که همسر پیامبر (ص) بود، با او به مهر سخن نگفت. سخن همه آنها این بود که چون تو پیمان شکسته ای شایست گفت وگو با پیامبر (ص) نیستی و هیچ یک از ما نمیتوانیم شفاعت تو را نزد پیامبر (ص) بکنیم. روشن است که این اهتمام به رعایت عهد و پیمان، صرفا اختصاص به نزول وحی و آراستگی به اخلاق وحیانی نداشت، بلکه به گواهی تاریخ، از برخورد و شرمساری ابوسفیان پیداست که «پیمانشکنی» نزد هم مردم نکوهیده و بسیار قبیح بوده است (طبری، ش، ج ، ص ).

. . فضیلت سخاوتمندی

فضیلت «سخاوت» در بین اعراب همواره ستایش می شد و فرد سخاوتمند مورد احترام بود. از آن جمله حاتم طائی است که به کرم و سخاوت در بین اعراب پیش از اسلام شهرت فراوان داشته و نقل گشادهدستی او به کتاب های اخلاقی ایرانی نیز رسیده است. او در شعری سرود: «به من می گویند که تو دارایی ات را نابود کردی؛ میانه رو باش؛ در حالی که اگر چنان کرده بودم که آنها میگویند، به سیادت و سروری نمی رسیدم» (الحوفی، م، ص ). تاریخ نگاران بر این ویژگی اعراب گواهی داده اند که اگر میهمانی بر آنان وارد می شد، برای پذیرایی از او شتر خود را نحر میکردند و برای مهمان سفر رنگینی میگستردند (امین، م، ص ).

این رفتارها بیشتر از آن جهت بود که سخاوت با شرافت و عزت نفس گره خورده بود. در سخاوتمندی نحوه ای بروز و ظهور جوانمردی و مردانگی وجود داشت که موجب تحسین دیگران می شد. چنان که در بخل، بیشرافتی موج میزد و موجب نکوهش و تقبیح دیگران میشد (ایزوتسو، ش، ص ). بخل آنقدر در نظر عرب قبیح بود که مشهور است که اهجی هجو عرب بیتی از اخطل ابومالک غیاث بن غوث است که مضمون آن دربار بخل است: (ایشان) قومیاند که هر گاه میهمان سگشان را به صدا درآورد، به مادرشان میگویند: بر آتش ادرار کن (ابن ناقیا، ش، ص ). این استعاره به قومی بخیل اشارت دارد که توأمان بخیل و بی شرافت اند. آنها برای اینکه از هیچ مهمانی پذیرایی نکنند، آتش را پیش از آمدن میهمانان خاموش میکنند؛ آن هم نه با آب، بلکه برای مادرانشان هیچ حرمتی قائل نیستند و از آنها می خواهند تا آتش را با ادرار خاموش کنند.

در میان معلقات سبع که هفت قصید زیبا از هفت شاعر پیش از اسلام است، یکی از قصائد همچون نگینی اخلاقی در میان آنها میدرخشد. شاعر این قصیده زهیر بن ابی سلمی است.

مشهور است که ساکنان مکه این هفت قصیده را پیش از ظهور اسلام، با آب طلا نوشته بودند و بر پرد کعبه آویخته بودند. این قصائد بیانگر تمدن اعراب شبه جزیره عربستان در پیش از اسلام هستند و نشانگر اصول فرهنگی، سیاسی، اجتماعی و اخلاقی آنها. تا جایی که به بحث ما مربوط است، معلق زهیر ابیاتی دارد که میتوانند ما را از اصول اخلاقی در فرهنگ آن روزگار اعراب آگاه سازند. به عنوان مثال، او درباب سخاوت چنین میسراید:

و آن کس که برای حفظ آبروی خود نیکی کند، بر آبروی خود بیافزاید و آن کس که از دشنامگویی نپرهیزد، دشنام شنود و آن کس که صاحب مالی باشد، آنگاه بر قوم خود بخل بورزد، از او بینیازی جویند و زبان به نکوهشش گشایند (آیتی، ش، ص ).

این دو بیت، به خوبی نشان میدهند که تا چه اندازه ای بخل در بین آنان مذموم بوده است و سخاوت با شرافت و نیکنامی گره خورده است.

. . فضیلت امانت داری

لقب «امین» برای پیامبر اکرم (ص) که حکایت از وجود فضیلت اخلاقیای در آن حضرت دارد، نشان میدهد برای جامع عصر نزول وحی، در پیش از اسلام نیز امانت داری به عنوان یک فضیلت مطرح بوده است. این بدان معناست که این فضیلت اخلاقی فراتر از هر دین و قومیتی، صفتی انسانی و ارزشمند، به شمار میآمده است. در ستایش امانت داری در جامع عرب پیش از اسلام داستانهایی باقی مانده است که حتی اگر در واقعیت داشتن آنها نیز تردید کنیم، صرفا وجود چنین داستانهایی در فرهنگ عرب عصر نزول، نشان میدهد که امانت داری از چه جایگاه رفیعی در اخلاقیات مردم آن جامعه برخوردار بوده است.

یکی از این داستانها ماجرای سموئیل بن عادیاست که به امانت داری شهرت داشته است. او اموال و وسائل جنگی زیادی را از امرؤالقیس به امانت پذیرفت. پس از درگذشت امرؤالقیس در روم، پادشاه کنده این اموال و جنگ افزارها را از سموئیل مطالبه کرد. او تقاضای پادشاه کنده را نپذیرفت. پادشاه فرزند سموئیل را گروگان گرفت و پدر را تهدید به کشتن فرزند کرد، اما این تهدید نیز موجب خیانت در امانت نشد. سرانجام پادشاه کنده فرزند او را کشت، اما نتوانست به امانت امرؤالقیس دست پیدا کند (زیدان، ش، ص ).

. . صلح دوستی

یکی دیگر از ارزشهای اخلاقی ممدوح در جامع عربی ارزش «صلح ورزی» بود. از آنجا که دور جاهلیت، مشهور به جنگ، جدال و خونریزی و درگیریهای گاه و بیگاه قبایل با یک دیگر است، معمولا در بادی امر چنین تصور می شود که در بین آنها جنگ و خونریزی به عنوان ارزش شناخته میشده؛ نه صلح و رواداری. دقت نظر در تاریخ و فرهنگ جامع عرب پیش از اسلام نشان میدهد که صلح به عنوان اصل اخلاقی مطرح بوده است؛ هرچند جنگ نیز در شرایطی که کسب منافع قبایل در گرو آن بود، به مثابه یک فضیلت اخلاقی مطرح میشده است. اساسا در آن دوره مثل بسیاری از اقوام دیگر، هدف از جنگ ها دست یابی به منافعی بوده است که حداقل می توان گفت صلح پایدار یا دست کم، صلح طولانی مدت در شمار آن منافع بوده است.

بر خلاف آنچه دربار دور جاهلیت مشهور شده است، به لحاظ اخلاقی، آنچه به وضوح مورد تأکیده بوده و ممدوح و ارزشمند تلقی میشده، شجاعت بوده، نه جنگ، تجاوز، تعدی و خونریزی. در عین حال، اعراب نیز مانند هر قوم دیگری به هنگام درگیری، دچار خشم و تعصب میشدند و اصول اخلاقی به فراموشی سپرده میشد.

بخش عمده ای از معلق زهیر که در پاراگرافهای بالا مورد اشاره قرار گرفت به مذمت جنگ و ستایش از صلح اختصاص یافته است. از این معلقه به خوبی پیداست که ارزش اخلاقی صلح، همچون ارزشهای وفاداری، صداقت، امانت داری و سخاوت ارزشهای اخلاقی متفق علیه در جامع آن روزگار بوده اند (سیفی و اسماعیلیان، ش)، اما موقعیت های خاصی که برای مردم پیش میآمد، موجب میشد تا این ارزشهای اخلاقی از جمله ارزش اخلاقی صلح مورد غفلت قرار گیرند و آتش یک جنگ برافروخته شود. زهیر در معلق خود در نکوهش جنگ چنین میسراید:

جنگ جز همان وقایع دردناکی که دیدید و همان بدبختیها و عذابهایی که چشیدید، چیز دیگری نیست. یاران! آنچه میگویم از روی گمان نیست، بلکه از یقین نیرو گرفته است (آیتی، ش، ص ).

پایبندی به این سنت ها در بین عرب جاهلی وجود داشت؛ هرچند غبار بت پرستی بر سیمای اخلاق نشسته بود و باور بسیاری از مردم را به اصول اخلاقی سست کرده بود، اما همچنان که نمونه های پیش گفته نشان میدهد، اصول اخلاقی در جامعه عرب آن روزگار محترم شمرده میشد و کم و بیش مورد اهتمام افراد بود. سنگ بنای دین مبین اسلام – به لحاظ اخلاقی و تحقق اجتماعی – بر همین باورهایی استوار شد که پیش از اسلام وجود داشت. اگر این باورها در ذهن مردم و در بین جامعه به کلی نابود شده بود، تحقق بعثت پیامبر برای شکل گیری اسلام به لحاظ اجتماعی ناممکن بود.

. نقش باور به اصول اخلاقی در پذیرش دعوت به اسلام

توجه متکلمان در موضوع بعثت عمدتا معطوف به این مسئله بوده است که اگر پیامبران به رسالت مبعوث نمیشدند، چه میشد و از همین جاست که به بررسی ضرورت بعثت انبیا پرداخته اند، اما کمتر در این باره نوشته اند که پیامبران چگونه موفق شدند تا نظر مردم را به پیامهایی که از سوی خداوند آورده اند جلب کنند و اساسا چه چیزهایی برای برقراری رابطه بین پیامبر و مردم ضرورت داشت تا پیامبران بتوانند مسؤولیت پیامبری خود را به خوبی به انجام برسانند. توجه به این بعد از بعثت ما را به مبادی اخلاقیای که اسلام بر آنها مبتنی شده است، رهنمون میسازد.

اساسا هیچ دینی را نمی توان یافت که در فضای خلأ و در جامعه ای تهی از هر گونه اصل اخلاقی، شکل گرفته باشد و نشو و نما یافته باشد. برای این که گزاره ای جدید به باورهای یک انسان اضافه شود، باید در ذهن آن فرد، مجموعه ای از باورها وجود داشته باشند تا گزار جدید بر آنها مبتنی شود. پذیرش یک دین، شامل پذیرش آموزه های یک پیامبر می شود. بدین معنا که وقتی یک پیامبر از مردم میخواهد که به او ایمان بیاورند، بخش مهمی از این ایمان دارای بعد معرفتی است و درخواست پیامبر تا جایی که به بعد معرفتی مردم مربوط است، این است که گزاره هایی را که او درستی آنها را تصدیق میکند، مردم نیز درستی آن گزاره ها را تصدیق کنند.

دعوت به توحید در کنار ابعاد عملی، دارای بعد معرفتی ای است که بیان پیامبر اکرم (ص) در آغاز دعوت مردم به اسلام با « قولوا لا إله إلا الله تفلحوا» نشان از توجه آن حضرت به همین بعد معرفتی بوده است. در واقع، آنچه در آغاز راه ایمان برای مؤمن مسلمان بیش از هر چیز اهمیت داشته است، اصلاح باورها بوده است. درست است که در طول زندگی مؤمنانه به مرور ایام و با قرار گرفتن فرد مؤمن در فراز و نشیب های زندگی، این باورها یک به یک تغییر مییابند و اصلاح میشوند، در عین حال، انسانی که قرار است پای در راه ایمان بنهد، از آغاز این راه لازم است، تا باورهای جدیدی را به مجموع باورهای پیشین خود بیافزاید و در این فرایند برخی از باورهای قبلی را نیز اصلاح کند.

از میان این مجموع باورها که پیامبر به هر انسان مؤمنی ارائه میکند، باورهای اخلاقی جایگاه مهمی دارند. آنچه به عنوان آموزه های دینی در بین دین باوران وجود دارد، مبتنی بر چند اصل اخلاقی است. به عبارت روشن تر، اگر آن چند اصل اخلاقی وجود نداشتند، مؤمنان هیچ دلیلی برای ایمان به یک دین و باور به قضایای آن دین نداشتند. به اذعان متون مقدس ادیان، پیامبران در آغاز تبلیغ دین، مردم را به باور نسبت به چند گزار بنیادین دعوت میکردند. «دعوت» به خودی خود، حاصل مفروض گرفتن اصول اخلاقی «خیرخواهی» و «صداقت» است. در واقع، هنگامی که یک پیامبر مردم را به باور نسبت به چند گزار بنیادین دینی – مانند «خداوند وجود دارد» – دعوت میکرد، اولا تلویحا و گاه تصریحا به آنها میگفت که من بر اساس این که خیرخواه شما هستم و میدانم که باور به این گزاره ها موجب خیر شما خواهد شد، شما را دعوت میکنم. ثانیا، با مفروض گرفتن این نکته که من هرگز به شما دروغ نمیگویم، دعوت خود را مطرح میکرد.

. . نقش اصل خیرخواهی در بعثت

باور به خیرخواه بودن دعوتکننده، اساس و بنیان دعوت است. اگر اصل خیرخواهی را از «دعوت» بگیریم، آنچه باقی میماند، فریب است. قرآن کریم تصریح میکند هنگامی که شیطان آدم و حوا را برای تناول از درخت ممنوعه ترغیب میکرد، برای آنان سوگند یاد کرد که خیرخواه آنان است. (سور اعراف، آی ). از آنجا که «خیرخواهی» اصل مسلم اخلاقی برای دعوت به انجام هر کاری است، شیطان تظاهر به خیرخواهی کرد و فریب او برآمده از فقدان خیرخواهی واقعی بود.

قرآن کریم – به هنگام توصیف پیامبران – یکی از ویژگیهایی که برای آنها ذکر میکند، ویژگی خیرخواه بودن است. «خیرخواهی» به عنوان وصف «ناصح» در قرآن به کار رفته است. این وصف برای پیامبرانی همچون حضرت نوح (سور اعراف، آی )، حضرت هود (سور اعراف، آی )، حضرت صالح (سور اعراف، آی ) و حضرت شعیب (سور اعراف، آی ) در قرآن کریم به کار رفته است.

جلب اعتماد مردم برای پذیرش دعوت پیامبر (ص) متوقف بر این مسئله بود که آنها از خیرخواه بودن پیامبر اکرم (ص) اطمینان حاصل کنند. خداوند – در قرآن کریم – چند بار از پیامبر اکرم (ص) میخواهد که به مردم بگوید: در قبال ترویج دین از آنها هیچ اجر و مزدی مطالبه نخواهد کرد (سور فرقان، آی ؛ سور شعرا، آی ، ، ، ، ). فخر رازی در تفسیر آی سور فرقان، نوشته است که بر اساس مفاد این آی ضمن آنکه پیامبر اکرم (ص) برای خودش هیچ چیزی از مردم طلب نمیکند، از آنها میخواهد که به خاطر سعادت خودشان، مناسک و فرامین دینی را انجام دهند تا رستگار شوند. در واقع، از سر خیرخواهی، آنچه را که از مردم طلب میکند نیز سعادتمند شدن خود مردم است (فخر رازی، م، ج ، ص ).

در اینجا توضیح یک نکته ضروری است که هرچند تلقی مردم از خیرخواه بودن پیامبر نقش اصلی در اثرگذاری وحی و پذیرفتن دعوت پیامبر دارد، اما از سوی دیگر، روشن است که پیامبران نمیتوانند بدون داشتن خیرخواهی چنین ویژگیای را صرفا ابراز کنند. ابراز خیرخواه بودن بدون وجود واقعی آن در نفس پیامبر، موجب فریب است که ذات پیامبر و خداوند از چنین وصفی بری است. به لحاظ