فایل پاورپوینت کامل معرفی بخش اقتصادی دائره المعارف لیدن هلند (اقتصاد در قرآن)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل معرفی بخش اقتصادی دائره المعارف لیدن هلند (اقتصاد در قرآن) :

با گسترش ارتباطات و آشنایی مردم مغرب زمین با فرهنگ و اعتقادات مشرق زمین، گرایش چشمگیری به مطالعه منابع دین اسلام به ویژه قرآن، در میان تحصیل کردگان مشاهده، و در این جهت، با اهداف و اغراض گوناگون و در مواردی مغرضانه، ترجمه ها و تفسیرهایی از قرآن و متون دینی اسلام ارائه می شود. متن زیر ترجمه «اقتصاد در قرآن» دائره المعارف قرآنی لیدن هلند است که در آن، معارف اقتصادی قرآن به صورت چکیده ارائه شده است. افزون بر دسته بندی گزارش گونه ای از مفاهیم قرآنی که فی نفسه ارزش دارد، محقّقان و خوانندگان مجله را با کمّ و کیف نشر معارف قرآن در مجموعه های مذکور آشنا می سازد.

اقتصاد، علمی است که در خصوص تولید و توزیع منابع مادّی جامعه مطالعه می کند. در قرآن، اقتصاد در قالب احکام، مقرّرات و دستورالعمل های حقوق اسلامی بیان شده است؛ به طوری که این احکام و مقرّرات، در اکتساب و تنظیم منابع مادّی و ثروت، بر رفتار شخص و جامعه، حکم فرما است؛ از این رو می بینیم موضوعاتی نظیر مالیات بر درآمد، نقش اقتصادی دولت، بازارها، قیمت ها و مدیریّت اقتصادی اهل خانه که پیش از دوران معاصر در کتاب های دانشمندان مسلمان نوشته شده،^(۱) به طور کلّی موضوعات اقتصادی را قسمتی از ادبیّات حقوقی اسلام (فقه) می داند. در آغاز قرن بیستم نیز بسیاری از دانشمندان مسلمان کوشیدند تا نظام اقتصادی اسلام را در قالب مقرّراتی که هم متّکی به دستورالعمل های مندرج در متون شرعی (قرآن و حدیث) و هم مبتنی بر ماحصل تجربه تاریخی مسلمانان باشد، ارائه دهند؛ البتّه باید توجّه داشت چنان که پیش تر ذکر شد قرآن طرحی جامع و کلّی برای نظام اقتصادی اسلام ارائه نکرده است؛ بلکه متضمّن یک سلسله ارزش ها، دستور العمل ها و مقرّراتی است که به صورت پایه های ایجاد نظام ها و تأسیسات مناسب برای جامعه مسلمانان عمل می کنند؛^(۲) از این رو قرآن ارزش های مثبت فراوانی همچون عدالت، میانه روی، امانتداری و مهربانی با محرومان و ارزش های منفی بسیاری نظیر بی عدالتی، حرص، اسراف، خست و احتکار را برای این منظور ذکر کرده و به همین ترتیب، فعّالیت های ممنوع اقتصادی مثل ربا،^(۳) مصرف نامشروع اموال و قمار را مشخّص، و بر مشروع بودن برخی فعّالیت های دیگر همچون تجارت تأکید کرده است.

به طور کلّی می توان پنج حوزه مشخص از اصول رفتار اقتصادی را در قرآن یافت که به ترتیب عبارتند از:

۱. عدالت و مسؤولیت اجتماعی؛

۲. اکتساب ثروت؛

۳. تنظیم ثروت؛

۴. حمایت از محرومان؛

۵. تنظیم معاملات از طریق عقود.

۱. عدالت و مسؤولیت اجتماعی

طبق قرآن، عدالت (عدل) باید در همه شؤون زندگی انسان و از جمله اقتصاد، رعایت شود^(۴) و از اشخاصی که به نوعی با امور اقتصادی سر و کار دارند، قرآن می خواهد که منصفانه، به درستی، صادقانه و با روح تعاون رفتار کنند. جهت ورود آزادانه و عاری از اجبار به قراردادها، باید وصفی منصفانه از کالای مورد معامله به عمل آید و هنگام مبادله اجناس، از استاندارد دقیق مقیاس ها و موازین مورد استفاده اطمینان حاصل شود.^(۵) در عقودی چون بیع، شراء و اجاره هم که به نوعی متضمّن مفهوم مبادله هستند، باید عدالت و تساوی در مبادله یعنی عدالت بین آن چه تسلیم می شود و آن چه به دست می آید، احراز شود؛ بدین سبب به نظر می رسد اعمالی که در معامله به بی عدالتی فاحش منتهی می شود، حرام یا مکروه است.^(۶)

بی عدالتی (ظلم) و استبداد (بغی، طغیان، عدوان) موضوعات مشخّصی در قرآن بوده و با شدیدترین عبارات از آن ها منع شده است. آنانی هم که مرتکب بی عدالتی می شوند، به توبه دعوت، و به آنان اخطار می شود که مجازات سختی در آخرت در انتظارشان خواهد بود^(۷) و ^(۸) و حتّی در این دنیا نیز رنج خواهند کشید.^(۹) همچنین در قرآن، بسیاری از اعمال حرام همچون دغلکاری، فریب، تدلیس، تقلب و سرقت در تجارت و امور مالی، اعمال غیر عادلانه و ناروا معرّفی شده اند.

قرآن از جامعه خواسته است تا از بقای عدالت در خود اطمینان یافته، از بی عدالتی بپرهیزد؛ یعنی آن گاه که هنجارها و قواعد قرآنی نقض می شود، قرآن از جامعه و مردم، چه فردی و چه گروهی، می خواهد که همچون گذشته بر عودت هنجارهای مقبول نظاره کنند. این مسؤولیت از طریق رهنمود قرآنی «امر به معروف و نهی از منکر» عملی می شود و قرآن به آن، تحت عنوان ضرورتی جهت همبستگی اجتماعی می نگرد.^(۱۰) اطمینان از وجود عدالت در حوزه رفتارها و فعالیّت های اقتصادی، طبق قرآن، وقتی حاصل خواهد شد که فرمان های اخلاقی و قانونی مقرّر در قرآن^(۱۱) و هنجارهای رفتاری واصله از پیامبر صلی الله علیه و آله ^(۱۲) در عمل به کار بسته شود.

۲. اکتساب ثروت

بشر، چنان که در قرآن آمده، ذاتا به ثروت و منفعت مادّی علاقه مند و مشتاق است؛ با وجود این، باید توجّه داشت که قاعده مند کردن چنین اشتیاقی با مدّ نظر قرار دادن ارزش های روحی و اخلاقی، به تعادل اجتماعی و اقتصادی خواهد انجامید؛ بدین سبب قرآن نه تنها علاقه به آسودگی و تشریفات مادّی^(۱۳) و داشتن زندگانی راحت را ناپسند نمی شمارد، بلکه آن ها را یکی از لذّات این جهان برشمرده^(۱۴) و مسلمانان را برای جست وجو و کسب آن ها، حتّی در طول حج^(۱۵) تشویق کرده است. حتّی قرآن به پیامبر صلی الله علیه و آله اجازه داده که از طول نماز بکاهد تا مبادا فعّالیت های اقتصادی مختل شود.^(۱۶)

قرآن بارها تأکید کرده که همه اشیا در جهان، از آنِ خدا است که آفریدگار است^(۱۷) و هر گونه مالکیّت انسانی، امانی شمرده می شود؛^(۱۸) پس ثروتی هم که به شخص ارزانی شده برکت بوده^(۱۹) و از سوی خداوند به امانت نهاده شده است؛^(۲۰) امّا با وجود این که تمام اشیا از آنِ خداوند است، قرآن از افراد می خواهد که در سهم بردن از این ثروت بکوشند؛ امّا در عین حال، توجّه داشته باشند که کوششی فعّالیت سودمند تلقّی می شود که قواعد و رهنمودهای مقرّر قرآنی در آن رعایت شده باشد. در این صورت خواهد بود که ماحصل مالکیّت خصوصی هم یک حقّ شمرده شده، باید مورد حمایت قرار گیرد.^(۲۱) با وجود این، در برابر تمام این ها، جامعه هم حقوقی چند بر مال شخص دارد؛ چه، مالکیّت خصوصی نامحدود، تعهّدات اجتماعی را زایل می کند و از نظر قرآن باید در اکتساب ثروت بین منافع و حقوق شخص و نیازهای جامعه که کنار هم حرکت می کنند، تعادل برقرار باشد. این امر از ویژگی های اساسی یک چشم انداز سالم اقتصادی از نظر قرآن است.

در قرآن، راه های گوناگونی جهت اکتساب ثروت ذکر شده که به نظر می رسد مهم ترین آن ها که نُمود بیش تری دارد، کار کردن (عمل) و تحصیل درآمد (کسب) است. این امر نشان می دهد که تلاش و مشارکت هدفمند برای رسیدن به رفاه، آن هم از طریق روش های گوناگون همچون تجارت^(۲۲) و حتّی جهاد (کسب غنیمت)،^(۲۳) تکلیف است؛ امّا در عوض، تنبلی و اتّکا به دیگران، با اخلاق کار در قرآن منافات دارد. قرآن از تکدّی گری جز در موارد نیاز، به شدّت منع کرده و نیز برخی کارها و مشاغل همچون فحشا،^(۲۴) رقص و هنرهای شهوت انگیز،^(۲۵) تولید و تجارت شراب و مسکرات^(۲۶) و قمار^(۲۷) در قرآن ممنوع اعلام شده اند. با وجود این، قرآن نه تنها هر کار مشروعی را خوب و مجاز می داند،^(۲۸) بلکه نوعی عبادت نیز می شمارد.^(۲۹)

۳. توزیع و تنظیم ثروت

از نظر قرآن، تجمّع ثروت در دست عدّه ای خاصّ به عدم تعادل اجتماعی می انجامد که نتیجه آن، فساد سوء استفاده از قدرت اقتصادی و بی عدالتی در برابر اشخاص ضعیف و به حاشیه رانده شده اجتماع خواهد بود؛ بدین جهت، از عمده ویژگی های دیدگاه قرآن به مسأله توزیع ثروت، الزام اشخاص برخوردار از رفاه مادّی به دادن سهمی از ثروتشان به طور مرتّب به طبقات خاصّی از مردم، در برخی زمان ها و برخی موقعیّت های خاصّ است.

قرآن بارها به مؤمنان امر کرده که از اموال خود به فقیران و نیازمندان،^(۳۰) والدین و خویشاوندان^(۳۱) خویش ببخشند. قرآن چنین بخششی را دارای پاداش فراوان دانسته^(۳۲) و آن را با اعتقاد^(۳۳) افراد مرتبط کرده و آنانی را که کریم و بخشنده نیستند، به عذابی سخت انذار می دهد.^(۳۴) از این عدالت توزیعی در قرآن با واژه احسان یاد شده است.

در باره زکات و صدقات هم هر چند قرآن آن ها را در بدو امر اختیاری می داند، بعدها احکام صادره از پیامبر، زکات را اجباری (و به صورت حقّی برای دریافت کننده آن) می کند؛ ولی صدقات را همچنان ارادی (و نشانه ای از کرامت و خوش قلبی فرد بخشنده) می شمارد؛ از این رو، دستور قرآن برای بخشش به طور معمول با اجرای نماز توأم است. از دیگر موارد مهم در توزیع و اکتساب ثروت در قرآن، بیان مقرّرات درباره ارث است به این معنا که چه میزان مال پس از مرگ کسی به دیگری به ارث می رسد.^(۳۵) چه، توزیع اجباری ترکه میان اعضای خانواده، توزیع ثروت در جامعه را تقویت کرده و با این اندیشه قرآن که مال را امانتی در دست افراد می داند، منطبق است؛ امّا در عین حال، سنّت، به مالک مال اجازه داده که به خواست خود، یک سوم از اموالش را (به طور مثال برای اهداف خیر) وصیت کند.^(۳۶) این امر نیز موردی دیگر از هدف قرآن در حفظ همبستگی اجتماعی با جلوگیری از تمرکز ثروت در دست عدّه ای خاص است.

از نظر قرآن، اکتساب مال به این معنا نیست که مالک، حقّ انحصاری بر اموال خویش دارد و هر گونه که بخواهد می تواند در آن تصرف کند؛ بلکه ثروت باید مدام در حال گردش بوده، منصفانه تقسیم شود.^(۳۷) خست، مورد انتقاد بوده است^(۳۸) و میانه روی و اعتدال تشویق شده اند.^(۳۹) نیز احتکار ثروت ممنوع است و آنان که سرپیچی کنند، به آتش جهنّم انذار می شوند.^(۴۰) اسراف مال نیز ممنوع، و جامعه نیز به مراقبت از اشخاصی مکلّف است که در معرض آسیب رساندن به خود و اموالشان هستند (سفیهان) تا نگذارد آن ها مال خود را تلف کنند.^(۴۱)

 اشتراک گذاری در شبکه های اجتماعی، به دوستانتان معرفی کنید.