فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات

فایل پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات؛ راهکاری شایسته برای ارائه‌های موفق

اگر به‌دنبال یک فایل ارائه‌ی آماده با کیفیت بالا و طراحی حرفه‌ای هستید، فایل فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات انتخابی مناسب برای شماست. این مجموعه شامل 120 اسلاید استاندارد و دقیق است که با هدف ارتقاء کیفیت ارائه‌های شما تهیه شده‌اند.

دلایل انتخاب فایل فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات:

• طراحی ساختارمند و چشم‌نواز: هر اسلاید با دقت بالا و توجه به اصول طراحی گرافیکی تهیه شده است تا محتوای شما به‌خوبی دیده و درک شود.
• آمادگی کامل برای ارائه: نیازی به ویرایش مجدد نیست؛ فایل فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات آماده‌ی استفاده در کلاس، جلسه یا کنفرانس است.
• سازگاری کامل با پاورپوینت: نمایش صحیح اسلایدها در تمامی نسخه‌های PowerPoint بدون بهم‌ریختگی یا مشکل ظاهری تضمین شده است.

تولید شده با رویکرد حرفه‌ای:

تمامی بخش‌های فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات با هدف ایجاد یک تجربه کاربری روان و بی‌نقص طراحی شده‌اند. جزئیات با دقت بالا تنظیم شده‌اند تا ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید.

توجه:

تنها نسخه رسمی فایل فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات از کیفیت کامل برخوردار است. نسخه‌های غیرمجاز ممکن است شامل اشکالات طراحی باشند و توصیه نمی‌شود از آن‌ها استفاده شود.

با تهیه فایل فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات، سطح ارائه‌های خود را ارتقاء دهید و مخاطبان خود را تحت تأثیر قرار دهید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات :

*-عضو هیئت علمی دانشگاه قم و رئیس دانشکده الهیات

چکیده

این نوشتار پژوهشی است درباره ی آشنایی با آیات احکام قرآن و کیفیّت بهره گیری از آن. نگارنده بعد از مقدمه ای کوتاه این مقاله را بر دو بخش قرار داده است؛ بخش نخست درباره ی اموری است که انسان را با آیات احکام قرآنی آشنا می کند؛ مانند: آمار این آیات، معرّفی کتابهای مربوط به آن، دسته بندی این آیات به آیات مربوط به عبادات، معاملات، آیات خاصّ و عام و آنچه مربوط به این دسته بندی می باشد. در بخش دوم مقدّمات حکمت را به طور فشرده بیان می کنیم. بحث مبهمات را مطرح نموده و موصولات را با شیوه ای ابتکاری از صلاحیت اطلاق خارج دانسته ایم. از سوی دیگر با تعمیم عقود و عهود به فراسوی زمانِ نزول قرآن، معاملات عقلایی را که در عصر حاضر مورد بنای عقلاء است در چتر این آیات قرار داده و با این روش وضع معاملات مستحدثه را روشن نموده ایم.

در تأسیس اصل، نسبت به شبهات حکمی اصل فساد را مرجع قرار داده و فرق آن را با عبادات بیان داشته و با این فرق، مشکل یک بام و دو هوا را به طرز فنّی و جالب از میان برداشته ایم.

کلید واژه ها: آیات احکام، فایل پاورپوینت کامل مفتاح آیات، آیات عقد و ایقاع، آیات عهد و وفا، اصل فساد در شبهات حکمی معاملات.

مقدمه

پیروان مذاهب فقهی اسلام بر این باورند که اصیل ترین منبع فقهی، قرآن مجید است؛ ولی با توجّه به این که قرآن به عنوان قانون اساسی خطوط کلّی را تبیین کرده و تفصیل آن را به عهده ی خبرگان قرار داده است، در تشخیص خبرگان قرآن بین مسلمانان بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ، اختلاف شدید پدید آمده و هر کسی، راهی را پیموده که در مجموع جز سرگردانی نتیجه ای نداشته است. این مقاله در صدد است که با معرّفی صحیح خبرگان و تعیین موارد رجوع به ایشان روش صحیح در بهره گیری از قرآن را به طور مستدل بیان نماید.

۱. مقدمات بحث

قبل از شروع به بحثهای اصیل، مطالبی که روشن شدن آنها در فهم مقصود نقش بسزا دارد، بیان می گردد.

۱.۱. فرق بین علوم قرآن و علوم در قرآن

از قرن دوم هجری که دانشمندان اسلام پیرامون قرآن مجید دست بکار تدوین شدند، برای بهره برداری از قرآن دو نوع علم را پدید آوردند:

الف. علوم قرآن که مقصود از آن، سلسله بحثهائی است که در بهره گیری از قرآن نقش کلیدی دارند؛ مانند: علم ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، اسباب نزول، مکّی و مدنی و امثال ذلک از بحثهائی که مفسّر را در بهره گیری از آیات و معرفت آنها یاری می کند.

نگارنده در رساله ی تاریخ علوم قرآن^(۱) به اثبات رساندم که قدیمی ترین متنی که در این بحثها به ما رسیده، کتاب محکم و متشابه است که سیّد مرتضی آن را از تفسیر نعمانی استخراج و به صورت کتابی مستقل روایت نموده است. محتوای این کتاب نفیس متضمّن بیش از ۶۰ رشته علوم قرآنی است که امیرالمؤمنین علیه السلام آن را به بعضی از شاگردان خود القاء نموده است. در هر حال اینگونه بحثها، علوم قرآن، نامیده می شود.

ب. علوم در قرآن که مقصود از آنها علومی است که بر خاسته از قرآن است. محققان و پژوهشگران امروز آنها را تحت عنوان تفسیر موضوعی مورد بحث قرار می دهند؛ مانند: انسان در قرآن، معاد در قرآن، تفکّر در قرآن و آیات احکام و سایر موضوعاتی که در این کتاب مقدّس درباره ی آنها آیه و یا آیاتی وجود دارد. در این مورد به عنوان آیات احکام از قرن دوم هجری تا زمان حاضر، کتابهای مستقلّ تدوین گردیده است. اما نسبت به سایر موضوعات، در میان امامیّه دو شخصیّت علمی، پیشگام شناخته می شوند که علاّمه ی مجلسی در بحار الانوار و فیض کاشانی در کتاب وافی می باشند. این دو بزرگوار در هر موضوعی که بحث کرده اند، نخست آیات قرآن را تحت آن عنوان جمع آوری کرده اند و به تفسیر موضوعی آن بر اساس سبک و روش خود پرداخته اند.

از مطالب گذشته معلوم می شود که بحث آیات احکام از شعب، علوم در قرآن است، نه از نوع علوم قرآن.

۱.۲. تعداد آیات قرآن و آمار آیات احکام

در رساله «گفتار آسان پیرامون نفی تحریف قرآن» ص ۳۹ مرقوم داشتم که سیوطی از ابن عبّاس نقل کرده است: «مجموع آیات قرآن ۶۶۰۰ آیه است.^(۲) و مرحوم فیض کاشانی در کتاب وافی، از تفسیر سید حیدر آملی، نقل کرده که بنابر مشهور مجموع آیات قرآن ۶۶۶۶ آیه است.»^(۳)

آیه ی قرآن که نغز و دل کش است ششهزار و ششصد و شصت و شش است

ولی طبق حدیثی که علاّمه ی طبرسی، در کتاب مجمع البیان در تفسیر سوره ی هل اتی، به سند متّصل از امیرالمؤمنین علیه السلام نقل کرده است، امام علیه السلام فرموده اند: که جمیع سور قرآن ۱۱۴ سوره و جمیع آیاتش ۶۲۳۶ آیه می باشد. و بعد فرموده است «لا یَرْغَب فِی تَعَلِّمُ الْقُرْآنِ اِلاَّ السُّعَدَاء وَلاَیَتَعَهَّدُ قِرَاَئَتهُ اِلاَّ اولِیَاءَ الرَّحْمن»^(۴)

در هر حال مضمون این حدیث موافق است با مختار شیخ طوسی در تبیان، سیّدبن طاوس در کتاب سعدالسعود، مفسّر کبیر ابوالفتوح رازی در آخر تفسیر خود و نیز این آمار برابر است با قرآنهای فعلی «عثمان طه» چنان که در «معجم القرائات ج ۱ ص ۳۱» به آن تصریح گردیده است.^(۵)

در هر حال مشهور این است که مجموع آیات احکام پانصد آیه می باشد ولی محقّق خبیر میر ابی الفتح حسینی گرگانی (متوفای ۹۷۶)، در کتاب تفسیر شاهی، (آیات الاحکام شاهی) فرموده: مشهور آنست که آیات احکام ۵۰۰ آیه است و بعضی محققّان گفته اند که ۳۵۹ آیه می باشد که دلالت می کند بر ۵۰۰ حکم از احکام فقهی.^(۶)

نگارنده معروض می دارد تمامی آیات کتاب «کنزالعرفان فاضل مقداد» را بررسی کردم، حدود ۳۴۰ آیه می باشد. و این در حالیست که آقای محمود شهابی، در جلد دوم «ادوار فقه چاپ سوم ص ۲۵۷»، می نویسد: مجموع کتابهای فقهی که در این اوراق عنوان گردیده است ۴۴ عنوان و مجموع آیات منقوله در آنها، ۴۵۰ تا ۵۰۰ آیه است.

ولی با محاسبه ای که به عمل آمد؛ مجموع آیاتی که به آنها استدلال نموده اند؛ حدود ۳۸۲ آیه می باشد که بعضی از آنها تکراری است. مقصود این است که به یک آیه در ابواب مختلف استدلال شده مثل آیه ی (اوفوابالعقود)

روش محقق اردبیلی در کتاب زبده البیان و توجیه اختلافات

محقّق اردبیلی، در کتاب زبده البیان، روش خاصّی را اعمال نموده و آن این است که در هر بابی، آیه یا آیاتی را محور قرار داده است و در توضیح آنها آیات دیگری را به عنوان آیات فرعی، مورد بحث قرار می دهد؛ بر این اساس، مجموع آیات اصلی (محور) حدود ۳۰۰ آیه است (که در چاپ جدید به صورت برجسته مشخصّ شده) و عدد آنها در هر بابی معیّن می باشد؛ اما آیات فرعی را بدون تعیین عدد ذکر کرده است؛ مثلاً، در باب امر به معروف تنها یک آیه را اصل و محور قرار داده است و حدود ده آیه دیگر را بدون ارقام و آمار ذکر می نماید؛ بنابراین، می توان اختلاف تعداد آیات احکام را با این روش توجیه کرد، که مجموع آیات احکام (اعم از اصلی و فرعی و تکراری) بیش از ۵۰۰ آیه است ولی با حذف مکرّرات و مطرح نمودن آیاتی را به عنوان محور، آن هم با اختلاف برداشتها، این آمار دچار نوسان می شود و تا مرز سیصد آیه کاهش می یابد.

۱.۳. نگاهی کوتاه به آنچه در رابطه با آیات احکام تألیف گشته است

مرحوم آیه اللّه سیّد شهاب الدین مرعشی (متوفای هفتم صفر ۱۴۱۱، برابر هفتم شهریور ۱۳۶۹)، که از مشایخ روائی اینجانب می باشند، در کتاب «نهج الرشاد فی ترجمه الفاضل الجواد»، که به عنوان مقدمه مسالک الافهام فاضل جواد، (که از علمای بزرگ امامیه در قرن یازدهم می باشند) به چاپ رسیده است، نام ۵۷ کتاب را به عنوان آیات الاحکام درج نموده اند، که از این تعداد ۲۳ کتاب از علمای مذاهب اربعه و ۵ کتاب از علمای زیدیه و ۲۹ کتاب از علمای امامیه می باشد.^(۷) برای مزید اطلاع به آن کتاب مراجعه شود.

۱.۴. اوّلین کسی که در اسلام درباره ی آیات الاحکام کتاب نوشته است

آیه اللّه سید حسن صدر، در کتاب نفیس تأسیس الشیعه لعلوم الاسلام، می نویسد: «اول من صنّف فی الاحکام القرآن، هو محمد بن السائب الکلبی … قال ابن الندیم فی الفهرست عند ذکر الکتب المؤلفه فی احکام القرآن ما لفظه: کتاب القرآن للکلبی رواه عن ابن عبّاس.

«بعد می نویسد: محمّد بن سائب کلبی در سال ۱۴۶ وفات یافته است؛ بنابراین، کلام سیوطی در کتاب اوائل که گفته اوّلین مصنف احکام قرآن، شافعی (متوفای ۲۰۴ در سن ۵۴ سالگی) می باشد مخدوش و قابل پذیرش نیست.»^(۸)

۱.۵. تقسیم بندی ابواب فقهی

فاضل مقداد که از چهره های درخشان امامیه می باشد (متوفای ۸۲۶ از تلامیذ شهید اول محمد بن مکّی) در کتاب «التنقیح الرایع» می نویسد: «فقهاء ابواب فقه را در ۴ بخش منحصر کرده اند: عبادات، عقود، ایقاعات و احکام؛ زیرا امور فقهی یا مربوط به امور اخروی است و آن عبادات می باشد و یا مربوط به امور دنیائی است، بخش اخیر هر گاه نیاز به لفظ و اعتبار نداشته باشد احکام نامیده می شود و اگر نیاز به لفظ داشته باشد یا تقوّم به ۲ نفر (حداقّل) دارد و آن عقود است و یا تقوم به ۲ نفر ندارد و یک نفر می تواند آن را اعتبار و ابراز کند و آن ایقاعات است.»^(۹)

محقّق حلّی، صاحب کتاب شرایع الاسلام، که از فقهای کم نظیر امامیّه می باشد، کتاب شرایع را بر این اساس قرار داده است:

الف. عبادات، ۱۰ کتاب (جهاد و امر به معروف را در بحث عبادات ذکر کرده اند و این امر برای ما روشن نیست)

ب. عقود، ۱۵ کتاب

ج. ایقاعات، ۱۱ کتاب

د. احکام، ۱۲ کتاب

مجموع، ۴۸ کتاب

ناگفته نماند که محقق در مقام تفصیل، عقود را به ۱۹ عدد رسانیده است که با این حساب مجموع کتابهای فقهی ۵۲ کتاب می شود. در هر حال بر تقسیم محقق این اشکال واردست که ادخال جهاد و امر به معروف در بخش عبادات با هیچ معیاری سازگار نیست؛ زیرا نه تقوم به قصد قربت دارد و نه فائده آنها منحصر به آخرت است و این اشکال بر کسانی که قضا و شهادات را در ردیف عبادات قرار داده اند؛ مانند، شهید در لمعه نیز وارد خواهد بود. ولی مجموع کتابهای فقهی بر اساس کتاب شرح لمعه ۵۵ کتاب است. و سرّ این اختلاف ادغام بعضی از کتابها در کتاب دیگر است.

ملاّ علی قزوینی، در کتاب صیغ العقود، به شرح ذیل عمل کرده است:

عقود لازمه، ۱۳ کتاب؛ عقود جائزه، ۱۴ کتاب؛ ایقاعات، ۱۵ کتاب؛ و با اضافه نمودن بخش عبادات و احکام که ۲۲ کتاب است مجموع، ۶۴ کتاب می شود.

۱.۶. معاملات به معنای عام و به معنای خاص

در یک تقسیم کلی آنچه را که عبادات نباشد، معامله به معنای اعم می گویند؛ در مقابل معامله به معنای اخص که خصوص عقود و ایقاعات می باشد؛ البتّه، اطلاق معامله (که از باب مفاعله می باشد) بر ایقاعات و احکام، مبنی بر مسامحه است.

۱.۷. فرق بین معامله و معاوضه

باید توّجه داشت که بین معامله و معاوضه نسبت خاص و عام است، زیرا هر معاوضه ای معامله می باشد ولی هر معامله ای معاوضه نخواهد بود، چون معاوضه خصوص معامله ای است که مشتمل بر عوض باشد؛ مانند بیع، صلح معاوضی و اجاره؛ بنابراین، معامله ای که در آن عوض نباشد مصداق معاوضه نخواهد بود؛ مثل، هبه مجان، عاریه و امانت، وکالت و امثال ذلک.

۱.۸. عقد لازم و عقد جایز

بعضی از عقود لازم است و مقصود از لزوم این است که احدالطرفین به طور دلخواه نمی تواند آن را بهم بزند؛ مانند صلح و بیع و اجاره و بعضی از آنها جائز است واحدالطرفین می تواند به طور دل خواه آن را فسخ کند؛ مثل وکالت وهبه غیر معوضه. صاحب کتاب صیغ العقود (ملاعلی قزوینی) آمار عقود لازمه را به ۱۳ عقد رسانیده است:

عقد ذمّه، امان، بیع، نکاح، ضمان، حواله، کفاله، صلح، اجاره، مزارعه، مساقات، سبق و رمایه و نکاح.

و چهارده عقد را در ردیف عقود جائزه قرار داده است که عبارتند از: قرض، ودیعه، عاریه، هدیه، صدقه، وصیّت، وکالت، شرکت، عاریه، هبه، مضاربه، بیع، ضمان جریره و عقد اخوّت.

مدّعای ایشان در این جهت بعضاً مخدوش است؛ زیرا قرض مدّت دار و صدقه را متأخرین، جزء عقود لازمه می دانند و نسبت به عقد بیعت و ضمان جریره و عقد اخوّت هم مسأله محلّ بحث و تأمل است.

در هر حال طبق کتاب «صیغ العقود» آمار مجموع عقدها ۲۷ می باشد که با نظر محقق صاحب شرایع اختلاف فاحش دارد و سرّ این اختلاف این است که محقق ۳ عقد اخیر را متعرض نگشته و بعضی دیگر را در بعض دیگر ادغام نموده است.

۱.۹. معاملات امور تقریری است نه تأسیسی

از اموری که دانستن آن لازم است این است که معاملات نوعاً اموری اند که عقلاء برای رفع احتیاجات خود، آنها را ابداع نموده اند و شارع مقدّس هم آنها را با اصلاحاتی پذیرفته و امضاء نموده است؛ بر خلاف عبادات که عمدتاً از امور تأسیسی و اختراعی شرع است. مطلبی که خیلی اهمیّت دارد این است که چون قضایای شرعیه بروزان قضایای حقیقیه است نه قضایای خارجیّه، علی هذا هرگونه عقدی که بعد از عصر شارع در میان عقلاء رائج شود (عقود مستحدثه) و در مسیر نهی شرعی نباشد، بر اساس آیه ی شریفه «اوفوابالعقود» و آیه ی کریمه ی «تجارهً عن تراضِ» محکوم به صحت و نفوذ خواهد بود؛ مانند، عقد بیمه که در این عصر احداث گردیده است.

۱.۱۰. آیات عام و خاص

در ابواب معاملات به ۲ دسته از آیات استناد می شود، یک دسته آیاتی که اختصاص به یک نوع معامله ندارد بلکه در چند نوع از ابواب معاملی به آن استناد می شود؛ مانند، آیه ی کریمه اوفوا بالعقود و دسته دیگر آیاتی است که فقط ناظر به یک نوع معامله می باشد؛ مانند، آیه ی «احل اللّه البیع» که فقط در بیع قابل استناد می باشد.

۱.۱۱. منابع اصلی و فرعی مقاله

الف. منابع اصلی:

در مقدمّه سوم گفته شد که درباره آیات الاحکام کتابهای زیاد نوشته شده است. بر اساس برنامه ریزی آموزش عالی کشور منبع اصلی دانشگاهی کتاب «کنزالعرفان فاضل مقداد» است که از چهره های درخشان فقاهت و از شاگردان مبرّز شهید اول است. وی موسوم به مقداد بن عبداللّه و اهل سُیور (بر وزن نزول) از قرّاء حلّه است. تألیفاتش زیاد و نافع است که یکی از آنها «کنزالعرفان فی فقه القرآن» محور اصلی بحث ماهست. ایشان در سال ۸۲۸ در دشت شهروان بغداد وفات یافته است و بر اساس استنباط صاحب روضات الجنات، حسب وصیّت خودش او را کنار راه زائران عتبات عالیات دفن نموده اند و زیارتگاه او به مقبره مقداد معروف می باشد.^(۱۰)

ب. منابع فرعی بحث عبارتند از:

۱. «زبده البیان» از ملا احمد اردبیلی (۹۹۳) معروف به مقدّس اردبیلی، وی از محققّان فقها و صاحب تألیفات عدیده است که معروفترین آنها کتاب «مجمع الفائده» (شرح ارشاد علاّمه حلّی) و «زبده البیان» می باشد. ایشان از افرادی است که فقه را با نهایت دقت بررسی کرده و روشهای ابتکاری ارائه داده است.

۲. کتاب «مسالک الافهام» از جواد بن سعید بغدادی کاظمی، معروف به «فاضل جواد» می باشد. وی محققی جلیل القدر و از اصحاب خاص و شاگردان ممتاز شیخ بهاء الدین عاملی است.

تألیفات متعدد دارد که معروف ترین آنها، همان آیات الاحکام (مسالک الافهام) است که بعضی گفته اند، بهترین کتابی است که در این موضوع تألیف شده است.^(۱۱)

۳. کتاب آیات احکامِ میرابوالفتحِ بن میرمخدوم بنِ میر سید شریف جرجانی (معروف به تفسیر شاهی): نویسنده این کتاب از علمای امامیّه است و این کتاب را بنا به درخواست شاه طهماسب صفوی نوشته و از این جهت آن را تفسیر شاهی نامیده است. این کتاب به زبان فارسی نگاشته شده و اخیراً در ۲ مجلد به چاپ رسیده است.

۴. جلد دوم «ادوار فقه نویسنده فاضل و متتبّع معاصر استاد محمود شهابی»: این کتاب فارسی و بر اساس و نظم «کنزالعرفان» نگاشته شده و مختصرترین و جامع ترین کتابی است که در این فنّ به نظر رسیده و داشتن آن برای دانشجویان این درس لازم و راهگشا است.

۵. «کتاب بیع از محقق و فقیه کم نظیر، شیخ مرتضی انصاری»، که او را خاتم الفقهاء، لقب داده اند. شهرت وی و معروفیّیت تألیفاتش بی نیاز از توصیف است. وفات ایشان در سال ۱۲۸۱، در نجف بوده و همانجا به خاک سپرده شده است.

۶. «منیه الطالب از حاج شیخ موسی نجفی»، که تقریرات درس مرحوم محقق نائینی، است. مراجعه به این کتاب برای اهل تحقیق ضروری است. در این کتاب برخی آراء جدید و ابتکاری ارائه شده است.

۷. «بیع مرحوم امام راحل»، بنیانگذار نظام مقدّس جمهوری اسلامی، که ایشان و هر یک از کتابهایشان، فوق توصیف امثال نگارنده است.

۸. «کتاب مصباح الفقاهه» تقریرات درس آیه اللّه العظمی آقای خوئی. (م ۱۴۱۳)

۹. حاشیه ی مرحوم سید محمد کاظم یزدی بر مکاسب شیخ (م ۱۳۳۷ ق)

۱۰. حاشیه ی مرحوم ملاعلی ایروانی بر مکاسب شیخ (م ۱۳۵۴ ق در سنّ ۵۱ سالگی)

۱۱. حاشیه ی مرحوم حاج شیخ محمد حسین غروی اصفهانی بر مکاسب شیخ (م ۱۳۶۱ ق)

۱۲. حاشیه ی مرحوم حاج شیخ محمّد تقی شیرازی بر مکاسب شیخ (م ۱۳۳۸ ق)

۱۳. حاشیه ی مرحوم آخوند خراسانی بر مکاسب شیخ (م ۱۳۲۹ق)

۱۴. «تفسیر مجمع البیان» از مفسّر نامدار طبرسی (م ۵۴۸ ق)

۱۵. «تفسیر کشاف» از زمخشری (م ۵۳۸ ق)

۱۶. «تفسیر المیزان» از علامّه طباطبائی (م ۱۴۰۳ ق)

۱۷. «تفسیر صافی» از ملامحسن فیض کاشانی (م ۱۰۹۱)

۱۸. «تفسیر برهان» از سید هاشم بحرانی (م ۱۱۰۷)

۱.۱۲. اسامی معاملات (عقود و ایقاعات)

عناوین معاملی، چون بیع، اجاره، صلح، نکاح و طلاق تماماً دارای معانی عرفی است و شرع مقدّس آنها را با اصلاحاتی پذیرفته و هیچ یک بنا بر تحقیق دارای وضع شرعی نیست. بنابراین کلام شهید اول مبنی بر این که اسامی عقود موضوع اند برای ماهیّت جعلی و اختراعی شارع موجه نیست؛ زیرا عقلاء برای رفع نیاز و تنظیم امورشان این معاملات را قبل از ورود شرع تأسیس کرده اند و شرع هم آنها را امضاء نموده است و نیازی به جعل مستقل نداشته اند. پس در معاملات حقیقت شرعیّه نداریم؛ بر این اساس، تمسک به اطلاق ادلّه معاملات بعد از احراز عرفیِ عنوان، درست است چه قائل شویم به مقاله صحیح و چه به مقاله اعم.^(۱۲)

۱.۱۳. بحث دیگر در اسامی معاملات

مشهور از قدمای فقها قائل شدند که اسامی معاملات موضوع اند برای اسباب؛ یعنی، ایجاب و قبول در عقود و ایجاب تنها در ایقاعات. بعضی دیگر چون شیخ طوسی در کتاب «مبسوط» گفته اند: مفاد اسامی معاملات، مسبّب (یا اثر حاصل از ایجاب و قبول) می باشد و از این نظر تعبیر می کنند به «مقاله تسبیب». مرحوم نائینی عبارات را تغییر داده و فرموده الفاظ معاملات موضوع اند برای الفاظ (ایجاب و قبول)؛ ولی رابطه ی الفاظ با معانی خود، رابطه ی آلت و ذی الآله هست، نه رابطه ی سبب و مسبّب.

فرمایش ایشان مورد ایراد شاگردان او واقع شده و سرانجام فرموده اند: حرف استاد مفهوم محصّلی ندارد.^(۱۳)

جمعی دیگر عقیده دارند که مفاد الفاظ معاملات، اعتباری است نفسانی، که به لفظ و یا عمل ابراز گردد.^(۱۴) و این آخرین نظر و راقی ترین آرائی است که تا به حال ارائه شده است و از آن به مقاله «اعتبار و ابراز» تعبیر می کنند.

۱.۱۴. اجمال در آیات احکام

به این مطلب باید توجّه داشت که آیات احکام نوعاً مبیّن کلیّات احکام است و اما نسبت به تفصیل و جزئیات آن (چون تعداد رکعات نماز و اجزاء و شرائط آن) و هکذا در بقیّه ی ابواب دارای اجمال است و به نصّ آیه ی کریمه «و ما آتاکم الرسول فخذوه»^(۱۵) و همچنین آیه ی «فاسئلوا اهل الذکر ان کنتم^(۱۶) لاتعملون».ونصوص دیگر^(۱۷) و نیز براهین عقلی، مرجع برای رفع ابهام بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله ^(۱۸) امامان معصوم اند و سنت ایشان بر همگان حجّت و دارای مقام تشریع و امر و نهی مولوی خواهد بود.

بنا به مراتب مذکوره در تفسیر و تفصیل آیات احکام بایستی به آنان مراجعه شود، و این امر توسط اصحاب ایشان عملی گشته در طول مدّت امامت آنها که نزدیک به ۲۵۰ سال است طبق تصریح صاحب کتاب و سائل الشیعه^(۱۹) «۶۶۰۰» کتاب کوچک و بزرگ که حاوی اخبار اهل بیت است جمعآوری و تدوین نموده اند، که بعداً به صورت کتب اربعه و کتابهای مفصل دیگر در آمده است. و سرانجام «موسوعه وسائل الشیعه» حاوی بیش از ۳۵۸۵۰ حدیث^(۲۰) و کتاب «مستدرک الوسائل» که حاوی حدود ۲۳۵۲۴^(۲۱) حدیث فقهی و کتاب «جامع احادیث شیعه» که طبق آمار نهائی مؤلّف در پایان ج ۳۱، حاوی ۴۸۳۴۲ حدیث ^(۲۲) می باشند.

در نتیجه شیعه با داشتن «۵۹۰۰۰» حدیث فقهی در تفسیر و تفصیل آیات الاحکام، از منابع غنی و سرشار فقهی برخوردار است. در حالی که طبق نقل سید نعمه اللّه جزائری از بعضی اهل تحقیق^(۲۳) عامّه بیش از ۵۰۰ حدیث فقهی نبوی ندارند. قهراً با کناره گیری از اخبار اهل بیت، خود را گرفتار تنگنا و کمبود منابع فقهی قرار داده، سرانجام مجبور به پذیرش قیاس، استحسان، قول صحابه و ظنون دیگر شده اند، در حالی که «انّ الظنّ لا یُغنی من الحقّ شیئاً».

دامنه ی بحث گسترده است؛ برای اطلاع بیشتر به رساله ی حدیث شناسی نگارنده مراجعه شود.

۱.۱۵. فرق بین عقد و عهد

راغب اصفهانی در کتاب «المفردات» می نویسد: «العقد، الجمع بین اطراف الشی ء و یستعمل ذلک فی الاجسام الصلبه کعقد الحبل و عقد البنا ثم یستعار ذلک للمعانی نحو عقد البیع و العهد و غیرهما»^(۲۴)

زمخشری (محمودبن عمر متوفای ۵۲۸) می نویسد: «العقد، العهد الموثق شبه بعقد الحبل و نحوه»^(۲۵) از کلام ایشان و سایر لغت شناسان استفاده می شود که معنای حقیقی عقد، پیوند جسمی به جسم دیگر است، چون پیوند ریسمانی به ریسمان دیگر و اطلاق آن بر معانی اعتباریه چون بیع و شبه آن به نحو استعاره و تشبیه معقول به محسوس است.

در هر حال بر حسب استعمالات قرآنی و عرفی، عقد در قبال حلّ است، مثل «و احلل عقده من لسانی» (طه/۲۷) نسبت به معنای استعاری (تشبیهی) آن، گرچه صاحب کشاف آن را به «عهد موکّد» تفسیر نموده ولی در کلام بزرگان لغت شناسی، چون خلیل در کتاب «العین» و راغب در «مفردات»؛ قید «مؤکّد» ذکر نشده است. به نظر می رسد ذکر آن در کلام زمخشری در «کشاف» و طبرسی در «مجمع البیان» در ذیل آیه ی «اوفوا بالعقود» (مائده/۱) بر اساس برداشت و استنباط ایشان باشد؛ در کلام ابن عباس و جمعی از مفسّران نیز عقود در آیه ی «وفاء» به معنای «عهود» تفسیر شده است، نه «عهود مؤکّده».

و اما عهد از بدو امر برای التزامات نفسانی وضع گردیده است و اطلاق آن بر محسوسات صحیح نیست. و مفاد آن حسب استعمالات قرآن و اهل لسان چیزی است که نقطه ی مقابل نقض می باشد و در فارسی از آن به پیمان تعبیر می کنیم. در هر حال بین معنای حقیقی عقد با مفهوم عهد تغایر مفهومی است.^(۲۶)

ولی عقد به معنای تشبیهی آن، چنان که از مجمع البیان و غیره استفاده می شود اخص از عهد است؛ زیرا «عقد» پیوندی است بین ۲ التزام از ۲ نفر و بیشتر و عهد مطلق التزام و عهده گرفتن است چه بین دو نفر و چه از یک نفر باشد. علی هذا هر عقدی، عهد خواهد بود ولی هر عهدی لازم نیست عقد باشد؛ کما این که در ایقاعات، عهد صادق است ولی عقد صادق نیست. در کلام اهل لغت احیاناً هر یک از عهد و عقد به هم اطلاق شده اند.

سید حسن امامی، در شرح قانون مدنی، می نویسد: «فرق عقد با عهد این است که عقد سبب و عهد مسبّب از آن است.»^(۲۷) این کلام با هیچ لغت و عرف و اصطلاح فقها سازگار نیست. علی هذا فاقد ارزش علمی است.

نتیجه بحث، این شد که بین عقد و عهد در اصل (معنای لغوی) تغایر مفهومی