فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی ×

فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی ×؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی × شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی × را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی × با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی × با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی × تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی × را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل من العلم الدینی الی العلم العلمانی × :

العلم و وجهات النظر

کان العلماء، وهم فی سعیهم للاکتشاف والسیطره ومعرفه العالم، یریدون ان یعلموا ماالذی یشتمل علیه الکون ولماذا توجد هذه الاشیاء، وهم، لکی یعطوا معنی لمکتشفاتهم، سعوا للوصول الی وضع صوره للعالم تکون قادره علی استمکان معارفهم ومعتقداتهم . ان الانطباع الذی یحمله الشخص، او مدرسه من المدارس، عن العالم یسمی وجهه النظر او المنظور، ای ان وجهه النظر هی تفسیر الانسان للعالم . اما مصدر وجهه النظر هذه فیمکن ان یکون العلم او الفلسفه او الدین .

فی القرون الوسطی کانت الاعتقادات الدینیه والمعارف العلمیه، سواء فی العالم الاسلامی او فی العالم المسیحی، قد توحدت ضمن اطار طبیعی شامل فی النظر الی العالم . ولکن بظهور العلم الجدید تلاشت هذه الوحده واصبح للعلماء وجهات نظر مختلفه بالتفصیل التالی:

المنظور العلمی

المنظور العلمی محاوله لتصویر العالم تصویرا قائما کلیا علی اساس المکتشفات العلمیه .

ان العلم، بمعنی العلوم التجریبیه والعلوم الانسانیه القائمه علی العلوم التجریبیه، یعرفنا علی وضع بعض اجزاء العالم مما تشمله التجربه والفرضیه . العلم دقیق وواضح وجزئی ومحدود الدائره ویتقدم الی حیث یمکن القیام بالدراسه التجریبیه . ان ملامح العالم، فی المنظور العلمی، دائمه التغیر، اذ ان العلم مبنی علی الفرض والاختبار، ولهذین قیمه موقته .

المنظور الفلسفی

ان المنظور الفلسفی القائم علی بعض المبادئ لما وراء الطبیعه اوسع مجالا من المنظور العلمی، وهو فی الواقع یعین الاطار للمنظور العلمی . کان المارکسیون یقارنون جمیع المکتشفات العلمیه ضمن اطار المارکسیه، فاذا ظهر انها لا تنسجم معها، کانوا یطرحونها جانبا، او یعلنون مخالفتهم لها . من ذلک مثلا سخرانجلس من آراء کلوزیوس، واضع مفاهیم علم الانسان ^(۱) . و فی العصر الحدیث ایضا اعلن خلفاء المارکسیه مخالفتهم لبعض التعابیر السائده فی بعض النظریات العلمیه، فمثلا بقی التعبیر (الکوبنهاجی) لنظریه الکم متروکابعض الوقت .

المنظور الدینی

یقوم المنظور علی المبادئ الدینیه الاساس . ان اساس المنظور الدینی قائم علی التوحید .

ان المنظور التوحیدی یعنی ادراک ان العالم قد ظهر وفق مشیئه حکیمه، وان نظام الوجود قائم علی اساس من الخیر والرحمه وایصال الکائنات الی ما ینبغی لها من کمال، وانه لیس فی الخلق شی ء عبث، وان للانسان رسالته الخاصه .

لقد عبر الاسلام عن التوحید باحسن تعبیر:

لیس کمثله شی ء (الشوری/۱۱) الله الصمد (الاخلاص/۲) یاایهاالناس انتم الفقراء الی الله والله هو الغنی الحمید (فاطر/۱۵) الاسلام دین التوحید اولا، التوحید النظری والتوحید العملی، وهو لا یتقبل ای تجریح للتوحید . فی الاسلام کل عمل یبدا باسم الله ویجری بالاتکاء علیه، وفکره التوحید تنتظم کیان کل مسلم حقیقی، ولا یشرک به شیئا ابدا، ونشاطه العلمی لا بد ان یتجه وجهه الهیه . ان هدف العلم، فی المنظور الاسلامی، یتجلی فی البعد النظری لاکتشاف الآیات الالهیه فی الآفاق و فی الانفس، و فی البعد العملی فی التمتع بما سخره الله تعالی للانسان لاشباع حاجات الفرد والجماعه والرقی بالمجتمع الاسلامی . اذا تمت دراسه الطبیعه والمجتمع والانسان فی اطار منظور الدین الاسلامی، نطلق علی ذلک اسم العلم الدینی (الاسلامی)، واذا خلا ذلک من هذا الاطار نطلق علیه اسم العلم العلمانی .

تحدید میدان مفهوم العلم الدینی فی دنیا الاسلام

الی ماقبل قرنین من الزمن کانت النظره السائده فی اجوائنا العلمیه هی النظره الاسلامیه، غیر ان العلم السائد فی المیادین التربویه والتحقیقیه فی المجتمعات الاسلامیه فی الوقت الحاضر هو العلم العلمانی . وهنا یطرح هذا السؤال نفسه: کیف تخلی العلم الدینی فی المجتمعات الاسلامیه عن مکانه للعلم العلمانی ؟ وثمه سؤال آخر یقول: عالم الاسلام الذی کان فی وقت ماحامل لواءالعلم فی العالم، کیف تخلف فی القرون الاخیره عن ساحه العلوم الغربیه من دون ان یتمکن حتی الآن من سد الفراغ الحاصل، بل تزداد یوما بعد یوم حاجته الی الغرب ؟ علی الرغم من ان هذین السؤالین یبد وان غیر مرتبطین، الا انهما فی الواقع مترابطان تماما .

یری بعضهم ان سبب تخلف المجتمعات الاسلامیه عن الغرب هو تمسکها بالدین، و یعتقدون ان علاج القضیه یکمن فی التبعیه التامه للوصفات الغربیه . فی السنوات الاخیره ظهر فریق (وفیهم مؤمنون بالدین) یرون ان علاج هذا التخلف هو الانضمام الی قافله العلم المعاصر (المتصف بالعلمانیه .) وهنا فی هذه النقطه یترابط السؤالان المذکوران آنفا . ولکننا سوف نری فیمایاتی ان علم الیوم لیس هویه فارغه من القیم و من الفرضیات الماورائیه، لذلک فان اخذه، من دون اعتبار مناسب لما تحمله من قیم و فلسفه، سیکون فی النتیجه وفی احسن الاحوال، هو ما توصل الیه الغرب . ای ان المجتمع سیفوز بمکتسبات رائعه، ولکنه فی الابعاد الاخلاقیه والنفسیه والاجتماعیه سیواجه مشکلات تشبه ما تواجهه المجتمعات الغربیه الیوم .

الا اننا نری ان میدان العلم فی المجتمعات الاسلامیه، بعد فتره الحضاره الاسلامیه اللامعه، اصبح ضیقا، ولم یبق له ذلک الشمول المنتظر .(من ذلک مثلا دراسه الطبیعه التی یؤکدها القرآن غدت منسیه .) ثم ان العلم الغربی عند انتقاله الی المجتمع الاسلامی کان قد اصبح علمانیا . هذه العلمانیه انتقلت مع العلم الغربی الناقص الی عالم الاسلام، ولکن بالنظر للتناقض بینه وبین المجتمع الدینی القائم فقد ظهرت بین الباحثین المسلمین حاله من ازمه هویه وازدواجیه . ثالثا، لو ان النظره التوحیدیه کانت لها سیطره حقیقیه فی عالم الاسلام لما سمح المسلمون لانفسهم ان یتهاونوا فی اکتساب العلم وانتاجه باعتبار ذلک وسیله لرفعه المجتمع الاسلامی . افلا یقول القرآن انه لو ان المجتمع الاسلامی نظر نظره جاده الی الایمان بالتوحید لکان هو الاعلی ؟

«لا تهنواولا تحزنوا وانتم الاعلون ان کنتم مؤمنین » (آل عمران/۱۳۹) «ولله العزه ولرسوله وللمؤمنین » (المنافقون/۸) «ولن یجعل الله للکافرین علی المؤمنین سبیلا» (النساء/۱۴۱) الم یات فی حدیث للرسول العظیم ان «الاسلام یعلوا ولا یعلی علیه » ^(۲)

استنتج الفقهاء من الآیات والحدیث فی اعلاه قاعده نفی السبل التشریعیه التی تقول ان الله تعالی لم یشرع ای حکم یعترف بسیطره غیر المسلم علی المسلم . الا ان بعض العلماء یقولون ان آیه نفی السبیل تعبیر تکوینی، ای اننا اذا کنا مسلمین حقا (التسلیم المطلق لله) لم یسیطرالکفار علینا .

هنایعن للمرء هذا السؤال: لماذا اذن تخلف المجتمع الاسلامی عن المجتمعات الغربیه و یقلدها فی الامور الفکریه؟ فی المؤتمر الذی عقد فی باکستان سنه ۱۳۶۲ (۱۹۸۴م) وفی غضون الحوار، سال احدهم: «اذا کان للاسلام کل هذه المنظورات التقدمیه بشان العلم، فلماذا نحن متاخرون ؟ » فقلت ردا علی ذلک «ان عله تاخرنا هی اننا لانتبع فعلا احکام دیننا، والواقع ان بعض احکام الاسلام یعمل بها الآخرون . الا یامرنا القرآن ان نبحث و ندرس الطبیعه والعثور علی کیفیه الخلق ؟ ان عله تخلفنا فی العالم المعاصر هی ابتعادنا عن وجهه النظر الاسلامیه، وقد زاد فی هذا التخلف ارتهابنا امام التقدم الغربی . لو کانت العلمانیه قادره علی حل مشکلاتنا، فلماذا لم تتقدم المجتمعات الاسلامیه التی لها قدم سبق فی العلمانیه ؟ هل ترکیاالعلمانیه تفوق مصر فی التقدم ؟

ثمه قضیه یتکرر ذکرها فی المحافل العلمیه والکتب الاوروبیه والامیرکیه عن سبب نمو العلم الجدید فی اوروبا المسیحیه و لم ینم، مثلا، فی الصین والهند فی تلک الفتره؟ کانت الصین فی القرون الوسطی متقدمه علی اوروبا من الناحیه العلمیه والصناعیه، وامتازت الهند بماض ثقافی لامع، فلماذا لم یتطور العلم فی البلدین المذکورین، وتقدم فی اوربا؟ یقول المحللون الغربیون ^(۳) ان ذلک نجم عن وجهات النظر الفلسفیه السائده فی اوربا والصین والهند لم یکن بامکان العلم الجدید ان ینمو تحت ظل الثقافیه الصینیه لان الثقافه التاؤتیزمیه المتجهه نحو الطبیعه کانت تری ان علل الامور الطبیعیه روحیه و خفیه . کما ان تعلیمات کنفوشیوس التی کانت تسیطر علی المجتمع الصینی کانت تؤکد التمسک بالاخلاق والسلوک الاجتماعی، ولا تعنی بدراسه الوجود والکون . کذلک لم یکن للعلم الجدید ان یتطور فی ظل الثقافه الهندیه اذ ان التجربه فی تلک الثقافه کان ینظر الیها علی انها وهمیه او غیر واقعیه، فیما کان الاوروبیون المسیحیون یعتقدون ان العالم خیر، لان الله قد خلقه خیرا، وهو معقول لان الها عاقلا خلقه، وهو مقنن لان ربا مدبرا قد خلقه، کما ان الانسان قادر علی فهم العالم لان الله امر الانسان ان یستعمر الارض ویستسخرها و الله لا یامر بغیر الممکن . جاء فی سفرالتکوین: «اننی اضع بعهدتکم الاسماک والطیور و جمیع الحیوانات الوحشیه » (۲۸/۱) یعتقد وایتهید، (Whitehead) ان الهیات القرون الوسطی هی التی جعلت الغرب یدرک ان الطبیعه قابله للفهم: «ان الایمان بوجود النظام فی الطبیعه والذی یسر التقدم فی العلم، انما هو نموذج خاص من ایمان اعمق .» ^(۴)

وهنایتبادر الی الذهن السؤال التالی: «وهل کان العلماء من الطراز الاول فی العلم الاسلامی، مثل ابی الریحان والخواجه نصیرالدین، یحملون غیر هذا الاعتقاد؟ » لقد الف ابو الریحان فی النجوم، والمعادن، والجغرافیا وغیرذلک، وکرر فی معظم ما کتب قوله ان الهدف من البحث العلمی هو معرفه اسرار آیات الله فی عالم الطبیعه، مستندا الی الآیه: «یتفکرون فی خلق السموات والارض . ربنا ماخلقت هذاباطلا .» . لقد اجتمع العلم والدین فی اولئک، فقد آمنوا بانهما من مبدا واحد ومصیرهما واحد . «هو الاول والآخر والظاهر والباطن وهو بکل شی ء علیم » (الحدید/۳) اما الخواجه نصیرالدین فقد اسس اول مجمع للعلوم الاسلامیه فی مراغه حیث جمع الفیلسوف والفقیه والطبیب الی جانب المنجم والریاضی، وقام هو بادق الدراسات الریاضیه فی عصره، کما کانت له اهتمامات خاصه بالالهیات، وفی کل ذلک کان المنظور الاسلامی نصب عینیه ویشغل جوانب فکره .

فی الحقیقه کانت الثقافه الاسلامیه الاصیله الشامله مسیطره علی العالم الاسلامی فتره من الزمن، یوم کانت المساجد والمدارس مراکز لتدریس کل العلوم، ابتداء من تدریس العلوم الدینیه الخالصه الی العلوم العقلیه بالمعنی العام الذی یشمل الفلسفه الالهیه والفلسفه الریاضیه والفلسفه الطبیعیه، وکان الله، بالطبع، المحور فی تدریس تلک العلوم . لقد کان الهدف من دراسه العلوم الریاضیه والطبیعیه هو ادراک عالم الخلق للتقرب الی خالقه .

منذ اواسط القرن الثانی الهجری حیث بدات ترجمه النصوص العلمیه من اللغات المختلفه الی اللغه العربیه حتی اواخر القرن الرابع، یوم کانت فکره وحده العلوم هی السائده، ازدهرت العلوم، وسیاتی تفصیل ذلک فیما بعد .

من العوامل التی ساعدت، خلال الفتره ما بین القرن الثانی حتی الرابع، علی ازدهار العلم هو شیوع مذهب الاعتزال وتفوق المتکلمین المعتزله، فهم کانوا اهل بحث وجدل، فراج علی ایدیهم البحث والتحقیق مما ساعد علی ازدهار العلوم العقلیه ^(۵) .

هناک اسباب عدیده تذکر لتخلف المسلمین، منها:

انتشارالجبریه وآراء الزنادقه هجوم المغول والمسیحیین علی الدیار الاسلامیه (فی الحروب الصلیبیه کان الانتصار من نصیب المسلمین، الا انهم ضعفوا بعد ذلک فلم یستطیعوا مقاومه هجمات المغول .) الاعتقاد بالتعارض بین العلوم النقلیه والعلوم العقلیه .

عدم الاهتمام بالعلوم العملیه المفیده .

هجوم التتر بقیاده تیمور لنگ .

یری الکاتب انه علی الرغم من تاثیر کل هذه العوامل، ولکن العامل الرئیس فی انحطاط العلوم فی العالم الاسلامی کان تفاقم الاحداث المناوئه للعقل، فمنذ عهد الخلیفه العباسی المتوکل، الذی کان شدید المیل الی اهل السنه والحدیث، بدات معارضه ارباب الآراء . یقول المسعودی ان المتوکل عارض آراءالمامون والمعتصم والواثق، ومنع الجدل والمناظرات الفکریه، وشرع یناوئ المعتزله ^(۶) . کما آن سیطره الاتراک علی مقالید الخلافه، والتی کانت قد بدات منذ خلافه المعتصم زادت فی ذلک، الامر الذی ادی الی ظهور الاشعری وقیام فرقه الاشاعره ^(۷) .

وفی ایران کان العامل الخاص المهم فی تدهور العلوم العقلیه هو دخول الترک من الشرق وحکم الغزنویین والسلاجقه . یقول ابن الاثیر فی الکامل ان محمود الغزنوی احرق کتب الکلام والفلسفه والنجوم فی الری ^(۸) . کما ان الخواجه نظام الملک فی ترویجه لمذهبه الشافعی لم یرحم ایا من المذاهب الاخری، واقتصرت دروس المدارس النظامیه علی العلوم الدینیه والادبیه، ولم یبق فیها للعلوم العقلیه (الفلسفه والریاضیات) ای مکان .

علی اثر هیمنه الاشاعره الذین کانوا یعارضون العلوم العقلیه منع تدریس هذه العلوم وراجت سوق التکفیر . وفی القرنین السادس والسابع ساعد التصوف علی تفاقم هذا الامر، لان هؤلاء لم تکونوا یرون فی الفلسفه والاستدلال مایکفی لفهم الحقائق، بل کانوا یرونهما مانعین لذلک . وعند ظهور الغزالی، الذی کان اشعریا وعارفا، اشتدت الحمله علی العلوم العقلیه وازداد التحامل علی حمله هذه العلوم وتکفیرهم، وهکذا ضعفت المواهب الابداعیه، وراح العلماء یقضون اوقاتهم فی شرح کتب الماضین . وقد خلفت الضربات التی وجهها الغزالی الی الفلسفه والعلوم ثلمات غیر قابله للترمیم وضیقت حدود الفضاء العلمی فی دنیاالاسلام . ومنذئذ اقتصرت المدارس فی دار الاسلام علی دراسه العلوم الادبیه والدینیه، اما اذا درست العلوم العقلیه فقد جری ذلک فی الخفاء . لم یکن الطب ولا الریاضیات تلقی الاهتمام الکافی، بینما الفلسفه والنجوم فقد کانوا یحاربون تدریسهما بشده . فی المدارس النظامیه کانت العلوم الدینیه البحت “تدرس، وهی لم تکن تتعدی الفقه الشافعی وکلام الاشعری . وفیما یتعلق بالعلوم الطبیعیه کان الغزالی یقول ان الحق فیها مشوب بالباطل: «واما الطبیعیات فالحق فیها مشوب بالباطل والصواب فیها مشتبه بالخطا فلایمکن الحکم علیها بغالب او مغلوب » ^(۹)

اما الریاضیات فرای الغزالی هو انه لما کانت هذه مقدمه لبعض العلوم الباطله فلابد من نبذها . یقول فی کتاب «فاتحه العلوم » ما مضمونه: کذلک هو النظر فی علم اقلیدس والمجسطی ودقائق الحساب والهندسه والتریض فیها مما یشحذ الخاطر ویقوی النفس، ولکننا نمنعها لمافیها من آفه، لانها من مقدمات علوم الاوائل العقلیه والفنیه مما یستتبع مذاهب فاسده، وعلی الرغم من ان علم الهندسه والحساب لیس فیه، بذاته، مذهب فاسد ینال من الدین، فانی اخشی ان ینتهی الی ذلک ^(۱۰) .

وفی «المنقذ من الضلال » یقول:

اما الریاضیه : فتتعلق بعلم الحساب، والهندسه، وعلم هیئه العالم، ولیس یتعلق شی ء منها بالامور الدینیه نفیا واثباتا، بل هی امور برهانیه، لا سبیل الی مجاحدتها بعد فهمها، ومعرفتها .

وقد تولدت منها آفتان:

الاولی: ان من ینظر فیها یتعجب من دقائقها، ومن ظهور براهینها:

فیحسن بسبب ذلک اعتقاده فی الفلاسفه، فیحسب ان جمیع علومهم فی الوضوح، وفی وثاقه البرهان، کذا العلم .

ثم یکون قد سمع من کفرهم وتعطیلهم، وتهاونهم بالشرع، ما تداولته الالسنه، فیکفر بالتقلید المحض ویقول: لو کان الدین حقا، لما اختفی علی هؤلاء مع تدقیقهم فی هذا العلم فاذا عرف، بالتسامع، کفرهم وجحدهم فیستدل علی ان الحق: هو الجحد والانکار للدین .

وکم رایت من یضل عن الحق بهذا القدر ولا مستند له سواه ! . . .

الآفه الثانیه نشات من صدیق للاسلام جاهل ظن ان الدین ینبغی ان ینصر بانکار کل علومهم، لذلک انکر علومهم وادعی جهلهم فیها، حتی انکر قولهم فی الکسوف، والخسوف، وزعم ان ماقالوه علی خلاف الشرع، فلما قرع ذلک سمع من عرف ذلک بالبرهان القاطع، لم یشک فی برهانه، لکن اعتقد ان الاسلام مبنی علی الجهل، وانکار البرهان القاطع، فازداد للفلسفه حبا، وللاسلام بغضا ^(۱۱) .

من الواضح ان معارضه الغزالی للعلوم الطبیعیه والریاضیه کانت ناجمه عن الآثار السیئه التی کان یری ان من الممکن ان تسببها تلک العلوم، والا فانه لم یعارض تلک العلوم ذاتها، ولکنه، علی کل حال، لم یعترف بالاولویه لهذه العلوم .

اما الاشاعره فقد کانوا یعتقدون ان المعرفه الوحیده التی تستحق اسم العلم هی العلم الذی وصل الینا من النبی . ابن تیمیه یقول:

«العلم الموروث عن النبی « صلی الله علیه و آله وسلم » هو الذی یستحق ان یسمی علما، وما سواه اما ان یکون علما فلا یکون نافعا و اما ان لا یکون علما وان سمی به . ولئن کان علما نافعا فلا بد ان یکون فی میراث محمد .» ^(۱۲)

بدیهی لم یکن رفض العلوم العقلیه منحصرا فی شرق دار الاسلام، بل سری الی غربها ایضا، فقد قال الدکتور صفا ما خلاصته: فی الغرب ایضا خالفوا علوم الاوائل والکتب العلمیه الی حدما، حتی ان الکتب فی غیر الطب والحساب واللغه والفقه، قد جمعت فی عهد الخلیفه الاموی فی الاندلس، الحکم بن عبد الناصر ، المتوفی فی ۳۳۶ه، فی مختلف العلوم العقلیه، واحرقت بامر منصور بن عامر بحضور الخاصه من العلماء، ودفنت فی الآبار، وذلک لان سائر العلوم غیر الدینیه کانت عند عوام الاندلس مذمومه، وکل من اشتغل بالفلسفه والحکمه کان یتهم بالالحاد والکفر .» ^(۱۳)

استمرت المعارضه لهذه العلوم والفنون فی دنیا الاسلام ومن ذلک قول ابن خلدون الصریح:

«ان مسائل الطبیعیات لا تهمنا فی دیننا ولا معاشنا فوجب علینا ترکها .» ^(۱۴)

وحتی فی القرن الحادی عشر خصص حاجی خلیفه فی «کشف الظنون » ۱۳۲ صفحه لکلام علی کتاب الغزالی «تهافت الفلاسفه » دون ان یخصص جزءا خاصا للکلام علی کتاب ابن رشد «تهافت التهافت » ، بل اکتفی بسته سطور ضمن الکلام علی کتاب الغزالی للاشاره الیه .

لا شک فی ان الفلسفه خرجت من الانزواء الی حدما فی مناطق محدوده من دنیاالاسلام، بینما العلوم الطبیعیه لم تر النور مطلقا .

یعتقد جاکی Jaki القسیس الامیرکی العالم بالفیزیاء ان عدم تطور العلم فی الاسلام یعزی الی علوم ما وراء الطبیعه، ولذلک سببان ^(۱۵) :

۱- فی الفکر الاسلامی الدین والفلسفه منفصلان بعض عن بعض (الدین من الله والفلسفه من فکر الانسان .

۲- الله هو العله الاولی لکل شی ء، ویجب ان تنسب کل الاشیاء الیه مباشره، لذلک لیس ثمه ما یدعو الی البحث عن علل ثانویه، او ان نقول بوجود شی ء بین الله والحدث، مثل قوانین الطبیعه .

بدیهی ان جاکی لم یلحظ الا وجهه نظر الاشاعره، وغفل عن النظر الی وجهات نظر الفلاسفه المسلمین والمدارس الکلامیه الاخری فی الاسلام . النقطه المهمه هی ان الاشعریه سادت لفتره من الزمن وانزلت ضربتها . وبعد ذلک ظهرت عوامل اخری ادت الی خمول المسلمین وعدم ازدهار العلوم فی العالم الاسلامی .

ظهور العلم الجدید و سیطرته

فی القرون الوسطی کان المهم هو الصله الغائیه و ذلک لان العلماء اعتقدوا ان لکل شی ء موضعه فی سلسله مراتب الوجود، اذ ان الخالق اله ذو هدف . فی تلک القرون امتزجت فلسفه ارسطو بالالهیات المسیحیه علی یدتوماس الاکوینی، الذی کان یعتقد ان العقل والوحی لا یتعارضان، لذلک قام بهذا المزج بینهما . فی نظره ان اهم حقائق الالهیات لیست فی متناول الانسان، لذلک فالوحی ضروری . اما العقل فیستطیع ان یدرک بعض حقائق الالهیات، مثل وجود الله . ان الله هو المدبر الدائم للطبیعه، لامجرد خالقها . یتم عمل الله، عموما، عن طریق العلل الطبیعیه، الا انه یقوم احیانا ببیان قدرته بطریق المعجزه .

فی القرن السابع عشر، عند بروز دیکارت وغالیله و نیوتن وغیرهم ولد العلم الجدید، وکانت میزته الاستدلال الریاضی والمشاهده التجریبیه . فی هذا العلم ترکوا البحث عن الغایات جانبا، واکتفوا بوصف الظاهرات . کان دیکارت نفسه مؤمنا بالله، ولکنه حاول ان یبین العالم علی نحو آلی (میکانیکی .) لم یکن یری الطبیعه اکثر من مجرد آله، وقال مفاخرا:

«اعطنی البعدوالحرکه اصنع لک العالم » ^(۱۶)

بعد دیکارت تابع هابز (۱۵۸۸- ۱۶۷۹م) هذا الرای وقال ان الشی ء الوحید الموجود هو الماده المتحرکه، وانکر وجود المجردات، قائلا ان العالم کله قابل لوصفه باوصاف آلیه، ورفض ان تکون هناک قدره غیر مادیه مؤثره فی نظام عالم مادی .

وغالیله (۱۵۶۴- ۱۶۴۲م) الذی عاصر دیکارت ، کذلک اتجه الی وصف الظاهرات الطبیعیه . لم یکن یسال لماذا تسقط الاشیاء، بل کیف تسقط . ومع ذلک فان العلماء المتدینین یومذاک لم ینکروا الغائیه فی الطبیعه، ولکنهم کانوا یقولون انها ینبغی الا یکون لها دور فی الوصف العلمی . کان غالیله یری ان العالم یتالف من ذرات لها صفتان اولیتان هما: الکتله والسرعه . اما الصفات الاخری کاللون والرائحه فلیست سوی ردود فعل ذهن الانسان ازاء العالم الخارجی .

کان غالیله کاثولیکیا حسن الاعتقاد، ولم یکن یری ای تعارض بین عقائده الدینیه والعلمیه . قال ان الله هو کاتب کتاب التکوین ومؤلف کتاب التشریع فی الوقت نفسه، وان مصدری المعرفه هذین لا یمکن ان یکونا متعارضین . اما الکتاب المقدس فیتکلم علی المعارف المعنویه اللازمه لسعاده الانسان، لا علی الحقائق العلمیه . قال غالیله ان کتاب الطبیعه قد کتب بلغه الریاضیات، فلکی ندرسه یجب ان نتعلم الریاضیات، و لمعرفه الطبیعه ینبغی ان نستعین بالعقل والحواس .

«ان الله الذی اعطانا الحواس والعقل والفکر لا یرید منا ان نترک عقلنا وحواسنا جانبا فی المسائل الطبیعیه التی تقع امام اعیننا وعقولنا عن طریق التجربه المباشره او بالبراهین اللازمه .» ^(۱۷)

محاکمه غالیله کانت من العوامل التی ادت الی ابتعاد العلماء عن الکنیسه . فی تلک المحاکه کان الکاردینال بیلارمینی یعتقد انه یجب النظر الی المثال الکوبرنیکی عن مرکزیه الشمس بصفته اشبه بالوسیله، لا علی اعتبار انه یمثل الواقع . وهذاما رفضه غالیله .

ان صوره آلیه الطبیعه التی رسم خطوطها غالیله ، تم تکبیرها علی ید نیوتن واتباعه فی النصف الثانی من القرن السابع عشر . العالم عند نیوتن عالم شبیه بآله معقده تتحرک علی وفق قوانین لا تتغیر، وکل جزء فیها یمکن التنبؤ به بدقه . نیوتن نفسه کان یری ان صانع هذه الآله هو الله، وان دور الله فی هذا العالم الشبیه بالآله دور دائم، لانه لم یکن یرید ان یجعل دور الله مقصورا علی الخلق الاولی، لذلک قال ان دور الله دائمی، لاسباغ التوازن علی المنظومه الشمسیه . وفی مواضع اخری ایضا ادخل الله فی کل شی ء .

لاغرانز ولابلاس قالا ان الاختلال فی المنظومه الشمسیه . لا یتجاوز مطلقا حدامعینا، ویتکرر کل ملیونی عام، لذلک لیست ثمه حاجه الی تدخل الله للابقاء علی السیارات فی مداراتها والمحافظه علی ابعادها عن الشمس . ثم استقر فی الاذهان ان الثغرات الموجوده فی المعلومات العلمیه ینبغی ان لا تملا بوساطه الله .

ولکن الاهم من استغلال الثغرات فی المعارف العلمیه لاثبات وجود الله هو النظام فی الطبیعه . کان العلماء یومئذ یرون فی نظام الطبیعه وقوانینها دلیلا علی التدبیر الالهی .

هذا نیوتن یقول صریحا:

«الا یتبین من الظاهرات ان هناک کائنا غیر مادی حیا وحکیما؟» ^(۱۸)

کان علماء الفیزیاء القدامی یعلنون ان دافعهم الاساس فی ابحاثهم العلمیه هو الوصول الی الاسرار الالهیه فی الخلق، والکشف عن عظمه الله . یتعلم الطلبه عاده ان نیوتن قد اکتشف ثلاثه قوانین للحرکه وآخر للطاقه وسجلها بشکل ریاضی، ولکننا نجد ان نیوتن عند تالیفه کتابه «الاصول » کتب الی الاسقف بنتلی یقول:

«کانت نظرتی متجهه نحو تلک الاصول التی یمکن ان تهدی الناس الی الایمان بالله، وما من شی ء یسعدنی اکثر من رؤیتی انه کان نافعا فی ذلک .» ^(۱۹)

وکان لایب نیتس یقول:

«انه فی العلوم خاصه . . . اننا نری العجائب الالهیه . . . قدرته وحکمته وجماله . . . ولهذا السبب اسلمت نفسی منذ صبای الی العلوم التی احبها .» ^(۲۰)

المجمع الملکی البریطانی، الذی کان یتالف من العلماء البریطانیین، قرر فی بیانه لسنه ۱۶۶۲م ان علی الاعضاء ان یستغلوا ابحاثهم فی تعظیم قدره الله و علو شانه و فی خیر الانسان وصلاحه .

بایجاز، کان التقلید الدینی الغربی یؤکد وجود قوانین عالمیه الشمول وانها یجب البحث للعثور علیها . وقد ادی نجاح افکار نیوتن فی شرح سیر الانظمه الطبیعیه الی زیاده الاتکاء علی العقل، بحیث ان کثیرا من العلماء قد تجاوزوا الحد فی الثقه بقدره العقل الانسانی واعتبروا العلم مکتفیا ذاتیا . وقد اقترح عالم فرنسی فی النصف الثانی من القرن الثامن عشر ان یبدا التاریخ بسنه ۱۶۴۲ ای بسنه میلاد نیوتن . وزعم لابلاس ان المنظومه الشمسیه خالده وان بقاءها لا یتطلب التدخل من جانب الله، وعندما ساله نابلیون لماذا لم یات ذکر الله فی کتابه، قال: «لا حاجه لی بهذه الفرضیه » ^(۲۱)

فی القرن التاسع عشر بلغ علم الفیزیاء کماله، وعند ظهور الداروینیه قال بعضهم ان الاختیار الطبیعی ینتهی بالنظم من دون حاجه الی وجود ناظم . وخلال ذلک ظهرت فلسفه اوغست کنت المناوئه لما وراءالطبیعه . وقد ادی مجموع هذه العوامل، اضافه الی نجاح العلم فی المیدان العملی، الی اعتبار العلم نفسه ضربا من الدین، وقویت سیطره الفکره القائله بان العلم قادر ان یوضح کل شی ء او حدث او بنیه طبقا للقوانین والاجزاء، ولا حاجه للتدخل من جانب الله .

هنا سنذکر اهم العوامل التی ادت الی ظهور العلمیه scienticism

۱- عدم نجاح اللجوء الی الله لتغطیه الثغرات .

۲- النجاح المنقطع النظیر للفیزیاء النیوتنیه فی تفسیر العدید من الظاهرات .

۳- التشکیک فی برهان النظم و غیره من براهین اثبات الله، و فی ما وراء الطبیعه .

ان نجاح العلم المثیر للاعجاب کان قد اعشی عیون الجمیع، حتی انهم قالوا: مادمنا نستطیع بالعلم التجریبی حل جمیع مشاکل الانسان فلا حاجه للدین . وقالواان کل شی ء یجب ان یقاس بمقیاس العلم التجریبی وتعمیم اسلوب هذه العلوم علی جمیع المیادین، بما فیها العلوم الانسانیه والاجتماعیه وغیرها، وقالوا ان ذلک هو الاسلوب الامثل المثمر فی تحصیل العلم . ثم قام بعضهم، مثل لابلاس ، بترویج الاختزال Reductionism وقالوا ان جمیع الظاهرات یمکن فی النهایه تفسیرها بالقوانین الفیزیائیه . کندورسه condorcet ، الفیلسوف والریاضی الفرنسی من القرن الثامن عشر یقول:

«[ان الحوادث الطبیعیه والانسانیه] عرضه للمحاسبه بشکل مساو ، والشی ء الوحید اللازم هو ان نعلل کل الطبیعه بقوانین مشابهه للقوانین النیوتنیه التی توصل الیها بحساب التفاضل .» ^(۲۲)

هو لباخ ، فیلسوف فرنسی آخر من القرن الثامن عشر، قال:

«الفیزیاء والتجربه هما اللذان یجب ان یعتمدها الانسان فی جمیع ابحاثه، فی المواضیع الدینیه والاخلاقیه والحکومیه والسیاسیه والعلوم والفنون ، وحتی فی الافراح والاتراح .» ^(۲۳)

ان رواج العلمیه والاختزال زاد فی تعریض الدین للخطر، حتی راج الابتعاد عن الدین فی کل مکان . فی ذلک الجو کانت المسیحیه القدیمه من اعداء العقل، وکانوا یرون فی العلم الطریق الموصل الی السعاده . کانوا یعتقدون ان الانسان بالعلم وحده یستطیع ان یبنی لنفسه جنه علی الارض، وبالعلم یستطیع ان یقتلع جذور الشر من العالم . وقوی هذا الاتجاه بعد ظهور بعض الفلاسفه التجریبیین فی القرنین ۱۸و۱۹ .

هیوم (۱۷۱۱- ۱۷۶۶) کان یعتقد ان المعرفه البشریه الوحیده الموثوق بهاهی القادمه عن طریق الحواس . کان ینکر العلیه، فنبذ برهان العله الاولی وهاجم برهان النظم، و قال: القدره الناظمه موجوده فی الطبیعه، لا فی ما وراءها .

بعد هیوم جاء دور کانت . کان هذا یعتقد اننا نتعامل مع شیئین: الشی ء ذاته والظاهره ذاتها (ای المظهر الخارجی للشی ء .) ان ما نستطیع معرفته هو الظاهرات وحدها، و لا سبیل لنا الی الشی ء نفسه، وهکذا اسلم العلماء والفلاسفه الی اللاادریه . جعل کانت العلم والدین فی موقعین منفصلین، و جعل لکل منهما وظائفه الخاصه به، وعلیه فلیس بینهما ای تعارض . وظیفه العلم اکتشاف الظاهرات، ووظیفه الدین الهدایه الاخلاقیه . مبدا الدین یکمن فی الاحساس بالالتزام الاخلاقی فی الانسان، والله مبدا مسلم به فی النظام الاخلاقی .

بعد کانت ظهر اوغست کونت (۱۷۹۸- ۱۸۵۷) وراح ینادی بالوضعیه . Positivism وبمجیئه ارتفع مقام العلمیه . کان یرید ان یکون المرجع الاعلی فی العلم کما کان یرید ان یکون نبیا اجتماعیا . کان یعتقد ان ای شی ء لا یمکن درکه بالحواس لیس علمیا، والسعی لادراکه غیر معقول . وقد حکم علی الذین یبحثون عن العلل بانهم یعبدون الاصنام .

الحدث التالی الذی زاد من سلطان العلمیه هو ظهور المارکسیه . مارکس لم یکتف بمقارنه اسلوبه باسلوب علماء الفیزیاء، بل زعم انه وجد قوانین تتحکم فی العلوم الاجتماعیه والطبیعیه .

والحدث الآخر الذی ظهر بصوره علمیه و کان له تاثیر فلسفی عمیق هو الداروینیه التی ظهرت فی النصف الثانی من القرن . لقد کان لظهور الداروینیه یومذاک اکبر الاثر فی الالهیات فقد طرحت امام المتالهین اربع مسائل :

تعارضها مع برهان النظم (فی نظریه الاختیار الطبیعی ظهور النظم یفسر عن طریق عدم النظم) تعارضها مع کون الانسان اشرف المخلوقات (اختلاف الحیوان عن الانسان یکون من حیث الکم والکیف .) تعارض الاخلاق الداروینیه مع الاخلاق الدینیه (بالنظر لتنازع البقاء فی الطبیعه والبقاء للاصلح، فلابد ان ینطبق ذلک علی الانسان ایضا .) تعارضها مع تعالیم الکتب المقدسه (فیما یتعلق بخلق الانسان .) المدرسه الاخری التی ایدت العلمیه کثیرا هی المدرسه الوضعیه المنطقیه فی القرن العشرین . اتخذ اصحاب الوضعیه المنطقیه قابلیه الخضوع للتجربه مقیاسا لوجود معنی، وبما ان قضایا ما وراء الطبیعه لا تخضع للتجربه فهی عدیمه المعنی .

ان افکار اصحاب الوضعیه المنطقیه حول ضروره امکان المشاهده قد نفذت الی الاجواء العلمیه واستولت نظرتهم علی افکار علماء الفیزیاء وسائرالمختصین بالعلوم التجربیه . طرح اصحاب الوضعیه المنطقیه منهاجا باسم «وحده العلم » او «العلم الموحد» یرجع جمیع العلوم الی مصدر واحد، کالفیزیاء مثلا . کان هؤلاء یقولون لاحدود للعلم، وما من سؤال لا یتمکن العلم ان یجیب عنه . فهم عندما کانوا یقولون بعدم وجود حدود للعلم کانوا یقصدون انه لیس ثمه سؤال لا یمکن العثور علی جواب عنه فی العلم عموما . لیس ثمه اختلاف عند هؤلاء بین العلوم الانسانیه والعلوم الطبیعیه، وعندما یتربی الجیل التالی علی العلم الموحد لن یجد اختلافا بین العلوم العقلیه والعلوم الطبیعیه .

کتب نیوراث Neurath سنه ۱۹۳۴ رساله عن وحده العلم سعی فیها الی عرض نظریه اقتصادیه علمیه . و فی ۱۹۴۲ زعم همپل ان التفسیر العلمی للتاریخ صادق ایضا کانت التجریبیه والحواسیه ونبذ الماورائیه من الخصائص التی اشاعتها مدارس مثل الوضعیه والمارکسیه والوضعیه المنطقیه، بین علماء العلوم التجریبیه، وما تزال تسیطر علی افکار غالبیتهم، ویمکن القول ان لفظ الدین والهروب منه فی الاوساط العلمیه انما یعود الی رواج هذه الفلسفات والمدارس المناوئه لما وراء الطبیعه .

کان ظهور بعض الاحداث فی النصف الثانی من القرن التاسع عشر باعثا علی انضاج نظریه التعارض بین العلم والدین . توماس هکسلی ، الذی کان من اکبر مروجی نظریه داروین فی اصل الانواع، کان ایضا من مؤیدی التعارض بین العلم والدین، وکان یدافع عن الطبیعیه العلمیه Scientific Naturalism ، تلک المدرسه التی کانت تری الاسلوب العلمی ارفع الاسالیب، وانکر ما وراء الطبیعه، وکان یقدس الطبیعه بدلا من الله .

کان هسکلی یستهدف طرد الدین من المجتمع واضفاء القداسه علی الطبیعه . فی ۱۸۶۴ اسس نادی اکس بتسعه اعضاء ^(۲۴) ، و کانوا جمیعا، عدا سبنسر ، اعضاء فی الجمعیه الملکیه، والرابط الوحید الذی کان یربط بعضهم ببعض کان التزام العلم وتحریره من الافکار الدینیه . هکسلی تحدث عن العلم الکنسی، واقام النادی «محاضرات الاحد» فی قبال قداس الاحد فی الکنائس، جری الحدیث فیها عن العلم وفوائده للانسان .

العامل الآخر الذی کان له تاثیر کبیر فی تایید فکره التعارض بین العلم والدین هو نشر کتابین فی الربع الاخیر من القرن التاسع عشر بقلم دریپر (استاذ الطب فی احدی جامعات نیویورک) و وایت (اول عمید لجامعه کرنل)، وکتاب آخر فی الربع الاول من القرن العشرین بقلم سیمپسون ^(۲۵) . وقد تکرر طبع هذه الکتب عده مرات، وخاصه طبع الکتابین الاولین . لقد اعلنت هذه الکتب ان الدین عدو العلم . والیوم تواجه کتابه التاریخ الوضعی علی ایدی مؤرخی العلم مناقشه شدیده ^(۲۶) . ان اهم نقد یوجه الیهم هو انهم انتقائیون، ای انهم اکدوا اقوال غالیله وداروین ، ولکنهم اغفلوا ذکر الدور الذی لعبه الدین یومذاک فی الجوالغربی نفسه . مثلا، جامعه هارفارداسست بصفتها کلیه مسیحیه، ومضت علیها مئه سنه قبل ان تصبح هیئتها العلمیه من غیر القسیسین ^(۲۷) ، وان من بین ۴۰ الف من خریجی هذه الجامعه سنه ۱۸۵۵، انخرط ۱۰ آلاف منهم فی السلک الکنسی ^(۲۸) .

منذ ایام غالیله حتی القرن العشرین ازداد غموض دور الفلسفه وعملها، و خلال ذلک سار الفلاسفه علی احدی الطریقین التالین :

استسلموا للعلم

حاربوا الفرضیات الفلسفیه للعلمیه.

وهکذا بقی العلم مفصولا عن الفلسفه، وکان لذلک آثار سیئه، فاولا ادی الی بعض الانحرافات فی العلم، وثانیا نزلت ضربه شدیده بالفلسفه، وحرم الانسان من ان تکون له وجهه نظر شامله للطبیعه .

نخلص من کل ذلک الی ان القرنین الثامن عشر والتاسع عشر سادت فیهما نظرتان بین العلماء . کان الالهیون یرون الله معمار الکائنات، اما المتنورون فقد اغفلوا الله تماما، وکان من نتیجه هاتین النظرتین ان ساد جو من سیطره العلمیه بحیث ان العلماء الذین کانوا یؤمنون بوجود الله لم یجدوا من المقبول ان یشیروا الی ذلک فی کتاباتهم، وسادت الفکره القائله بان المفاهیم الکلامیه عن معرفه العالم یجب ان تهجر، لان العلوم التجریبیه هی المعیار لکل شی ء . اناتول فرانس یتذکر انه فی شبابه سادت الفکره القائله بان العلم قادر علی ان یضع منهاجا اخلاقیا وقوانین اجتماعیه والدساتیر السیاسیه وکل امر آخر ^(۲۹) . و انه لمما یؤسف له ان تکون هذه الفکره ما تزال تسیطر علی دنیا العلم، والتطرق الی الدین فی الاوساط العلمیه یعتبر تخلفا . یقول امل ، العالم بالاحیاء الامیرکی:

«اننی احس ان الکثیرین من العلماء فی فتره الدراسه العالیه او بعد ذلک بقلیل یصلون الی مرحله یشعرون فیها انه من التخلف ان یهتموابوجهات نظر ما وراءالطبیعه ، ولذلک فانهم یدفنون رؤوسهم فی التراب مدی العمر ، من دون ان یحاولوا رؤیه منطقه اوسع من المنطقه القریبه من منطقتهم . ^(۳۰) » وبحسب قول الن سندیج، العالم الکونی المعاصر:

«سوءالسمعه شدید الی درجه انکم تکرهون التصریح بانکم مؤمنون » ^(۳۱)

لالقاء الضوء علی درجه سیطره الجو المناوی ء للدین فی المحیط العلمی نکتفی بمثال واحد .

پییر دوئم ، الفیزیائی الفرنسی فی القرن التاسع عشر واوائل القرن العشرین، کان کاثولیکیا متدینا، فی اوائل القرن العشرین کتب کتاب نظام العالم (Monde (Le Systemdu عن تاریخ العلم فی العالم السابق، فی عشره مجلدات، الخمسه الاولی منها (او کل منها اکثر من ۵۰۰) صفحه اصدرت خلال ۱۹۱۳- ۱۹۱۷ . لقد کشفت هذه المجلدات الخمسه عن الرساله التی یحملها هذا الکتاب . توفی المؤلف سنه ۱۹۱۶، فاوصت اکادیمیه العلوم الفرنسیه بطبع بقیه المجلدات . ولکن المجلدات الخمس الاخری لم تطبع الا بعد ۴۰ سنه (۱۹۵۴- ۱۹۵۹ .) عندما صدر المجلد الخامس، کتب الکساندر کویره، (Koyre) ، مؤرخ العلم الشهیر – الذی لم یکن متدینا – یقول ان کتاب دوئم عمیق المحتوی . ولا نظیر له . اذن لماذا تاخر طبع هذا الکتاب تلک المده الطویله مع ان اکادیمیه العلوم الفرنسیه اوصت بطبعه ؟ السبب هو ان الرساله التی حملها ذلک الکتاب من پییردوئم هی ان جذور العلوم الحدیثه تجدها فی الهیات القرون الوسطی . الا ان سلطان العلم الحاکم الخفی قد حال دون طبع الکتاب ^(۳۲) .

اننا ما زلنا نلاحظ العداء للدین فی الاوساط العلمیه الدینیه . فی هذه السنوات الاخیره . قال اتکینز ، الکیمیائی الاکسفوردی المعروف:

«ان من المؤسف ان تکون اکسفورد العصر الحدیث جاده فی دراسه الالهیات بحیث انها افردت لها کرسیا للاستاذیه .» ^(۳۳) وقال ان هذا الکرسی یقوم بدراسه الاوهام .

کذلک عندما اسست جامعه کمبریج سنه ۱۹۹۳ کرسیا للعلم والالهیات، کتب العالم بالاحیاء الاکسفوردی، ریچارد داکینز ، رساله الی