فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره:

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل من فقهائنا؛ الصدوق الاول علی بن بابویه القمی قدس سره :

القسم الاول

بسم الله الرحمن الرحیم

والحمد لله رب العالمین ، وسلام علی المرسلین لا سیما اشرفهم نبی الهدی وامام المتقین ، و آله اعلام التقی والعروه الوثقی ومناره المخبتین ، واصحابه الاوفیاء المخلصین ، ومن اتبعهم باحسان الی یوم الدین . وبعد . .

ان المدرسه الفقهیه التی اغنت الفکر الفقهی الاسلامی بعطائها الثر ، لا ریب انها مدرسه اهل البیت علیهم السلام التی یعبر عنها فی البحوث المتخصصه بتاریخ التشریع عاده بمدرسه النص ، وهی المدرسه التی تزعمها امیر المؤمنین علی بن ابی طالب صلوات الله تعالی علیه ، ومن بعده الائمه من اولاده الاطهار علیهم السلام ابتداء بابی محمد الحسن بن علی السبط (ت/۵۰ه) علیه السلام وانتهاء بابی محمد الحسن بن علی الزکی (ت/۲۶۰ه) علیه السلام ، اذ حلت بوفاته الغیبه الصغری للامام المنتظر (عج) وتقلص فیها عصر النص الی ان انتهی بانتهائها سنه (۳۲۹ه)، ولقد کانت هذه المدرسه – وبحکم کون قادتها من اهل بیت الوحی ومهبط التنزیل ^(۱) – الامتداد الطبیعی الوحید المعقول لفکر النبوه ومنهج الرساله ، اذ لا یراد من خاتمیتها غیر بقائها کما هی وخلودها فکرا وعقیده; ولهذا کان نبذ الرای والتمسک بنصوصها من ابرز ممیزات مدرسه اهل البیت علیهم السلام ^(۲) .

ومن تتبع تاریخ النشاط الفقهی لهذه المدرسه نجد اتساع رقعتها من المدینه المنوره الی العراق (الکوفه وبغداد وسامراء) الی خراسان ، حیث یتواجد قادتها علیهم السلام ، ولکثره اتباعها فی عهودهم ولصعوبه الاتصال بهم فی کل وقت ، ظهرت مدرسه فقهیه اخری اخذت مقومات وجودها ، واستمدت شرعیتها من امضاء مدرسه النص نفسها فکانت تبعا لها فی المنهج ، تلک هی مدرسه الفقهاء الرواه التی قادها الفقهاء الرواه من امثال: زراره بن اعین (ت/۱۵۰ه)، وابان بن تغلب (ت/۱۵۰ه)، ومحمد بن مسلم (ت/۱۵۰ه)، ویونس بن عبدالرحمن (ت/ ۲۰۸ه)، والفضل بن شاذان (ت/۲۶۰ه) واضرابهم رضی الله تعالی عنهم .

واهم ما امتازت به هذه المدرسه ، هی الممارسات الفقهیه فی تطبیق نصوص مدرسه النص علی مواردها دون ملاحظه التفریعات الفقهیه .

ولما اوشک عصر النص علی الانتهاء بحلول الغیبه الصغری سنه (۲۶۰ه)، کان التراث الفقهی الشیعی موزعا بین احادیث اهل البیت علیهم السلام – وهی الاعم الاغلب – التی جمعت فی کتب کثیره اشهرها واکثرها اعتمادا الاصول الاربعمائه ، وبین فتاوی الفقهاء الرواه ، ومن هنا برز دور المحدثین العظام; اذ اصبحت مهمه الفقه الجسیمه ملقاه علی عاتق العظماء والنابغین منهم .

فالمحدثون الکبار اذن هم اول من تصدی لزعامه الفقه الشیعی فی عصر الغیبه الصغری . وقد تحدثنا فی الحلقه السابقه عن ابرزهم فی الری وبغداد وهو ثقه الاسلام الکلینی رضی الله تعالی عنه ، فحق لنا ان نتحدث عن شیخ الفقهاء والمحدثین فی مدینه قم المقدسه فی عصر الغیبه ، ذلک هو الشیخ الاجل علی بن بابویه القمی رضی الله تعالی عنه .

عصره:

ان العصر الذی عاشه شیخنا علی بن بابویه ، هو العصر العباسی الثانی بکامله تقریبا ; اذ بدا بعهد المتوکل العباسی سنه ۲۳۲ه ، وانتهی بدخول البویهیین الی العراق سنه ۳۳۴ه .

فکان عصره من الناحیه السیاسیه یتسم بتغلب العنصر الترکی الذی اطلقت یده فی سیاسه الدوله ، والتلاعب بمقدرات الامه ، فدخلت – علی اثر انحلال الاوضاع السیاسیه – عناصر اجنبیه کثیره فی المجتمع المسلم کالترکیه والرومیه والبربریه ونحوها ، وکان لکل منها لغته واخلاقه وعاداته مما ادی ذلک الی نشوء الفرق وتعددها ، وشیوع المقالات المنحرفه واختلافها ^(۳) .

وعلی النقیض من ذلک نجد تطور حرکه الفقه الاسلامی عموما فی ذلک العصر; اذ نشات طبقه من فقهاء المذاهب الاسلامیه فی ذلک العصر . فقد برز اسحاق بن حماد (ت/۲۷۵ه) وولده اسماعیل (ت/۲۸۲ه) وعمر بن محمد (ت/۳۳۱ه) فی الفقه المالکی ، ومحمد بن شجاع الثلجی (ت/۲۵۶ او ۲۵۷ه)، والطحاوی (ت/۳۲۲ه) فی الفقه الحنفی . والمزنی (ت/۲۶۴ه)، ومحمد بن عبدالله الصیرفی (ت/۳۳۰ه)، واحمد بن ابراهیم بن یوسف بن احمد الکاتب – وهو من تلامیذ الکلینی – ولد سنه (۲۸۱ه) فی الفقه الشافعی ، وابن الحربی (ت/۲۸۵ه) وعبدالله بن احمد بن حنبل (ت/۲۹۰ه) فی الفقه الحنبلی ، زیاده علی ظهور فقهاء من المذاهب والفرق الاخری ، کالطبری (ت/۳۱۰ه) الذی کان شافعیا واستقل بمذهب خاص به ^(۴) ، وهکذا الحال بالنسبه الی المذهب الزیدی الذی انتشرت آراؤه فی ذلک العصر بفضل الدوله العلویه فی طبرستان التی امتد نفوذها الی الری والمدن المجاوره خلال السنوات (۲۵۰ – ۲۵۳ه) الی ان انقرضت (سنه ۳۱۶ه) ^(۵) .

وفی هذا العصر بالذات الف اصحاب الصحاح السته – عند اهل السنه – کتبهم وهی: صحیح البخاری (ت/۲۵۶ه)، وصحیح مسلم (ت/۲۶۱ه)، وسنن ابن ماجه (ت ۲۷۳ه)، وسنن ابی داود (ت/۲۷۵ه)، وجامع الترمذی (ت/۲۷۹ه)، ومجتبی النسائی (ت/۳۰۳ه) .

اما عن تطور الفقه والحدیث الشیعیین فی ذلک العصر ، فمن الصعب جدا استیفاء الحدیث عنه فی هذه العجاله ; لانهما فیه خلاصه لقرنین ونصف من الزمان لم تتوقف فیها عجله التدوین ، ویکفی ان بلغت مدونات الشیعه فی تلک الفتره – واغلبها فی الفقه والحدیث – اکثر من سته آلاف وستمائه کتاب علی ما ضبطها الشیخ الحر العاملی رحمه الله تعالی ^(۶) .

اذن ، عصر الشیخ علی بن بابویه هو عصر النهضه الفکریه بکل ابعادها ، وقد شملت جمیع بلاد الاسلام خصوصا المراکز العلمیه فیها کبغداد والکوفه والری وقم ومصر والشام ومکه والمدینه .

بیئته:

لا شک ان للبیئه بموقعها العلمی ومرکزها الثقافی آثارا مهمه فی تحدید معالم التوجه الفکری للنابغین فیها ، والبیئه التی استوطنها الشیخ علی بن بابویه رضی الله تعالی عنه قد تمتعت بما لم یتمتع بمثلها الا القلیل من حواضر العلم والدین فی البلاد الاسلامیه ، فهو قد عاش فی مدینه قم المقدسه ، تلک المدینه التی کانت من قلاع التشیع المنیعه منذ نشوئها والی یومنا هذا ^(۷) .

ویظهر ان مدینه قم التی استوطنها الصدوق الاول رضی الله تعالی عنه کانت فی اوان عصر الغیبه وعهد نیابه النواب الاربعه رضی الله تعالی عنهم حافله بعلماء الشیعه وفقهائهم ومحدثیهم ، ومرکزا فقهیا کبیرا من مراکز البحث الفقهی ^(۸) بحیث استقطبت الفقهاء والمحدثین من بلاد التشیع العریضه .

ویدل علیه ما رواه الشیخ الطوسی قدس سره عن ابن الغضائری عن محمد بن احمد بن داود القمی ، قال: حدثنا سلامه بن محمد ، قال: «انفذ الشیخ الحسین بن روح رضی الله عنه کتاب التادیب الی قم ، وکتب الی جماعه الفقهاء بها ، وقال لهم: انظروا فی هذا الکتاب وانظروا فیه شی ء یخالفکم ؟

فکتبوا الیه: انه کله صحیح ، وما فیه شی ء یخالف الا قوله فی الصاع فی الفطره نصف صاع من طعام ، والطعام عندنا – مثل الشعیر – من کل واحد صاع » ^(۹) .

ولا یخفی ما فی هذه الروایه من دلاله صریحه علی کون قم من مراکز الفقه الشیعی المهمه فی عصر الصدوق الاول ، وانها کانت منتجع الفقهاء الفحول بحیث یراجعهم من مثل الشیخ العظیم الحسین بن روح (ت/۳۲۶ه) سفیر الامام الخاص علیه السلام ، ویطلب منهم مراجعه کتاب التادیب .

ومما یدل علی نشاط الحرکه الفقهیه فی بیئه الصدوق الاول نشاطا واسعا کثره جوابات ابی القاسم الحسین بن روح رضی الله تعالی عنه التی یبعثها من بغداد الی فقهاء قم علی اثر استفساراتهم ورسائلهم ^(۱۰) ، هذا فی الوقت الذی کانت فیه قم تعج بآلاف المحدثین من حمله فقه اهل البیت علیهم السلام ، فقد ذکر العلامه المجلسی الاول فی شرحه علی کتاب من لا یحضره الفقیه – بالفارسیه – ما ترجمته: «ان فی زمان علی بن الحسین بن بابویه المتوفی سنه ۳۲۹ کان فی (قم) من المحدثین مائتی الف رجل » ^(۱۱) .

ومن هنا تعرف مکانه من یشار له بالبنان فی هذا الوسط الفقهی الحدیثی المزدحم بآلاف العلماء ، وینتزع الخلود کالصدوق الاول .

اسمه ، وکنیته ، ولقبه:

هو الفقیه الجلیل الشیخ علی بن الحسین بن موسی بن بابویه ، ابو الحسن القمی باتفاق کتب الرجال والتراجم .

ویعرف بکتب الفقه ب (علی بن بابویه) ویلقب ب (الصدوق الاول) ویلقب ابنه ابو جعفر محمد بن علی بن بابویه صاحب کتاب من لا یحضره الفقیه ب (الصدوق الثانی)، او (الصدوق) مطلقا ، واذا اطلق (ابن بابویه) فالمراد به الابن الشیخ الصدوق ، ویطلق ایضا علی علی بن بابویه وعلی ابنه الآخر الحسین بن علی بن موسی ابن بابویه ، ولو ثنی بقولهم: (ابنا بابویه) فالمراد به الصدوقان ^(۱۲) .

ولادته ، وتقدیر مده عمره:

الظاهر ان ولاده الشیخ علی بن بابویه کانت فی مدینه قم المشرفه; اذ نشا فی هذه المدینه وتتلمذ علی شیوخها وروی عنه اعلامها ونسب الیها ، ففیها اسرته ومقره ومقامه ومتجره وقبره رحمه الله .

اما تاریخ ولادته بالضبط فلا سبیل الی تعیینه ، ولکن – بالبناء علی صحه رساله الامام العسکری (ت/۲۶۰ه) علیه السلام الیه ، کما ستاتی فی جمل الثناء علیه – یمکن القول ، بانه لم یتجاوز النصف الثانی من القرن الثالث الهجری الا وقد کان عمره فوق سن تحمل الروایه .

وحیث سینتهی بنا البحث الی ان سنه وفاته هی سنه ۳۲۹ه فسیکون عمره الشریف بحدود قرن من الزمان ، وزیاده علی مخالفه هذا التقدیر لسیره الرجالیین فی التنصیص علی المعمرین فی تراجمهم ، فانه لو تم لکانت روایه الشیخ علی بن بابویه القمی عن اعلام الطبقه الخامسه – مثل ابراهیم بن هاشم القمی ، والحسین بن الحسن بن ابان القمی ، والفضل بن شاذان النیسابوری ، ومحمد بن عبدالجبار القمی ، وغیرهم من اجلاء هذه الطبقه لا سیما الاشعریین – بلا واسطه; لکونه معهم فی زمان واحد ومکان واحد .

غیر انا نجد روایاته الکثیره جدا عنهم کانت جمیعها بالواسطه ، وواسطته هم مشایخه من الطبقه الرابعه ، واغلبهم من مشایخ ثقه الاسلام الکلینی الذی انتهی بنا التحقیق – فی الحلقه السابقه – الی ان ولادته کانت فی اواخر سنی حیاه الامام الزکی الحسن بن علی العسکری علیهما السلام . وهذا هو من اقوی الاشکالات الموجهه الی الرساله المتلقاه بالقبول .

اسرته:

اسره (آل بابویه) معروفه فی التراجم ، خرجت العدید من رجالات العلم والدین ، وانجبت العشرات من فحول الفقهاء والمحدثین ، وهی من الاسر العریقه والبیوتات الفاضله ، قال عنها المؤرخ الشهیر ابن ابی طی: «بیت العلم والجلاله » ^(۱۳) .

اما عن سلسله آباء الشیخ علی بن بابویه ، فیعرف منها جده الادنی موسی بن بابویه ; اذ کان من الثقات الرواه ، فقد اعقب ولدین فاضلین وهما الحسین ، ومحمد .

اما محمد فقد اعقب الحسن وبنتا من ام ولد هی زوجه الصدوق الاول ، والحسن اعقب الحسین ابا عبدالله القمی .

اما الحسین بن موسی ، فقد کان عقبه فی علی ابی الحسن شیخنا المعظم ابن بابویه وبنت هی ام الحسین ابی عبدالله ، زوجه ابن عمها الحسن بن محمد بن موسی .

اما شیخنا علی فان ولده من دیلمیه ; اذ لم یرزقه الله تعالی ولدا من زوجته بنت عمه التی کانت امها ام ولد ، وکان عقبه – من الدیلمیه – فی ثلاثه:

الاول: هو الشیخ الصدوق محمد بن علی من اجل فقهاء عصره علی الاطلاق .

والثانی: الحسن بن علی ، وکان خیرا فاضلا زاهدا عابدا .

والثالث: الحسین ، یکنی ابا عبدالله ، وهو من اجلاء المشایخ وثقاتهم الذی اعقب ثقه الدین الشیخ حسن ، ومن هذا الشیخ کان البیت والولد ; اذ خلف الشیخ حسن ثقه الدین خمسه ذکور ، وهم: ابو المعالی ، وابو المفاخر هبه الله ، وعبدالله ، ولم یعقبوا ، والحسین ، ومحمد .

اما الحسین فولده شمس الاسلام یکنی ابا محمد الحسن المعروف بحسنکا ، وقد خلف حسنکا ولدین: موفق الدین ابا القاسم عبیدالله ، وابا زکریا الحسن ، اما الاول فهو والد الشیخ منتجب الدین ابی الحسن علی صاحب کتاب الاربعین ، والفهرست المعروف ب (فهرست منتجب الدین) وغیرهما، واما الثانی فقد اعقب ابا الحسین جعفر.

واما محمد فقد خلف اربعه ذکور هم: سعد وقد اعقب بابویه ، والثلاثه الاخر هم: نجم الدین ابو الحسن علی ، وابو ابراهیم اسماعیل ، وابو طالب اسحاق ^(۱۴) .

وقد کان معظم رجالات هذه الاسره الفاضله من حمله الحدیث الشریف ، قال المجلسی الاول: «وکان الحسین بن علی بن بابویه ثقه وخلف ولدان کثیره کلهم من اصحاب الحدیث » ^(۱۵) . ویدل علیه ان روایه ابناء آل بابویه عن آبائهم قد اتخذت مثالا – بکتب الدرایه – علی روایه الابناء عن سته من الآباء ، کما هو الحال فی روایه الشیخ الجلیل ابی علی الحسن منتجب الدین ، عن ابیه الشیخ عبیدالله ابی القاسم موفق الدین ، عن ابیه الشیخ حسن ابی محمد المعروف بحسنکا شمس الاسلام ، عن ابیه الحسین ، عن ابیه الشیخ حسن ثقه الدین ، عن ابیه الشیخ الحسین ابی عبدالله القمی ، عن ابیه الشیخ علی بن الحسین بن موسی بن بابویه القمی ^(۱۶) .

هذا ، ومن مراجعه تراجم افراد هذه الاسره فی کتب الرجال ، لا سیما فی فهرست الشیخ منتجب الدین ^(۱۷) – اذ ترجم لبعضهم – ، یعلم ما قدمته هذه الاسره الفاضله من خدمات جلیله للاسلام والمسلمین .

شخصیته ، ومؤهلاته:

للصدوق الاول قدس سره شخصیه علمیه واجتماعیه بارزه ، واضحه المعالم وذات ابعاد خصبه ، وجوانب متعدده ، وسوف نتعرض لاهمها دون الخوض فی تفاصیلها ^(۱۸) ، وذلک فیما یخص البعد العقائدی والعلمی المتمیز بضخامه مرویاته کما ونوعا ، وسعیه المتواصل فی توسیع دائره معارفه بتعدد رحلاته العلمیه واسفاره ، وکثره مشایخه ، واعداده لجیل من الفقهاء والمحدثین ، ثم مؤلفاته التی سننطلق منها لبیان منهجه الفقهی ، ثم نختتم الحدیث عن شخصیته ومؤهلاته بشهاده اعلام الطرفین: الشیعه واهل السنه علی علو مقامه ، واطلاقهم جمل الثناء علیه ، مع مراعاه الاختصار ، وعلی النحو الآتی:

اولا – البعد العقائدی:

ویتمثل هذا البعد فی مجال حرصه الشدید علی معالجه القضایا العقائدیه من وجهه النظر الاسلامیه الصائبه بهدی من فکر اهل البیت علیهم السلام ، فکان رحمه الله تعالی داعیه الی الحق ، غیورا علی الدین ، حریصا علی تنبیه الغافلین وردع المنحرفین والمغالین بقلبه ولسانه ویده ، وذلک اصدق الایمان ، کما سیتضح من الامور التالیه:

۱ – ما کتبه حول الغیبه: کان الشیخ علی بن بابویه قدس سره – بحکم معاصرته لغیبه الامام المهدی علیه السلام ، ومسؤولیته العظمی فی نشر الفهم الاسلامی الصحیح لعقیده المهدی الموعود المبشر بظهوره فی آخر الزمان – حریصا علی سد منافذ التشکیک فی مساله الغیبه التی یحاول فتحها الغاغه من الناس بلا علم ولا معرفه کما هو شانهم فی کل عصر وجیل ، وذلک بتصدیه لتالیف کتاب (الامامه والتبصره من الحیره)، وقد بداه بمقدمه رائعه تعد آیه من آیات الابداع والجمال ، فی متانه لغتها وسلاسه جملها ، وعذوبه منطقها ، وجمال اسلوبها ، واتزان عرضها ، وقوه حججها ، وسلامه ادلتها . ولعله اول من استهل کتابا من هذا النوع بمقدمه ضافیه حاول من خلالها ان یبین سر الغیبه ووقوعها المحتم علی طبق ما نطقت به الاخبار الصحیحه قبل وقوعها ، وربطها بعقیده الامامه ککل ، وهو الحق الذی لا مریه فیه .

۲ – مناظرته فی الامامه: حرص الصدوق الاول – رضی الله تعالی عنه – علی ملاقاه العلماء من غیر الشیعه الامامیه خصوصا من عرف بتعصبه وعناده فی مساله امامه امیر المؤمنین علیه السلام ، فکان یدعوهم الی البحث والمناظره . وقد حصل له ذلک مع محمد بن مقاتل الرازی ، فناظره شیخنا فی امامه امیر المؤمنین علیه السلام ، واثبت له الحق حتی انجاب الظلام عن عینیه ، وعاد الی رشده فهداه الله تعالی بفضله ، وقیل انه صار بعد المناظره شیعیا ^(۱۹) .

ولا یخفی ان اصول المناظره تحتاج الی ثقافه واسعه ، ومعرفه تامه بحجج الخصم وادلته ، وما یقابلها علی ضوء الاصول والقواعد المقرره عنده ، وهذا یعنی ان الصدوق الاول کان علی ثقافه واسعه فیما یرتبط بفهم عقائد الآخرین من غیر الشیعه الامامیه ، والرد علیها وتفنیدها بما هو متسالم علی صحته عندهم ، والا فلیس بتلک السهوله ان ینبذ ابن مقاتل الرازی عقیدته ویتحول الی شیعی فی مناظره واحده ، لو لم یکن نده قد اتی علیه من کل جانب .

۳ – اهانته للحلاج: روی الشیخ الطوسی قدس سره فی کتاب الغیبه روایه مسنده تکشف عن تصدی الصدوق الاول وبکل حزم وقوه لمغامره الحسین بن منصور الصوفی المعروف بالحلاج الذی کان قد اظهر المذاهب الردیئه ، وکان من امره ان قدم الی مدینه قم فی زمان الشیخ علی بن بابویه القمی رضی الله تعالی عنه وکاتب اقرباء الشیخ واستدعاهم لتاییده ونصرته ، کما کاتب الشیخ علی بن بابویه نفسه لاجل هذا الغرض ، زاعما انه رسول من الامام المهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف!

وکیف ان الشیخ علی بن بابویه قد اهانه امام الناس ، وواجه الموقف بکل صلابه وحزم; اذ کذب الحلاج علی رؤوس الاشهاد ولعنه ، وامر غلمانه باهانته وضربه وطرده ، حتی انه هرب من قم کلها ولم یعد الیها البته ، نظرا لما وجده من صلابه شیخها وفقیهها ازاء کل من ینتحل کذبا تلک المقامات السامیه ^(۲۰) .

المکانه الاجتماعیه والنفس الابیه فی اهانه الحلاج:

فی روایه اهانه الحلاج – التی ذکرنا ملخصها – ما یکشف عن رکیزتین لهما ابلغ الاثر فی مقومات شخصیه الصدوق الاول قدس سره ، وهما:

۱ – مکانته الاجتماعیه: ذلک لان قطع ماده الفساد فی مدینه مثل قم وتکذیب مروجها واهانته وطرده من المدینه ، لا یتم الا لمن کانت له مکانه اجتماعیه مرموقه وکلمه مسموعه ، هذا اولا ، وثانیا: ان محاوله الحلاج نفسه تکشف وبوضوح عن مکانه الشیخ فی المجتمع القمی ; لان مکاتبته للشیخ نفسه تعنی ان محاوله الحلاج کانت مدروسه سلفا ، وذلک باستدراج مراکز القوه فی المجتمع ، بحیث حسب انه لو تم له ذلک لکانت قم باسرها رهن اشارته ، وطوع بنانه ; لمحل الصدوق الاول فی نفوس القمیین علما وادبا وفقها وحدیثا .

۲ – النفس الابیه: وهذا ما یتضح من لسان الروایه المتقدمه ، اذ اشارت الی وقوع اهانه الحلاج وضربه وطرده والبراءه منه ولعنه ، فی وقت انشغال الشیخ علی بن بابویه بمهمه الاشراف علی اداره تجارته التی یقوم بها غلمانه .

وهذا یعنی ان لعلی بن بابویه رضوان الله علیه نفسا عزیزه ابیه ; اذ لم یعقه مرکزه الدینی الرفیع ، ولا الاجتماعی المرموق من ان یتخذ مکسبا حلالا طیبا لنفسه ومن یعیله ، لکی یصون به وجهه ، کما هو شان ذوی النفوس العزیزه التی تلتذ بعرق الجبین وتانف من ان تنال لقمتها براح ملساء علی حساب الآخرین ، وتلک هی عیشه الاحرار .

ثانیا: البعد العلمی:

ومن مؤهلات شیخنا الصدوق الاول لتسنم زعامه الفقه والحدیث الشیعیین فی ازهی مراکز العلم الشیعیه (قم) هی الابعاد العلمیه فی شخصیته ، والتی یمکن الاشاره السریعه الیها علی النحو التالی:

۱ – ضخامه مرویاته فی کتب الحدیث: ان من تصفح کتب الشیخ الصدوق یجد مرویات ابیه الصدوق الاول بکثره مطرده لا تضاهیها مرویات شیخ آخر من مشایخ الصدوق مطلقا ، واذا علمنا ان الشیخ الصدوق هو من اکثر محدثی الشیعه – الذین وصلت الینا کتبهم – روایه علی الاطلاق ، وان ما یرویه فیها عن ابیه فقط قد یقرب من مجموع ما رواه عن غیره ، اتضح لنا مدی الاهتمام البالغ الذی کان یبدیه الصدوق الاول فی الحفاظ علی تراث اهل البیت علیهم السلام بما فیه من احادیث العقائد والاحکام والسنن والآداب ، والحق ان الصدوق الابن الذی یعد مفخره من مفاخر المسلمین هو تربیه ذلک الرجل العظیم وخریج مدرسته الفقهیه والحدیثیه .

۲ – رحلاته العلمیه واسفاره: حاول الشیخ علی بن بابویه توسیع دائره معارفه الاسلامیه خصوصا ما یتصل منها بالفقه وروایه الحدیث ، وذلک عبر رحلاته العلمیه الواسعه واسفاره المتعدده التی التقی خلالها باقطاب التشیع فی ذلک العصر لا سیما وکلاء الامام الحجه (عجل الله تعالی فرجه الشریف) القاطنین فی بغداد .

فقد صرح النجاشی بانه: «کان قدم العراق واجتمع مع ابی القاسم الحسین بن روح رحمه الله وساله مسائل ثم کاتبه بعد ذلک علی ید علی بن جعفر بن الاسود یساله ان یوصل رقعه الی الصاحب علیه السلام ویساله فیها الولد» ^(۲۱) .

ومن کتاب الغیبه للشیخ یعلم بان تاریخ قدوم الصدوق الاول الی بغداد اول مره واجتماعه مع ابی القاسم ۰ کان فی اوائل سفاره الحسین بن روح عقیب وفاه ابی جعفر محمد بن عثمان العمری ; اذ صرح بوقوع تلک المسائله بعد موت ابی جعفر محمد بن عثمان العمری رضی الله عنه ^(۲۲) ، وقد کانت وفاته فیما رواه الشیخ سنه ۳۰۴ او ۳۰۵ه ^(۲۳) ، ولما کانت تلک المسائله عقیب الاجتماع کما فی النجاشی فیمکن تقدیر دخوله الی بغداد اول مره بحدود سنه ۳۰۶ه .

وهذا التقدیر هو المناسب لمیلاد الصدوق بعد ذلک بسنه تقریبا – بفضل دعاء الامام الحجه علیه السلام – ویؤیده بلوغه سن التحمل فی الروایه فی حیاه ابیه (ت/۳۲۹ه) .

وقد قدم الصدوق الاول ثانیه الی بغداد سنه ۳۲۳ه وهی السنه التی استاذن فیها لزیاره بیت الله عز وجل ، وفیها سمع منه التلعکبری وله منه اجازه بجمیع ما یرویه – کما سنحقق ذلک فی بحث وفاته لاهمیته البالغه هناک – ولیس سنه ۳۲۶ه ، کما فی تنقیح المقال ^(۲۴) ، وعنه – ظاهرا – فی هامش الفهرست ^(۲۵) ; اذ وقع الاشتباه فی نقل ترجمته من رجال الشیخ ، وذلک بضم ما فی ترجمه علی بن حاتم القزوینی الیها ، لتماثل العبارات بین الترجمتین بنحو سطر تقریبا ، مع تجاور الترجمتین ^(۲۶) ، وقد نبه علی ذلک العلامه التستری – رحمه الله تعالی – فی قاموس الرجال ^(۲۷) .

وفی سنه ۳۲۸ه قدم الی بغداد وفیها اجاز الکلوذانی – شیخ النجاشی – بروایه جمیع کتبه ^(۲۸) .

وقد یقال: بانه سافر الی بغداد للمره الرابعه فی سنه ۳۲۹ه ، لقول الشیخ فی ترجمته: «روی عنه التلعکبری قال: سمعت منه فی السنه التی تهافتت فیها الکواکب ، دخل بغداد فیها» ^(۲۹) بتقدیر ان سنه التهافت تلک هی سنه ۳۲۹ه کما صرح بذلک النجاشی ^(۳۰) ، وسیاتی – ان شاء الله تعالی – تحقیق هذا الامر فی وفاته ، وسیتضح هناک بانه لم یثبت .

ویستخلص من زیاراته المتکرره الی بغداد ، اتصاله الوثیق بفقهاء واعلام التشیع هناک لا سیما نواب الامام الحجه – عجل الله تعالی فرجه الشریف – وسفرائه البرره کابی القاسم الحسین بن روح (ت/۳۲۶ه)، وابی الحسن علی بن محمد السمری (ت/۳۲۹ه) علی المشهور ^(۳۱) .

وثمه فوائد جمه فی هذا الاتصال ، لعل ایسرها اطلاعه علی کتب الفقه التی صنفها ابو جعفر محمد بن علی العمری رضی الله تعالی عنه سماعا من ابی محمد الحسن علیه السلام ، ومن الصاحب علیه السلام ، ومن ابیه عثمان بن سعید عن ابی محمد ، وعن ابیه علی بن محمد علیهما السلام ، تلک الکتب الجلیله التی وصلت الی الحسین بن روح عند الوصیه الیه وکانت فی یده ، ولا یبعد وصولها من بعده الی السمری – رضی الله تعالی عنه – کما صرح بهذه الکتب شیخ الطائفه قدس سره ^(۳۲) .

ولیس بمستبعد اتصاله برجالات العلم والدین من اهل الکوفه ، ویؤید ذلک تحدیثه عن مشایخ الکوفیین کما سنبینه فی مشایخه ، زیاده علی ضروره زیارته لصاحب المرقد المطهر ، الساقی من حوض الکوثر امیر المؤمنین علی علیه السلام .

هذا ، ولم تنحصر اسفاره ورحلاته الی العراق فحسب ، بل سافر الی البیت المعمور لنذر علیه سنه ۳۲۳ه ، لکنه صد فی الطریق من قبل القرامطه ، فرجع الی بغداد سالما ، کما سنشیر الیه فی بحث وفاته ، ولا یبعد حجه قبل ذلک ، ولقرب الری من قم وهی من المراکز العلمیه المهمه فقد زارها ایضا وحدث عن مشایخها ، ولعله سافر الی غیرها ; اذ وجدنا بین شیوخه من نسب الی همدان ، وتفلیس ، والدینور ، ونیسابور ، وقرمسین ، ولا یبعد رحیله الی تلک المراکز العلمیه فی ذلک العصر لغرض اللقاء مع مشایخ الفقه والحدیث فیها ، ویحتمل اللقاء بهم فی مدینه قم نفسها بصفتها مرکز استقطاب العلماء والمفکرین والفقهاء والمحدثین فی عصره ، کما لا یبعد ایضا التقاؤه بعلماء ما وراء النهر وخراسان فی زیاراته لمشهد الامام الرضا علیه السلام .

۳ – مشایخه: ان معرفه مشایخ الصدوق الاول متوقفه – فی الغالب – علی مراجعه کتب ولده الصدوق ۰ ، ولاجل هذا الغرض راجعنا جمیع ما تیسر لدینا من کتب الصدوق بالاضافه الی مراجعه کتاب الامامه والتبصره للشیخ علی بن بابویه وغیرها من المصادر والمراجع الاخری ، فوقفنا علی عدد من المشایخ سنذک