بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل منابع معرفت اسلامی در روابط بین‌الملل از منظر امام خامنه‌ای :

برای تبیین یک نظام بین‌الملل مطلوب که از منظر مقام معظم رهبری همان نظام بر مبانی اسلامی است، لازم است منابع معرفتی اسلام را تبیین نماییم تا از آن‌ها در تبیین آن نظام و راه نیل به این روابط بین‌الملل مطلوب اسلامی واضح گردد. (خامنه‌ای، ۱۱/۱۰/۱۳۷۰) در منظر آیت‌الله خامنه‌ای ما با آن بینش غربی نمی‌توان به‌نظام و اهداف مطلوب خود دست‌یابیم بنابراین باید منابع معرفت خودمان را به‌طور دقیق و تمایز هریک را تبیین نماییم. (خامنه‌ای، ۱/۶/۱۳۸۹) بر اساس دیدگاه ایشان ما می‌توانیم منابع معرفتی را در دو بخش منابع اصلی و فرعی مطرح نمود.

۳-۱- منابع اصلی

منابع اصلی، منابعی مرجع و کلان هست که هرکدام از آن‌ها درزمینه و مرحله‌ای خاص بکار گرفته می‌شود و برای شناخت کامل نظام روابط بین‌الملل و پیاده‌سازی آن‌ها ما به تمام این منابع نیازمندیم. این‌گونه منابع بر اساس موضوع و گستره شناخت خود تفکیک گشته است.

۳-۱-۱- عقل

یکی از پرکاربردترین منابع معرفت عقل است و اعتبار معرفت‌های حاصل از سایر منابع و راه‌های دیگر مانند تجربه و حواس با آن احراز می‌شود (حسین زاده، ۱۳۸۹: ۲۵۹) و در اصل بهترین هدیه الهی در مسیر شناخت و معرفت است و به فرموده مقام معظم رهبری این موهبه خداوند متعال است برای شناخت راه انسان در وجود نهادینه گشته است:

«خدا راه و وسیله شناخت راه را در مقابل ما قرار داده و آن خرد و اندیشه و قدرت تأمل و عقلی است که در وجود ماست»(خامنه‌ای، ۲۳/۲/۱۳۷۱)

عقل در ریشه لغوی این کلمه و معنای اصلی آن «حبس کردن» و «دربند آوردن» است عقل در فرهنگ‌های لغت عربی هم به‌صورت فعل و هم به‌صورت اسم بکار رفته است. عقل در معنای اسمی دارای دو معنا است یکی «نیروی عاقله که در وجود انسان نهاده شده است» و دیگری «علمی است که به‌واسطه نیروی عقل (نفس انسان) حاصل می‌شود». (اصفهانی،۱۳۷۳: ۵۷۷) پیرامون معنای اصطلاحی عقل معانی مختلفی بیان‌شده است به‌طور مثال مرحوم مجلسی ۶ معنا را برای عقل می‌شمارند که اولین آن‌ها عبارت‌اند از:

«هو قوه ادراک الخیر و الشر و التمییز بینهما و التمکن من معرفه اسباب الامور ذوات الاسباب و ما یذی الی‌ها و ما یمنع منها و القل بهذا المعنی مناط التکلیف و الثواب و العقاب». عقل، نیروی درک نیک و بد است و جدا نمودن میان آن دو و توانایی شناخت اسباب پدیده‌ها سبب دار و آنچه به آن‌ها منجر می‌شود و آنچه مانع از آن‌هاست. (مجلسی، ۱۴۰۴ ق، ج ۱: ۹۹)

خصوص واژه «عقل» در قرآن بکار نرفته است؛ ولی مشتقات آن مانند «تعقلون» و «یعقلون» حدود پنجاه بار بکار رفته است و در این کتاب آسمانی عقل به اعتباری «نهینه»، به اعتباری «حجر» و به اعتباری «قلب». به اعتباری «لُب» نامیده شده است. (قائمی‌نیا، ۱۳۹۲، ص: ۲۲۶) قرآن کریم عقل را نیرویی می‌داند که انسان در امور دینی از آن منتفع می‌شود و او را به معارف الهی و حقیقی و اعمال شایسته رهبری می‌کند و درصورتی‌که از این مجری منحرف گردد، دیگر عقل گفته نمی‌شود. (قائمی‌نیا، ۱۳۹۲، ص:۲۲۴) و در فرهنگ قرآنی به نیرویی که آماده برای پذیرش علم است گفته می‌شود نیز به علم و دانشی که با آن، نیروی باطنی انسان از آن سود می‌برد «عقل» گفته می‌شود (راغب اصفهانی، ۱۳۶۳، ج ۲: ۶۲۹) و نقیض جهل است (خلیل بن احمد،۱۴۰۵ ق:۱۵۹)

از منظر مقام معظم رهبری انسان زمانی گره از کارش باز می‌شود که به عقل مراجعه کند عقل را داور قرار دهد زمام نفس را به عقل بسپارد؛ بنابراین این منبع مه هدیه‌ای الهی به انسان است ملاک امور ما در زندگی و رفتارهای اجتماعی ما باید قرار گیرد. ایشان عقل را ملاک رفتار در سیاست می‌دانند که ما به راه خداوند رهنمود می‌نماید و ما را عبد خداوند می‌سازد به‌عبارت‌دیگر در سیاست باید این هدایتگر الهی به‌درستی شناخته شود و از آن در مسیر امور سیاسی بهره بجوییم:

عقل، این سیاسی بازی‌ها و سیاسی‌کاری‌های متعارف نیست؛ این‌ها خلاف عقل است. «العقل ما عبد به الرّحمن و اکتسب به الجنان»(الکلینی، ۱۳۵۰، ج ۱: ۱۱)؛ عقل این است که انسان را به راه راست هدایت می‌کند. اشتباه می‌کنند آن‌کسانی که خیال می‌کنند با سیاسی‌کاری، عقلائی عمل می‌کنند؛ نه عقل آن چیزی است که راه عبادت خدا را هموار می‌کند. شاخصش هم برای ما، بین خودمان و خدا، این است که نگاه کنیم ببینیم در بیان این حرف اخلاص داریم یا نه؟ به فکر خدائی‌ام یا نه؟ من دارم برای خاطر خدا، رضای خدا حرف می‌زنم یا برای خاطر جلب‌توجه شما دارم حرف می‌زنم؟ برای خاطر خداست یا برای خاطر دل مستمع و غیر مستمع است؟ معیارش این است. به خودمان مراجعه کنیم؛ اقضی القضات نسبت به انسان، خودِ انسان است. خودمان را فریب ندهیم؛ بفهمیم چه‌کار می‌کنیم؛ بفهمیم چه میگوییم؛ چه حرکتی می‌کنیم. (خامنه‌ای، ۲/۴/۱۳۸۸)

در اندیشه مقام معظم رهبری بکار گیری عقل از جایگاه خاصی برخوردار است و در تربیت جوامع سیاسی مهم‌ترین مسئله را به‌کارگیری خرد می‌دانند و اولین مسئله پیمبران را نیز فعال‌سازی خرد انسان‌ها می‌شمارند و به گونه که بر اساس کلام الهی «لو کنّا نسمع او نعقل ما کنّا فی اصحاب السّعیر»(ملک:۱۰)؛ علت خسران ابدی انسان عدم بهره‌گیری از این منبع الهی است؛ و اساس مشکلات بشر بی‌عقلی است. ایشان در ضمن نقل حدیث معروف پیامبر (ص) «انّ العقل عقال من الجهل»؛ عقل عقال جهل است. بیان می‌نمایند که با تفکر و افزایش آگاهی از این جهالت می‌شود رها گشت… (خامنه‌ای، ۲۹/۴/۱۳۸۸)

اسلام اعتبار زیادی به منبع عقل قائل و آن را جزء منابع اصلی و در کنار قرآن و سنت قرار می‌دهد و از منابع اجتهاد و استنباط می‌داند لذا به بیان مقام معظم رهبری در اسلام ضدیت بین عقل و دین وجود ندارد؛ و این مطلب با تدبر در قرآن ملموس است. خداوند متعال در آیات متعدد با تعابیر للعلکم تعقلون و… انسان‌ها را دعوت به تعقل می‌نماید.

عقل در مسائل گوناگون به انسان کمک می‌کند و گاهی تنها راه شناخت بعضی مسائل بهره‌گیری از عقل است مانند شناخت اصول عقاید که باید از راه عقل شناخته شود بنابراین بر مبنای بینش آیت‌الله خامنه‌ای یکی از منابع حجت برای رسیدن به اصول و فروع دین و حتی غیردینی عقل است… (خامنه‌ای، ۵/۷/۱۳۸۳)

یکی از اهداف بعث پیامبران، تربیت عقلانی بشر است تا بتواند نیروی خرد خود را بکار گیرد و بر رفتار خود حاکم سازد؛ و اولین کار پیامبر اکرم ص تحریک عقل بود و سه شاخصه اسلام ناب معنویت، عدالت و عقلانیت است که عقلانیت مهم‌ترین ابزار فهم در اندیشه اسلامی است زیرا اسلام ناب، اسلام عقلانی است و همچنین در فهم همه زمینه و در تشخیص، اهداف و ابزارها کاربرد بسیار وسیعی دارد و به‌طورکلی حلال مشکلات است مقام معظم رهبری پیرامون عقل می‌فرمایند:

«اولین کار پیامبر مکرم اثاره عقل است، برشوراندن قدرت تفکر است؛ قدرت تفکر را در یک جامعه تقویت کردن. این، حلال مشکلات است. عقل است که انسان را به دین راهبرد می‌دهد، انسان را به دین می‌کشاند. عقل است که انسان را در مقابل خدا به عبودیت وادار می‌کند. عقل است که انسان را از اعمال سفیهانه و جهالت‌آمیز و دل‌دادن به دنیا بازمی‌دارد؛ عقل این است». (خامنه‌ای، ۲۹/۴/۱۳۸۸)

عقل در تمام امور ساری و جاری است به‌طور مثال عدالت که یکی از خواسته‌های اساسی بشریت در طول تاریخ بوده و هست. (خامنه‌ای، ۱۶/۶/۱۳۸۸)، شرط اول تحقق آن عقلانیت است و حتی در مسیر تحقق انقلاب‌ها اسلامی به فرموده مقام معظم رهبری باید عقل و منطق حاکم باشد… (خامنه‌ای، ۳۱/۵/۱۳۶۸) در اصلاح امور اجتماعی جامعه، از امربه‌معروف و نهی از منکر بهره گرفته می‌شود ولی این امور هم نیز باید به روش عقلانی تحقق یابند؛ و از همه مهم‌تر در صورت بکار گیری عقل نصرت الهی و پیروزی در امور اجتماعی جامعه نصیب می‌گردد.

عدم بکار گیری عقل ممکن است جوامعی را مانند اروپا نابود سازد. آیت‌الله خامنه‌ای در بیان علل انحطاط اروپا، یکی از علت‌ها را دوری از عقل و کج‌فکری روحانیت قبل از رنسانس در اروپا باعث نابودی اروپا گشت. (خامنه‌ای، ۲۱/۳/۱۳۸۳) و از آن‌طرف یکی از راه‌های حفظ کشور اسلامی ایران را به‌کارگیری عقل می‌دانند… (خامنه‌ای، ۲۷/۱۲/۱۳۸۰)

بنابراین از منظر مقام معظم رهبری عقل منبعی اصلی در فهم و استخراج مطالب و علم دارد و هم ابزاری راهبردی در تحقق اهداف است و یکی از منابع دین است و هیچ‌گونه منافاتی با دین ندارد.

البته باید توجه داشت عقل موردنظر مقام معظم رهبری عقل اصیل است و باعقل در تعبیر برخی از غربی‌ها متفاوت است. همان‌طور در فصل مبانی بینشی روابط بین‌الملل موجود گفتیم. عقل در تعبیر برخی غربی، عقل ابزاری و مادی است و ریشه در تفکرات اومانیسم و نفسانیت دارد… (خامنه‌ای، ۱/۱۲/۱۳۸۰) و عقل در تعابیر اسلامی عقل راهگشای که ما را به خالق هستی می‌کشند و در کنار منابع اصیل دیگر همانند وحی الهی قرار دارد.

۳-۱-۲- وحی و قرآن کریم

انسان مخلوق خداوند متعال است که برای رسیدن به اهدافش و ادامه راه نیازمند کمک و راهنمایی الهی است. لذا خداوند متعال علاوه بر موهبت عقل و سفارش بر بهره‌گیری از آن، ز طریق وحی به‌واسطه انبیاء الهی انسان‌ها را در مسیر تعالی بشر راهنمایی و ارشاد نموده‌اند.

وحی و مشتقات آن در لغت به معانی مختلفی بکار رفته‌اند. یکی از معانی این واژه سرعت است. (خلیل بن احمد، ج ۳:۳۲۱)معنای دیگر آن عبارت‌اند از: اشاره، نوشتن، سرعت، پیغام، الهام، سخنِ نهانی، هر چیزی که کسی به دیگری القا می‌کند. برخی گفته‌اند: استعمال این واژه در آنچه از جانب خدا بر انبیاء القا می‌شود غلبه یافته است. (الطریحی،۱۳۶۲، ج ۱:۱۳۵۹)وحی و مشتقات آن در قرآن کریم حدود ۴۰ مرتبه تکرار شده و به معانی کلام و سخن سِرّی الهی (نجم:۱۰)، اشاره سریع، کتابت (مریم:۱۱) و نامه (انبیاء:۴۵)، مکتوب و پیغام (یونس:۸۷)، الهام و رؤیا (مائده:۱۱۱)، وسوسه شیطان (مائده:۱۱۱)، فرمان (زلزال:۴-۵)، تسخیر و الهام امور غریزی (نحل:۶۷) و نام قرآن (انبیاء: ۴۵) بکار رفته است.

وحی منبعی است که از طرف خداوند متعال برای انسان فرستاده‌شده است تا به‌وسیله عقل این راه را کشف کنیم؛ و از طریق انبیاء الهی به دست ما برسد و اگر وحی نبود انسان نمی‌توانست به حقایق عالم که فراتر از عقل و تجربه و شهود است دست یابد؛ و باید از این منبع شگرفت خالق ما از طریق پیامبر و اهل‌بیت به دست ما رسیده است بهره کافی وافی جست:

«واقعاً از قرآن و از سنّت

و از حدیث و از دعا و از متون اسلامی و از کلمات ائمّه و رفتار ائمّه، آن اصول و

پایه

‌های اصلی را اتّخاذ کنید. وحی است دیگر، وحی مال خدا

است؛ خدا آفریننده من و شما است. من نمی‌گویم هرچه به نام

دین در دهان‌ها می

‌افتد آدم قبول کند؛ نه از همان دین صحیح که با شیوه درستِ استنباط و به‌وسیله اهل و شایستگان این کار انجام می‌گیرد، استفاده شود؛ واقعاً از

کتاب خدا، از سنّت پیغمبر، از روش ائمّه معصومین و از کلمات

این‌ها استفاده بشود که ما درزمینه مسائل زنان باید چه

راهبردی را اتّخاذ کنیم و خطوط اساسی را ازآنجا باید اتّخاذ کنیم»(خامنه‌ای، ۳۱/۱/۱۳۹۳)

آیت‌الله خامنه‌ای معتقدند که انسان‌ها باید در زندگی خود از وحی الهی بهره بگیرند و سعادت خود را تأمین نمایند:

«ما معتقدیم بایستی در مقابل این انحراف‌ها ایستاد، راه‌های زندگی را باید از اسلام و قر