فایل پاورپوینت کامل نامه امام خمینی به گورباچف

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نامه امام خمینی به گورباچف :

مقدمه

پیام تاریخی امام به گورباچف با وجود ناگهانی و غیرقابل پیش بینی بودن آن، و با توجه به تحلیل های عمیق امام در نامه، نشان از ریشه دار بودن آن در سابقه تاریخی ایران و شوروی دارد. این نامه را می توان از یک سو، مهم ترین و اساسی ترین اقدام امام در امر صدور انقلاب و از سوی دیگر، مهم ترین هشدار نسبت به روند اصلاحات شوروی در این دوره دانست. با توجه به اینکه نامه امام در یک زمینه جهانی و با توجه به سابقه تاریخی چند دهه حاکمیت کمونیسم در شوروی تدوین شده است، لازم است ابتدا وضعیت اقتصادی اجتماعی شوروی در این دوره به بررسی شود و سپس با تبیین روابط ایران و شوروی در زمان صدور نامه و شرح جزئیات ابلاغ، به تحلیل عناصر و آثار آن بپردازیم و در نهایت بتوانیم اصول حاکم بر سیره سیاسی امام در این نامه را استخراج کنیم. این نوشتار شامل سه قسمت است: قسمت اول به بررسی اوضاع شوروی در این دوره می پردازد؛ در قسمت دوم به شرح و تفصیل نحوه تنظیم و ابلاغ نامه امام می پردازیم و در قسمت سوم، به اصول حاکم بر سیره سیاسی امام پرداخته خواهد شد.

چکیده ای از اوضاع شوروی در دوره گورباچف

با وجود آنکه پس از پایان جنگ جهانی دوم، مکتب کمونیستی شوروی در بسیاری از نقاط جهان مانند کوبا و دیگر کشورهای امریکای لاتین و نیز کشورهای آسیای جنوب شرقی، به دلیل تنش ها و دشمنی های دیرینه با امریکا در حال پیشروی بود، وضع کشورهای اروپای شرقی، کمی متفاوت بود؛ زیرا این کشورها سابقه برخوردهای تجاوزگرانه و استعمارگونه ای مانند کشورهای امریکای لاتین و آسیای جنوب شرقی از سوی امریکا نداشتند، حتی آنها، خود را بعد از جنگ جهانی دوم و در جریان آن، به نوعی از سوی شوروی اشغال شده می دیدند. از سوی دیگر، همجواری این کشورها با کشورهای اروپای غربی و تشدید احساس عقب ماندگی نسبت به این کشورها به ویژه آنکه علت عقب افتادگی خود را تسلط شوروی می دانستند باعث می شد روابط شوروی با این گونه کشورها که جزء اقمارش بودند، هر چه بیشتر سست شود.

«ناتوانی برژنف، نیروی بلوک شرق را بیشتر تحلیل برد. رابطه اقتصادی این بلوک با اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی از طریق ارسال مواد خام (بویژه نفت) شوروی به اقماری همچون لهستان و چکسلواکی و خرید کالاهای صنعتی نامرغوب این کشورها از سوی شوروی ادامه داشت. به تدریج که قیمت نفت تنزل می یافت و کیفیت کالاهای صنعتی بدتر می شد، ارتباطات تجاری هم فرسوده می‎گردید. حتی از لحاظ نظامی، روابط پیمان ورشو به دلیل آنکه شوروی ها نتوانسته بودند نیروهای متمدنشان را نوسازی کنند، مایه یأس شده بود». (لافه بر، ۱۳۷۶: ۳۵۴)

به همین دلیل، تحولات در اروپای شرقی علی رغم کنترل های شوروی خیلی سریع تر شروع شد. «ملت های اروپایی [البته اروپای شرقی] فاقد مواد غذایی بودند و هم زمان، اروپای غربی ها از مواد غذایی و دستگاه های پیشرفته ای مثل ویدئو برخوردار بودند.» (همان: ۳۷۱) «این تحولات در مجارستان بیش از سایر کشورهای بلوک شرق مشاهده می شد.» (همان: ۳۵۴ و ۳۵۵)

در این میان، مجارستان با تلاش برای تزریق اصلاحات بازار خصوصی، واکنش نشان داد. حکومت های سرسخت تر در آلمان شرقی و چکسلواکی، با زندانی کردن مخالفان، عکس العمل نشان می دادند و لهستان نیز به آستانه سقوط رسید و در نهایت در ۱۹۸۱م. به حکومت نظامی متوسل شد.

سال ۱۹۸۹ م. اوج تحولات در اروپای شرقی بود. در ماه آوریل این سال، «حزب سیاسی غیرکمونیست لهستان [به رهبری لخ‎والسا] قانونی گردید»؛ (همان: ۳۷۱) و هم زمان با اوج گیری جنبش های استقلال طلبانه در دیگر کشورهای اروپای شرقی، «رژیم های قدیمی در چکسلواکی [با شورش های خیابانی جوانان] و [نیز در] بلغارستان سقوط کرد»؛ (همان: ۳۷۲) و سرانجام در ۹ نوامبر ۱۹۸۹م. دیوار برلین تخریب شد و دو آلمان متحد شدند. تمام این اتفاقات، هم زمان با نزدیکی تدریجی چین به اقتصاد امریکایی است.

در ادامه، برای آشنایی بیشتر با اوضاع شوروی سابق در دوره گورباچف، آگاهی از اوضاع اقتصادی، اجتماعی و سیاسی شوروی لازم است.

۱. اوضاع اقتصادی شوروی (با تأکید بر اوضاع دهه ۸۰)

تلاش برای رسیدن به پیشرفت های اقتصادی، منحصر به شوروی کمونیستی نبود؛ روسیه تزاری نیز قبل از انقلاب اکتبر با وجود ساختار فئودالی و امپراتوری خود، در آرزوی رسیدن به پیشرفت های اقتصادی اروپای غربی، رقابت با آنها و حتی غلبه بر آنها بود. این سنت فکری بعد از انقلاب کمونیستی با محوریت اصول مادی و اقتصادی، در زیربنای اندیشه های کمونیستی انقلابیون به ویژه افزایش خوی رقابت در نزد آنها نسبت به غرب (به عنوان امپریالیسم استثمارگر) تقویت شد.

پس از پایان جنگ جهانی دوم و پیروزی شوروی در آن، این کشور به یکی از دو قطب جهانی تبدیل گردید و به دلیل ملاحظات رقابتی، اقتصاد شوروی بر روی مسابقه تسلیحاتی، هسته ای و ماهواره ای متمرکز شد. همین مسئله، عقب ماندگی های واقعی اقتصادی شوروی را مخفی نگه داشت، ولی بعد از پایان دوره خفقان استالینی، این عقب ماندگی به تدریج خود را نمایان ساخت. خروشچف با شروع یک سری اصلاحات اقتصادی، درصدد رفع فقر و سرخوردگی های آشکار شده برآمد، ولی با پایان دوره رهبری او و شروع دوره رکود برژنفی، این اصلاحات نیز عقیم ماند. با ورود گورباچف به صحنه سیاسی، این ضعف ها بیش از پیش خود را آشکار ساخت. بر این اساس، تنها راه رویارویی گورباچف، ادامه همان اصلاحات خروشچف بود، البته با چرخش های آشکار او در زمینه نوع اصلاحات اقتصادی که به سه بخش عمده قابل تقسیم است:

الف) کاهش هزینه های تسلیحاتی و نظامی؛

ب) حرکت به سوی اقتصاد آزاد برای دستیابی به موقعیت های اقتصاد غربی؛

ج) اصلاحات اجتماعی سیاسی در جهت تسهیل اصلاحات اقتصادی.

گورباچف برای رسیدن به یک اقتصاد پرکار و تحکیم موقعیت بین المللی، پروستوریکا به معنی بازسازی اقتصادی را مطرح کرد. در این صورت، «اصلاحات، شامل استقلال و حتی سود بیشتر برای مدیران مزارع و صنایع می گردید. همچنین شامل روی آوردن آرام و تدریجی به نظام قیمت ها و بازار بود تا اینها بتوانند بازتاب دقیق واقعیت شوند… این فکر جدید، حتی تعاونی های خصوصی را که قبلاً غیرممکن بود، مجاز دانست… مقامات مسکو اعلام کردند نهایتاً نزدیک به پنجاه درصد از بخش خدمات و چهل درصد از بخش کشاورزی در اختیار بخش خصوصی قرار خواهند گرفت. سیاست جدید، مشارکت های جدید با شرکت های غربی را نیز اجازه می داد». (همان: ۳۵۶)

از نظر گورباچف، اصلاحات اقتصادی، اولویت عمده و اصلی را داشت. از دید وی، «با عدم وجود شتاب در رشد اقتصادی، برنامه های اجتماعی افکاری واهی و پوچ خواهند بود.» (گورباچف، ۱۳۷۵: ۱۰۷) با این حال، او به گسترش مؤلفه های توسعه سیاسی و اجتماعی البته به عنوان تسهیل کننده توسعه اقتصادی معتقد بود و با همین تفکر، گلاسنوست، به معنی غیرمحرمانه بودن و فضای باز سیاسی به منظور تشویق ابتکار فردی را پیشنهاد کرد. البته همین اصلاحات به اصطلاح دموکراتیک نیز اکثراً دوباره به اصلاحات اقتصادی بازمی گشت. او معتقد بود:

رشد دموکراسی در تولید، در درجه اول اهمیت قرار دارد. اقتصاد حیطه معین کننده ای از زندگی اجتماعی است. ده ها میلیون انسان روزانه در این محیط های تولیدی مشغول کار هستند. بنابراین، رشد دموکراسی در تولید، مهم ترین روند در تعمیق و گسترش دموکراسی سوسیالیستی در کل می باشد. (آربلاته، ۱۳۷۹: ۱۵۹)

گورباچف این اصلاحات را به شکل محدود کردن نقش مرکز به رهبری امور کلی و واگذاری امور جزئی به حلقه های پایینی، افزایش خودمختاری تعاونی ها و…، دموکراتیک کردن جنبه های مدیریت و ارتقای نقش اجتماعات کارگری مطرح می کرد. (همان: ۱۱۸ و ۱۱۹)

۲. اوضاع اجتماعی و سیاسی

شوروی با توجه به وسعت و گوناگونی قومی خود، از فرهنگی غنی برخوردار بود که با وجود سرکوب های کمونیستی هنوز به حیات خود ادامه می دادند. اگر چه اصلاحات اقتصادی دوره گورباچف، مستقیماً متوجه اوضاع اجتماعی فرهنگی شوروی نبود، ولی همان گونه که ذکر شد، به دلیل احساس لزوم تسهیل اصلاحات اقتصادی به وسیله برخی آزادی های سیاسی و فرهنگی، وضعیت اجتماعی و فرهنگی نیز در این رهگذر توانست تغییراتی را به خود ببیند. همچنین «اصلاحات اقتصادی و تمرکززدایی اقتصادی، به مقداری عدم تمرکز سیاسی نیاز داشت. احتمالاً حزب به صورت قدرت فائقه باقی می ماند، ولی محتملاً بین اصلاح طلبان و محافظه کاران منشعب می گردید و شوروی بیشتر به سوی نظام چندحزبی حرکت می کرد». (لافه بر، ۱۳۷۶: ۳۵۹)

افزون بر این، فشارهای خارجی نیز در این زمینه بی تأثیر نبود. حمایت های غرب از حقوق بشر و تضمین آن در ازای اعطای امتیازات و تسهیلات تجاری و اقتصادی به شوروی، از جمله این اقدامات از سوی غرب است، ولی شاید مهم ترین عامل، شخصیت خود گورباچف است. او که فردی تحصیل کرده و اهل بحث و گفت وگو بود، می توانست در این فضای باز اندیشه های خود را بهتر مطرح کند. فراهم شدن زمینه های انتقاد برای مردم در این فضا، به دلیل افزایش مشکلات اجتماعی ناشی از تغییرات ساختارهای اجتماعی، از جمله کاهش رشد جمعیت، مهاجرت و شهرنشینی و در نتیجه، کاهش نیروی کشاورزی به ویژه در حوزه حمل و نقل و نگهداری و در کنار آن، مشاهده رفاه مردم در غرب و حتی کشورهایی چون ژاپن و کره جنوبی، باعث آشکار شدن عدم مشروعیت و ناکارآمدی نظام کمونیستی در بین مردم شد. وضعیت خاص این دوره، به قطع امید کامل مردم از آرمان های سوسیالیستی، احساس خشنودی نسبت به نزدیکی با غرب، و سرانجام و مهم تر از همه، به خالی شدن پشتوانه نهادهای نظامی و سیاسی حاکم از نیروی مردمی انجامید، به گونه ای که در اواخر دوره گورباچف، هیچ نهاد مقتدری که بتواند دوباره حاکمیت استبدادی دوره استالینی را بازگرداند، وجود نداشت و جامعه دچار نوعی ناپیوستگی و بی تفاوتی سیاسی شده بود. محدود ماندن مسئله اصلاحات به تبادلات نظری قشری میان رهبران سیاسی و روشنفکران عمدتاً لیبرال نیز از جمله علل این ضعف به شمار می آمد. در نتیجه، مردم نقش عمده ای در این تحولات نداشتند و جنبش اجتماعی خاصی مبتنی بر یک شعور سیاسی فراگیر دیده نمی شد، به گونه ای که تأثیر مردمی در همان سطح نارضایتی عام که در نهایت نیز سبب فروپاشی نظام کمونیستی شد محدود ماند.

در مجموع، وضعیت شوروی سابق در آن زمان را می توان در این موارد خلاصه کرد:

۱. اولویت مسائل مادی و اقتصادی در دوره حاکمیت کمونیسم؛

۲. شکست توسعه اقتصادی شوروی در رقابت با غرب به دلیل عقب ماندگی های باقی مانده از زمان روسیه تزاری و تحت الشعاع قرار گرفتن مسائل پایه ای اقتصاد به ویژه کشاورزی به دلیل رقابت های هسته ای و ماهواره ای و همچنین سیاست های بسته کمونیستی در امر اقتصاد؛

۳. شکست روند اصلاحات لیبرالی گورباچف و یلتسین به دلیل ناهمخوانی آن با بافت اقتصادی و فرهنگی مردم و حاکمیت در شوروی؛

۴. برخورد ابزارانگارانه نسبت به اصلاحات فرهنگی اجتماعی و غفلت نسبت بعد از آن؛

۵. افزایش سطح توقعات اجتماعی و حس استقلال طلبی و هویت های قومی و همچنین آزاد شدن نیروی مذهبی پس از اصلاحات گورباچف که زمینه ای در جهت تسریع فروپاشی شوروی بود.

۶. سوءاستفاده غرب از مسیر اصلاحات در شوروی به نفع خود و در نتیجه، بدتر شدن وضعیت داخلی شوروی.

زمینه های تدوین و صدور نامه

اوضاع حاکم در کشور به ویژه تبلیغات منفی غرب نسبت به پذیرش قطعنامه، می تواند جزء اصلی ترین انگیزه های امام برای تدوین نامه و ارسال آن به شوروی به شمار آید تا ایشان بتواند روحیه از دست رفته را دوباره احیا کند. انتخاب زمان آن که تنها پنج ماه بعد از پذیرش قطعنامه است، می تواند مؤید اصلی این فرضیه باشد.

به هر حال، تدوین و صدور نامه از طرف امام به طور ناگهانی و غافلگیرانه انجام شد و حتی مسئولان نظام تا قبل از تدوین نهایی نامه و مشخص شدن مأمورین ارسال آن، از اصل نامه باخبر نبودند و کسی از محتویات تفصیلی آن نیز قبل از ابلاغ به گورباچف آگاه نبود. (جوادی آملی، ۱۳۷۳: ۱۲۶) با توجه به محتویات نامه که حاکی از هشدار به گورباچف برای نزدیکی به غرب و بروز اتفاقات بعدی بود، می توان انگیزه های احتمالی دیگری را نیز مطرح ساخت:

۱. انگیزه های سیاسی و دیپلماتیک. جلوگیری از روند تک قطبی شدن جهان که البته در این دوره هیچ مفسری چنین حادثه ای را پیش بینی نمی کرد ناشی از حرکت نظام سیاسی روسیه به سمت غرب و نفوذ امریکا و غرب در منطقه و همچنین تأثیر بیشتر ایران در روابط منطقه ای، به ویژه با خود شوروی و در بعد جهانی، می تواند از انگیزه های سیاسی امام تلقی شود.

۲. انگیزه های حمایتی از مسلمانان روسیه و جمهوری های آسیای میانه و… که سال ها تحت فشارهای ضدمذهبی حکومت کمونیستی شوروی بودند، به منظور نفوذ بیشتر در این مناطق و در نتیجه، جلوگیری از نفوذ دیگر کشورهای رقیب مانند عربستان.

اساساً موضعگیری های امام خمینی بر مبنای سودگرایی نبود. اهداف امام فراتر از انگیزه های مادی و این جهانی و اکثر مواضع مهم ایشان، غافل گیرانه و غیرقابل پیش بینی بود. از این رو، نمی توان رفتار امام را با محاسبه های مادی سنجید. این مسئله برای مفسران داخلی به قدری در دوره حیات امام تکرار شده است که گاه باعث می شود در تحلیل ها کمتر به آن توجه شود. بدین خاطر، معمولاً برای انسجام تئوریک نظریات سیاسی امام، با توجه به نظریات روز، تفاسیر معمول علمی ارائه می شود؛ که البته این مسئله در نزد متفکران غربی به خوبی واضح و روشن است.

بهترین تفسیر درباره انگیزه امام برای تدوین این نامه، توجه به چارچوب کلی نظریات امام در این حوزه در طول دوران انقلاب است. امام همواره از صدور انقلاب و دعوت جهانی به اسلام سخن می گفت که این نامه مهم ترین تجلی این نظریه امام است؛ انگیزه ای مبتنی بر اصول معنوی و به قصد هدایت.

در اوایل دی ماه ۱۳۶۷ تدوین نامه و مأموریت ارسال آن توسط امام تنظیم شد. امام برای تحلیل ها و مواضع سیاسی خود از مشاورانی بهره می بردند. در مورد این نامه نیز به گفته برخی افراد، قبل از تدوین نهایی، مشاوره هایی انجام شده بود، ولی امام در تمام تحلیل ها و مواضع سیاسی خود که در طول دوران انقلاب داشت، بیشتر داده های اولیه را از مشاوران می گرفت و نتیجه نهایی در تمام این موارد، از سوی خود امام صادر می شد. درباره نامه نیز جزئیات تفصیلی آن، به گفته خانم حدیده چی ( دباغ)، «حتی تا قبل از ابلاغ به گورباچف، برای خود هیئت اعزامی نیز نامشخص بوده است.» (حدیده چی (دباغ)، مرضیه، سخنرانی پیشین) نامه در تاریخ ۱۱/۱۰/۱۳۶۷ صادر و سه روز بعد به وسیله هیئت سه نفره شامل: آیت الله جوادی آملی، محمدجواد لاریجانی و خانم حدیده چی (دباغ)، در مسکو به گورباچف ابلاغ شد.

مدیریت و هدایت مأموریت

مؤلفه های اصلی مدیریت امام در خصوص این نامه شامل موارد زیر بوده است:

۱. انتخاب زمان خاص برای ارسال نامه با توجه به اوضاع ایران و شوروی و رفتارهای گورباچف؛

۲. سرّی نگه داشتن محتوای نامه تا زمان ابلاغ؛

۳. خصوصیات اعضای هیئت اعزامی؛

۴. محتویات و بندهای نامه.

اینک به شرح هر کدام از این مؤلفه ها به صورت اجمالی می پردازیم:

۱. ارسال نامه تا حدودی باعث التیام سرخوردگیهای ناشی از اتمام جنگ و پذیرش قطعنامه در ایران می گردید. در شوروی نیز با توجه به اینکه اصلاحات گورباچف، یک حرکت ناگهانی نبود و ریشه در نیازهای سرکوب شده یک قرن مردم شوروی داشت که توان اظهار خواست های خود را نداشتند و در این دوره با حرکتی تدریجی خود را نشان داد؛ امام با درک دقیق این شرایط و «زمینه مثبتی که در شخص گورباچف دیده بودند، احتمال دادند که او تحت تأثیر قرار بگیرد… امام متوجه شده بودند که رهبر شوروی درصدد تغییرات بنیادی در نظام شوروی است و او را تنها محرک یک اصلاح ظاهری نمی دانستند… تجربه کشور چین و افتادن در دامن غرب و امریکا در دوران پس از مائو، از نکاتی بود که می توانست مایه اعتبار شوروی قرار گیرد». (مانیان، ۱۳۸۰: ۵ و ۶)

خود گورباچف نیز نسبت به رهبران قبلی روسیه، از تحصیلات بالاتری برخوردار بود. «… برخلاف گروه برژنف چرننکو، در دانشگاه دولتی مسکو تحصیل کرده و فلسفه غرب و رساله های لنین را خوانده و در دانشکده رجل پرور حقوق، دانش آموخته بود… مادر گورباچف که یک مسیحی مؤمن بود، پسرش را غسل تعمید داده بود… از اقدام های اصلاحی خروشچف الهام می گرفت و از عملکرد سرکوب گرانه برژنف بیزار بود و دریافته بود که کشور چه مقدار در تکنولوژی از غرب عقب افتاده است.» (لافه بر، ۱۳۷۶: ۳۵۶) گورباچف درباره خود می گوید: «من از متن همین مردم، از فقیرترین اقشار آن ریشه گرفته ام… من خودم را از نظر اخلاقی در پیوند با مردم می دانم و به خاطر آنها ناراحتم». (گورباچف: ۳۰)

امام به تمام این جنبه های شخصیت گورباچف اشراف داشت. «ارسال پیام امام به گورباچف، براساس حسن ظنّی که ایشان به شخص وی داشتند انجام گرفت و این امر در مقدمه پیام، آشکار است».

افزون بر این، مسلمانان شوروی که حصارهای هفتاد ساله، آنها را از تعالیم اسلامی دور نگه داشته بود و با روند دوره اصلاحات گورباچف، فرصت های تازه ای یافته بودند، «استعداد کامل جهت پذیرش هرگونه تبلیغات اسلامی را داشتند و این زمینه، بهترین برهه زمانی را برای ارائه پیام فراهم آورده بود…».

۲. سرّی نگه داشتن نامه سبب شد جنبه غافل گیرانه آن به ویژه تأثیر خبری آن، در رسانه ها بیشتر شود. افزون بر این، آن را از اعتراضات احتمالی داخلی و خارجی نیز مصون می داشت.

۳. چون نوع و محتویات نامه مبتنی بر موضوعات ارشادی و فلسفی بود، قاعدتاً لازم می آمد هرچند برخلاف عرف معمول دیپلماتیک باشد تا متخصصی در حوزه فلسفه و علوم اسلامی به عنوان سرپرست هیئت اعزام شود. از این رو، به دلیل تضمین حفظ شئون روابط خارجی، فردی مانند محمدجواد لاریجانی که دارای تبحر سیاسی در امور بین المللی بود هیئت را همراهی کرد. امام همچنین جنبه تبلیغی نامه را با افزودن یک نفر از قشر زنان انقلاب که نماینده مجلس بود، به بالاترین سطح خود ارتقا داد و خانم دباغ را نیز به عنوان یکی از اعضای این هیئت برگزید.

محتویات نامه امام به گورباچف

محتویات نامه امام را می توان بدین شرح بیان داشت:

الف) مقدمه پیام

این بخش نشان دهنده اشراف امام به شخصیت، انگیزه ها و اهداف مدنظر گورباچف است. محمدجواد لاریجانی اذعان می دارد که پیش از این سفر، تحلیل وی از اهداف گورباچف مبتنی بر این بوده است که گورباچف برای ساختار سیاسی اجتماعی شوروی معتقد به پایه ریزی نوعی سوسیالیسم دموکراتیک است، ولی پس از سفر می گوید:

پس از بازگشت از سفر، اولین سؤال ایشان [ امام] از من این بود که «آیا گورباچف اعتقادی به مارکسیسم و کمونیسم دارد؟» من صریحاً خدمتشان گفتم: به نظر من گورباچف کوچک ترین تعلقی به کمونیسم و مارکسیسم ندارد؛ زیرا اگر کوچک ترین وابستگی داشت، در طول استماع پیام شما می بایست عکس العمل دیگری از خود نشان می داد. (لاریجانی: ۱۳۷۴)

د