فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی

فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی؛ انتخابی هوشمند برای ارائه‌های حرفه‌ای

با پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی، محتوای خود را در قالب 120 اسلاید استاندارد و جذاب ارائه دهید و در نگاه اول تاثیرگذار باشید.

چرا باید از پاورپوینت استفاده کنید؟

1. چیدمان دقیق و کاربرپسند: فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی با طراحی ساختاریافته و اصولی، مخاطب را به‌خوبی درگیر محتوا می‌کند.
2. صرفه‌جویی در زمان: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی آماده‌ی استفاده هستند؛ بدون نیاز به هیچ‌گونه ویرایش.
3. نمایش با وضوح بالا: کیفیت طراحی در فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی به‌گونه‌ای است که در هر صفحه‌نمایشی عالی به‌نظر می‌رسد.

هشدار: استفاده از نسخه‌های ناقص فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی ممکن است باعث بروز اختلال در نمایش یا افت کیفیت شود. تنها نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی، کیفیت تضمین‌شده دارد.

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نسبت سنجی نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله و ولایت فقیه امام خمینی :

مقدمه

در دهمین سال سلطنت مظفرالدین شاه قاجار، نهضت ضد استبدادی موجود در ایران با حمایت اکثریت طبقات اجتماعی جامعه به پیروزی رسیده و توانست نظام ریشه دار کهن و مبتنی بر اراده فردی را به نظام سیاسی نوینی مبدل سازد. نظامی که قرار بود در قالب آن اراده آحاد جامعه جایگزین تمایلات فردی و مستبدانه شود و این نهضت موردبحث که علیه «نظام معلومه» یا حکومت استبدادی بود بعدها به نهضت مشروطیت شهرت یافت اما از بدو تکوین فاقد جهت گیری های سیاسی معین و مبتنی بر غایت شخصی و ایدئولوژی روشن بود.

بعد از پیروزی نهضت مشروطیت، درحالی که روشنفکران، تجار، اصناف و بازاریان نظام مشروطه مستقر را به عنوان ماحصل مبارزه خود و کلامی برای تجدید استبداد مطلقه پذیرفته بودند، اما علمای عصر مظفری در باب مشروعیت نظام مشروطه دچار نوعی دوگانگی شده که این امر موجب شد تا علمای حاضر در این عصر با توجه به موضوع دوگانه و متفاوت خود، هرکدام جداگانه به تعاریفی همچون عدالت، آزادی، اندیشه سیاسی بپردازند که ما در این پژوهش به بررسی دیدگاه افرادی همچون شیخ نوری و مرحوم نائینی که در عصر مظفری دارای دو دیدگاه متفاوت و مواضع جداگانه بوده اند، می پردازیم.

یکی از موضوعات مهم و تأثیرگذار حقوقی و سیاسی، مشروطیت و سیر مسیر اندیشه های علمان و روشنفکران در خصوص این واقعه و البته اختلاف آرا در قالب بحث مشروطه و مشروطه مشروعه است که بعدها در قامت گفتمان انقلاب اسلامی و شکل گیری نظام جمهوری اسلامی مبتنی بر آن ادامه یافت. هم در مشروطیت و هم در انقلاب اسلامی، موضوعات اساسی همچون تفکر و اندیشه روحانیون و روشنفکران، ساختار اجتماعی و کنش و واکنش مردم مؤثر بوده است ، اما آنچه قابل ذکر هست، این است که جنبش مشروطیت، سبب شکل گیری مقدمات انقلاب اسلامی و ایجاد جمهوری اسلامی به شمار می رود. با توجه به توضیحات مذکور، در این پژوهش دغدغه و مسئله اصلی این است که اندیشه شیخ فضل الله نوری به عنوان سردمدار مشروطه مشروعه و اندیشه امام خمینی به عنوان بنیان گذار انقلاب اسلامی را در قامت و قالب مشروطه مشروعه و نظام سیاسی مبتنی بر ولایت فقیه تطبیق داده و نقاط اشتراک و افتراق آن ها را مورد واکاوی قرار دهیم. در این مقاله کوشش می گردد تا با روش مقایسه ای شباهت ها و تفاوت های نظریه مشروطه مشروعه شیخ فضل الله نوری با نظریه ولایت فقیه امام خمینی (ره) موردمطالعه و بررسی قرارگرفته است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی تحلیلی ، استفاده از ابزار کتابخانه ای، اطلاعاتی، اسنادی و مدارک مکتوب هست.

مشروطیت:

واژه مشروطیت که معادل واژه “Constitutionalism” در زبان انگلیسی و معادل واژه (دستور) در زبان عربی و معادل واژه (آیین) در زبان رایج در کشورهای هند و پاکستان است. «اصطلاحا به عنوان حکومتی که بر شالوده یک قانون اساسی و نظامی پارلمانی بنیاد شده باشد.» به کاربرده شده است در ایران این دو واژه (مشروطه و مشروطیت) به جای نظام حکومتی خودکامه کهن یا استبداد که پس از انقلاب ۱۳۲۵ ه. ق (۱۹۰۶ ه. ش) پدید آمد. (انگار، ۱۳۸۸: ص ۲۹۴) در وصف مشروطیت و مشخصات نظام مشروطه در رساله حرمت مشروطه، اثر مرحوم شیخ فضل الله نوری بیان شده است که معتقد است در شکل گیری مشروطیت ابتدا به نوشتن قانون اساسی به اعتبار اکثریت آراء، تساوی حقوق، آزادی قلم و مطبوعات، بسط عدالت توجه شد.

زمینه های فکری پیدایش مشروطیت عبارت اند از:

۱. داخلی

۲. خارجی

زمینه های فکری داخلی عبارت اند از:

۱. عدالت خواهی تشیع؛

۲. تلاش های فکری مسلمانان و روحانیونی مانند سید جمال الدین اسدآبادی، مرحوم نائینی، شیخ فضل الله نوری و میرزای شیرازی (برادان، ۱۳۷۶: صص ۱۷-۱۹)؛

۳. تفکرات، تلاش های فکری و غرب گرایانی که خواهان توسعه و ارتباط ایران با سایر کشورها بودند مانند ملکم خان، مراغه ای؛

۴. عدم تبعیت از کفار و اطاعت از فقها و مراجع تقلید (کرمانی، ۱۳۷۵: ص ۳۲۴)؛

۵. اندیشه سیاسی شیعه مبنی بر غصبی بودن حکومت سلطنتی در دوران غیبت؛

۶. نوشته های روزنامه هایی مانند، قانون و ثریا.

زمینه های فکری خارجی

۱. درخواست حکومت قانون به تقلید از اروپا و موج رو به رشد قانون خواهی در سایر کشورها؛

۲. شکست روسیه از ژاپن؛

۳. اانقلاب (۱۹۰۵ م) روسیه و روی کار آمدن نظام پارلمانی در آن.

زمینه های اجتماعی نهضت مشروطه

۱. تحریم تنباکو در نهضت تنباکو؛

۲. ترور ناصرالدین شاه؛[۱]

۳. زمینه های اقتصادی نهضت مشروطه.

زمینه های اقتصادی نهضت مشروطه مانند:

۱. مالیات های سنگین (کرمانی، ۱۳۷۵: ص ۳۳۴)

۲. فروش حکومت ایالات (کسروی ، ۱۳۷۰: ص ۶۷)

۳. همچنین وام های کلان و امتیازهایی که به روسیه و انگلیس داده می شد و عواملی مانند تشکیل کمیته های انقلاب ۱۲۸۴ زیر نظر آیت الله بهبهانی (کسروی، ۱۳۷۰: ص ۶۷)، آیت الله طباطبایی و شیخ فضل الله نوری

۴. ماجرای نوز بلژیکی که اقداماتش موجب نارضایتی بازرگانان ایرانی شد و همچنین پوشیدن لابس روحانیت که نارضایتی مردم و روحانیون را به دنبال داشت.

۵. علت جنگ روسیه و ژاپن و کاهش صدور قند ایران و افزایش قیمت قند، چوب زدن دو نفر از بازرگانان توسط علاءالدوله حاکم تهران.

۶. دخالت روسیه و انگلیس در اداره کشور.

مشروطه و مشروعه

در مشروطه دو عنصر مجلس و قانون اساسی موردتوجه است که در پرتو قانون بحث های مساوات، برابری، برادری، آزادی و ناسیونالیسم مطرح می شود؛ و این شعار متأثر از انقلاب فرانسه و غرب است که در دوران مذکور وارد ایران گردید ازآنجاکه به نظر عده ای از علما مفاهیم قانون و ناسیونالیسم با مفهوم جهان شمولی اسلام ناسازگار است و این موجب تحولی در مفهوم مشروطه به واژه مشروطه می شود که براساس آن عده ای در کنار مشروطه واژه مشروعه را به کار ببرند.

مشروعه ای به رسمیت شناخته می شود که دو قانون زیر را داشته باشد:

۱. قانون دینی که در دین و مشروعیت وضع شده و فاقد تغییر نیست.

۲. قانون عرفی که مربوط به امور روزمره است و قابل تغییر است.

مشروطیت و مشخصات نظام مشروطه در رساله حرمت مشروطه

رساله حرمت مشروطه، اثر شیخ فضل الله نوری، نوشته ای است که در آن به مبانی حرمت مشروطه به شکل روشن تری آمده است و معتقد است که در شکل گیری مشروطیت ابتدا به نوشتن قانون اساسی و اعتبار اکثریت آراء توجه شد که با شریعت اسلام مبانی ات دارد و تساوی حوقق ، آزادی قم ل و م وبطعات، بط س عدالت، فاهق در دوره غت بی مرجع در حوادث اند ازجمله ویژگی های نظام مشروعه می داند. (ترکمان، ۱۳۶۲: ۱۲۵)

نقش علما

نقش بی بدیل رهبران در فرایند تحولات به ویژه سهم انکارناپذیر آنان در رقم زدن سرنوشت نهضت ها و انقلاب های بشری، همواره موردتوجه هست؛ زیرا بدون حضور رهبران خردمند و مدبر، حرکت های اعتراضی به شورش های عقیم و بی سرانجام منجر خواهد شد. از سوی دیگر رهبران نهضت ها هستند که اهداف و آرمان های انقلاب را تبیین می کنند و مبانی فکری و مکتب سیاسی آن ها را بنیان و وضع موجود را از اساس نفی می کنند و از آینده ای مطلوب سخن می گویند. آنان با بسیج توده های ناراضی و کشاندن آن ها به صحنه مبارزه تا دگرگونی کامل مناسبات پیش می روند، روحانیت که ازجمله مهم ترین گروه های اجتماعی می باشند چنین نقشی را در نهضت مشروطه ایفا کردند. نهضت مشروطیت که با مشارکت اقشار و طبقات مختلف اجتماعی و با خاستگاه ها و دیدگاه های مختلف فکری و اهداف متفاوت شکل گرفت، سلطنت ناصرالدین شاه قاجار در کشور موجبات ناتوانی بنیه مالی و عقب ماندگی اقتصادی، استبداد مطلقه داخلی، عقب ماندگی شدید سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی را به وجود آورد و آشنایی برخی ایرانیان با اندیشه های روشنفکران اروپایی ، شکل گیری انجمن ها و اندیشه های روشنفکری و در آخر گسترش روزافزون دخالت قدرت های خارجی در کشور زمینه ساز نهضت مشروطیت به رهبری روحانیت و روشنفکران گردید. (آبادیان، ۱۳۷۴: صص ۷۵ -۳۹) اقدامات نابخرانه مظفرالدین شاه موجب گسترش مبارزات مذهبی علیه حکومت قاجار و زمینه های تداوم نقش سنتی علمای دینی در رهبری مبارزات مردمی بر ضد حکومت را فراهم ساخت (آبادیان ، ۱۳۷۴: ص ۲۲) به دنبال اقداماتی ازجمله شلاق زدن تجار به بهانه گرانی قند (نائینی ، ۱۳۸۲: ص ۲۵) ائتلاف گسترده این گروه های ماخلف دربار به ویژه روحانیون و مبارزان به رهبری علمایی چون آقا سید محمد طباطبایی و آقا سید عبدالله بهبهانی شد و آنان با تجمع در مسجد شاه اهداف خود را مبنی بر عزل علاءالدوله حاکم تهران و تشکیل مجلسی از سوی پادشاه جهت رسیدگی به عرایض مردم را خواستار شدند (دولت آبادی، ۱۳۶۲: ص ۱۰۳) در دوره بعد با مهاجرت و تحصن در آستان حضرت عبدالعظیم این علما خواستار تأسیس عدالت خانه در ایران و اجرای احکام اسلام درباره آحاد جامعه و عزل علاءالدوله از حکومت شدند (خسرو پناه، ۱۳۸۸: صص ۳۷۵ -۲۸۲) مدتی بعد با کشته شدن شیخ محمد واعظ روحانی جوان مخالف دولت جمعی از علما ازجمله شیخ فضل الله نوری در مسجد جامع تهران اجتماع کردند و سپس مهاجرت کبرای خود به قم را آغاز کردند (ترکمان، ۱۳۶۲: صص ۳۶۶ -۳۳۱) دیرزمانی نشد که مظفرالدین شاه مجبور به ایجاد مجلسی منتخب از شاهزادگان، علما، مالکین، اصناف و… شد اما به دلیل مخالفت علما با آن (به دلیل نبردن نام توده در آن) مجلس شورای اسلامی را تشکیل داد. شیخ فضل الله نوری ازجمله روحانیون مبارزی هست که در مهاجرت علما به قم حضور داشتند و همچنین جنبش عدالت خواهی را ناشی از ستم زمامداران ، فقر عمومی و نفوذ بیگانگان در تصمیم ها می دانست و از قیام مردم در تأسیس عدالت خانه و جنبش روحانیت و سپس تدوین قانونی اساسی نقش ویژه ای بر عهده داشتند.

مروری بر اندیشه های سیاسی شیخ فضل الله نوری

مرحوم شیخ درواقع از حکومت، به یک نوع امانت الهی تعبیر می کند و از همان ابتدا با دو شعار، گفتمان سیاسی خود را شکل می دهد و درواقع نگاه خویش را به سیاست بیان می کند:

۱. مقابله با استبداد و خودکامگی های رژیم استبدادی.

۲. رهایی از سلطه استعمار بیگانه.

تأکید شیخ بر شعار دوم، بسیار بیش تر از شعار اول بود؛ چون نفوذ روسیه و انگلستان را می دید و گرایش های برخی از غرب زدگان را به این دو کشور مشاهده می کرد؛ اما به طورکلی مرحوم شیخ در نوشته هایش به هر دو مطلب اشاره کرده است. ایشان درباره نفوذ بیگانه می گوید:

ای عزیز! اگر مقصود تقویت اسلام بود، انگلیس حامی آن نمی شد و اگر مقصودشان عمل به قرآن بود، عوام را گول نداده، پناه به کفر (مقصود سفارت انگلستان است) نمی بردند…

اگر بنای آن بر حفظ دولت اسلام بود؛ چرا یک عضوی از روس پول می گرفت و دیگری از انگلیس یا ظاهرا منظور از این دو نفر، دو مشروطه خواه مهم و مؤثر در جریان مشروطیت ، یعین سپدهار تناکبنی و سردار اسعد بخایتری است که یکی حامی روس و دیگری حامی انگلستان بود.

در مورد استبداد داخلی هم به طور مکرر – خصوصا هنگام تحصن – به شاه فشار آوردند تا نظام نامه ای تدوین شود و رفتار پادشاه و طبقاتی که همراه او بودند تا حدودی محدود گردد. عدالت خانه را که شیخ مطرح کردند و بعضی نیز به آن اشاره نمودند، درواقع وسیله ای برای همین کار بود که در قالب یک روش بومی و اسلامی مطرح شد؛ چون بحث عدالت یک مفهوم دینی و کاملا بومی بود و مردم با این مفهوم آشنایی داشتند؛ ازاین رو، برای مهار خودکامگی های شاه، عدالت خانه را مطرح کردند.

شیخ فضل الله نوری اصرار نداشت که از مشروطیت دم بزند و این اصطلاح را به کار گیرد؛ زیرا مشروطیت (مثل دموکراسی) در جامعه ما یک مفهوم مشترک لفظی است که چندمعنا دارد و طبیعتا به مغالطه نیز دچار می شود؛ اما عدالت در میان مسلمانان، یک مفهوم روشنی داشت و علاوه بر اسلامی بودن، بومی نیز به شمار می رفت. این نکته نشان می دهد که شیخ علاوه بر شم فقاهت و اجتهاد، یک جامعه شناسی خوبی نیز بهره می برد. وی می دانست چه واژه هایی را در آن زمان جعل کند و به کار گیرد تا ماهیت دینی و بومی اش محفوظ بماند.

ماهیت و روند تحول اندیشه مشروعه خواهی

ازآنجاکه مخالفت مشروعه خواهان با مشروطه و یا حداقل مخالفت رهبر نامور و سرشناس ایشان یعنی شیخ فضل الله نوری را بدون اتکا به شالوده های نظری خاص نبود و ریشه در تلقی این مجتهد شیعه ، از شریعت و فلسفه سیاسی شیعه در عصر غیبت کبری داشت. به عبارت روشن تر، با تأمل و تدبر در آثار مشروعه خواهان می توان این برداشت را کرد که درد شیخ نوری و مشروعه خواهان در مخالفت با مشروطه در دین است و چون او مشروطیت را مغایر با مبانی تفکر فقهی و اجتهاد خاص خویش می یافت، بی محابا به ستیز با آن پرداخت. به موجب اسناد موجود، مرحوم نوری از همان ابتدا طرح اندیشه مشروطیت و پیش از علنی شدن فکر مشروطه خواهی در آستانه طلوع نهضت، با دیدی توأم با تردید مخالفت به آن می نگریست و از درخواست آن در قالب مقالات جراید، اندیشناک بود.

مرحوم نوری در ماهجرت اول به زاویه مدقس حرضت عدبالعم یظ شت کر نداشتدن؛ اما در مهاجرت کبری در بیست و سوم جمادی الاولی سال ۱۳۲۴ در قم حضور یافتند و همان جا هم تطابق مشروطیت با شرع را بیان نمودند؛ و بیان کردند که با مشروطیت مخالف نیست اما مشروطیت مطابق با احکام شرع اسلامی و آشکارا ترجیح نظام مشروعه را بر نظام مشروطه بیان کرد.

مشروعه خواهان به دلیل فضای سیاسی ایران در آستانه پیروزی مشروطیت قادر نبودند آشکارا به نفی مشروطیت بپردازند؛ که دوره تدوین متمم قانون اساسی، آغاز بروز اختلاف نظرهای میان علما مشروطه خواه و مشروعه خواه بود که در این دوره مرحوم نوری تلاش فراوان کرد تا تمام اصلاحات پیشنهادی وی در متمم قانون اساسی اعمال شود. از مشروطه خواهان می خواست که اصل دوم را عینا با همان تعابیر و عبارات که توافق شده است در متمم قانون اساسی بگنجاند؛ که باگذشت زمان که مجلسیان به گفته های شیخ توجه نکردند، شیخ در ورقه ها فرصتی برای طرح اعتراضات خود پیداکرده و تلاش های خود را برای بیان خواسته های مشروعه خواهان انجام می داد.

معایب مشروطیت و ماهیت نظام مشروعه در رساله تذکرالغافل

رساله تذکره الغافل، یکی از مهم ترین رسائل سیاسی و ایدئولوژیک مشروعه خواهان است که در آن هم معایب مشروطیت و هم دلایل مباینت آن با شریعت بررسی شده و نویسنده در آغاز به دنبال ارائه دلیل شرعی علیه مشروطیت است و همچنین با اقامه دلیل شرعی و پایداری به آن تا آخر کتاب به این مطلب وفادار است که ما در اینجا به صورت تیتروار بیان می کنیم.

الف) مبانی ات قانون گذاری با خاتمیت پیامبر اسلام (ص): از دیدگاه مرحوم نوری (نویسنده تذکره الغافل) و مشروعه خواهان ، دلیل شرعی حرمت مشروطه و شالوده عدم تطابق آن با شریعت اسلامی مبانی عقیدتی شیعه به رسمیت شناختن قانون گذاری در نظام مشروطه و تشکیل مجلس مقننه ، برای «جعل قانون» است.

نویسنده این کتاب معتقد است که «حفظ نظام عالم، محتاج به قانون است.» اما بهترین قانون که قانون الهی است اصل اساسی مسلمانان بعد از توحید، نبوت است پس بعد از رسول اکرم (ص) ما نیازی به جعل قانون نداریم و عدم باور به عدم ضرورت اتکا به وحی در قانون گذاری، درواقع انکار نوبت عامه و کرف است و بان بر هن یم عدیقه و به باور عاملی مسلمان در چون اسلام بدون نظریه به نبوت به عند دلیل عقلی ندارد ورید عقلی بر نبوت، جدای از احتیاج ما به چنین قانونی (جعل قانون هست) و اگر ما خود را قادر به ایجاد و قانون بدانیم دیگر دلیل عقلی بر نبوت نداریم و حتی اگر کسی چنین تصور کند که مقتضیات عصر تغییر کرده و قانون الهی نمی تواند پاسخگو باشد هم از عقاید انسان خارج است چراکه پیامبر خاتم الانبیا است و قانون او ختم قوانین است.

ب) وظایف مجتهدین و نواب عام: نویسنده کتاب تذکره الغافل وظیفه سلطان را تهیه دستورالعملی بر مبنای چهار منبع قرآن، اخبار، اجماع و عقل می داند و وظیفه عامه اطاعت از این دستورالعمل هست در اندیشه مشروعه خواهان ، قلمرو عمل نواب عام فقها و مجتهدین ، «همان ولایت دینی است». به عبارت دیگر آنان «روایت نصب» را که فرزند بزرگ شیعی «صاحب»«جواهر الکلام» به موجب آن تمام شئون امام معصوم را قابل انتقال به فقیه جامع الشرایط می داند و ادعای اجماع بر آن دارد تنیه به جوزه استنباط احکام شرعیه یا تفقیه در احکام محدودی می کنند و برای فقیه جامع (شرایط) ولایت نامه معصوم را اصنافی می نمایند.

ج) مساوات و حریت: مقوله های مساوات و حدیث و مشروعیت و عدم مشروعیت آن ها در شریعت اسلامی، یکی از مهم ترین وجوه تضاد و اختلاف علمای مشروعه خواه و مشروطه طلب بود، مشروعه خواهان مساوات و حریت را از بنیان و اساس مبانی اسلامی مخالف می دانستند و این معنا را به صراحت مورد تأکید قرار می دادند. مؤلف ارشاد الغافل که آزادی و مساوات را باور دارد در این باب می نویسد: «ای برادر عزیز اگر مقصودشان اجرا قانون الهی بود و فایده مشروطیت حفظ احکام اسلامی بود، چرا خواستند اساس او را بر مساوات و حریت قرار دهند؛ که هر یک از این دو رکن قدیم قانون الهی است، زیرا قوام اسلام به عبودیت است نه به آزادی و بنای احکام آن به تفریق و جمع مختلفات است نه بر مساوات.

د) سلطان پاسدار شریعت و حافظ دولت اسلامی : در اندیشه مشروعه خواهان ولایت در عصر غیبت به ولایت سیاسی و دینی منقسم می شود و شاه که دارای ولایت سیاسی است وظیفه دارد که علاوه بر جلوگیری از هرگونه تعرض نسبت به امور دینی و اعتقادی، حکومت سلیتنط خویش را نزی که هامن دولت اسلام است، ماحفظت و مراقبت کدن که این گونه نبود و مشروطیت را مخالف اسلام می دانست و نویسنده، تذکرالغافل معتقد است که به دلیل وجود مذاهب مختلف کثرت ایلات بادیه تحقق مشروطیت در ایران امکان پذیر نیست. (ترکمان، ۱۳۶۲: ۵۶) شیخ نه موافق استبداد بود و نه با مشروطه غربی موافقت کرد بلکه به دنبال تحقق حکومت دینی فقهای عادل و در صورت عدم امکان تشکیل عدالت خانه و مقام حاکمیت مشروطیت غربی تحقق حکومت مشروطه مشروعه بود.

ضرورت قانون اساسی و وجود قانون در نظر شیخ فضل الله نوری

شیخ فضل الله نوری در باب ضرورت قانون و حاکمیت آن در جامعه تأکید می نماید که این قانون در جامعه اسلامی غیر قانون اسلام نمی تواند وجود داشته باشد. (رمضانی، ۱۳۹۶: ۱) شیخ فضل الله نوری می گوید: «اگر ما بخواهیم مملکت را مشروط کنیم و سلطنت مستقل را محدود داریم و حقوقی برای دولت و تکلیفی برای وزرا معین نماییم و محقق قانون اساسی و نظامنامه و دستورالعمل می خواهیم». (محیط مافی، ۱۳۶۳: ۳۴۲)

درجایی دیگر نیز می گوید: «هیچ عاقلی تأمل دارد که اگر نظامنامه نباشه تا صدسال دیگر این مجلس هیچ کاری نمی تواند بکند و هر چه هبا منثورا است پس تا زود هست فکر بیچارگی خودنمایید و الله که اگر به این مسامحه بگذرد در یک چندی دیگر برای شما مجلسی نخواهد ماند. علیکم بطلب القا نون الاساسی الاسلامی فانه مصالح لدینکم و دنیاکم قوت اسلام در ایران نظامنامه اسلامی است. رفع گرفتاری ها دنیای شما به همین نظامنامه اسلامی است….» (رضوانی ، ۱۳۶۲: ۵۰)

شیخ فضل الله نوری درباره وضع قوانین ما می فرماید که اجتهاد و برنامه ریزی در امور شخصی و حکومتی به شرط آن که در حدود شریعت اسلام (کتاب سنت اجماع عقل) باشد و با قوانین الهی مخالف نباشد مباح و لازم است و دراین باره می گوید: «بلی اگر کسی بخواهد به جهت امور شخصیت خودش قانون و ضابطی مقرر کند منع و قبولشان ربطی به احدی ندارد مگر آن که مشتمل منکری باشد در این صورت با اجتماع شرایط مورد نهی از منکرات و از روی قانون الهی. اگر حاکم اسلامی دستورالعملی (قوانین عادی و اجرایی) به جهت عمل مأمورینش معین نماید تا اهل مملکتش مورد تعدیات اشخاص واقع نشوند آن هم صغر دیات بایسر خوب است… احکام که یل که مواد قانون الهی است از چاهر دلیل شرعی استنباط فرمایند و به عوام برسانند و آن چهار قرآن سنت اجماع و عقل است آن هم به نحو مخصوصی که مقررشده و عمده آن که باید ملاحظه نمایند که در مقام استنباط قیاس و است حسان را دخالت ندهند چگونه در شرع امامیه حرام است از روی است حسان و قیاس یقین احکام الهیه بنمایند.» (شیخ فضل الله نوری، ۱۳۸۷: ۷) یعنی اگر مشروطیت و مجلس در دایره مباحات و واجبات شرعی به تنظیم امور و برنامه ریزی امر حکومت و قواعدی وضع کند که مانع ظلم و استبداد و حاکمان شود خوب است و لازم و مشروع ولی اگر قانون گذاری از راه قیاس و است حسان و… باشد خلاف شرع است.

مجلس و مجلس از دیدگاه شیخ فضل الله نوری

شیخ به همراه چند تن از علماء دیگر با انتشار بیانیه ای موضوع و دیدگاه خود را درباره مجلس باز اعلام می نماید. «امر از قراری است که از طرف مجلس مقدس شورای ملی مرقوم شده است. پس درمی یابیم که شیخ فضل الله نوری باوجود مجلس هم در نظر و هم در عمل موافق بود حتی به اعتراف مخالفین سرسخت ایشان ازجمله تقی زاده که می گوید: او (شیخ فضل الله) در کنار روسیه فعال در جنبش مشروطه در جلسات مجلس شرکت می کرد؛ زیرا درراه بنیان نهادن مجلس شورا کوشش بسیار کرده بود.» (تقی زاده، ۱۳۶۶: ۴۴)

آزادی در اندیشه شیخ فضل الله نوری

به نظر می رسد بحث امنیت و نظم و ثبات و انسجام فکری ، اعتقادی و ملی جامعه ایران، عنصر مهم و اولویت اندیشه شیخ فضل الله نوری به شمار می رود. ازاین رو شاید بتوان گفت همراهی نخستین او با نهضت مشروطیت نیز به این سبب بود که انتظار داشت به وسیله آن نظم و امنیت در جامعه بسط و گسترش یافت؛ اما پس از مدتی دریافت آنچه منظور نظر اوست تأمین و برقرار نخواهد شد و بنابراین به زعم خود در جهت حفظ و امنیت گام برداشت و این گونه بود که به صورت مخالف نهضت و مشروطیت و البته حامی مشروطه مشروعه درآمد.

شیخ فضل الله نوری با طرد مشروطیت و به ویژه، آزادی سعی در پاسخ به مسائل و مشکلاتی دارد که به گونه ای آن ها را مغایر با شریعت و احکام آن می داند. از این روی به تبیین آرای خود می پردازد و به ویژه بر آزادی بیان و قلم سخت حمله می برد. جایگاه مردم و آرای اکثریت را در حوکمت و شریعت نیم پذیرد و ترویج اندیشه های مشروطیت را چیزی جز زوال دین و ایجاد هرج ومرج و ناامنی نمی بیند، بدین ترتیب شیخ نوری گامی مهم در همراهی با طرفداران استبداد برمی دارد و در کنار آنان جای می گیرد و سخت از وضعیت موجود دفاع می کند.

شیخ نوری به زعم خود در پی حفظ امنیت (امنیت دینی و اجتماعی) برای مردم است که با پراکندن اندیشه های مشروطیت سخت دچار تزلزل گشته و بنابراین به سمت تقویت آن حرکت می کند. خلاصه اینکه شیخ نوری اعتقاد داشت با استقرار مشروطیت «چیزی نگذرد که حریت مطلقه رواج منکرات مجاز، مسکرات مباح، زنان مکشوف، شریعت منسوخ و قرآن مهجور شود.» البته این نکته مورد تأکید است که نوری بر عبودیت تأکید می کند» (ترکمان، ۱۳۶۲: ۳۶۶) چیزی که شیخ فضل الله نوری را به جبهه گیری علیه واژه آزادی بکار گرفته شده در آن زمان وادار کرد، موضع گیری بعضی از جراید و افراد بود که غرض از آزادی، آزادی مذهب است و قوانین زمان رسول خدا به درد زمان ما نمی خورد (افشار، ۲۴۳: ۱۳۵۱).

آزادی بیان و قلم در اندیشه شیخ فضل الله نوری

شیخ فضل الله نوری درباره آزادی بیان و قلم نیز مثل اصل آزادی در چارچوب قوانین الهی معتقد بوده و در باب حدود مشروع آزادی بیان و قلم می گوید: «اما فقط در آزادی شان (آزادی بیان و قلم) یک چیز است که فقط