فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام)

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام)!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش دعا برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) :

۱. مقدمه

آرامش یکی از گمشده های مهم بشر بوده و به هر دری می زند تا آن را پیدا کند. تاریخ بشر پر است از صحنه های غم انگیزی که انسان برای تحصیل آرامش به هر چیز دست انداخته و در هر وادی گام نهاده و تن به انواع اعتیادها داده است. بی شک بخش وسیعی از تلاش های علمی بشر و کشف رازهای ناگشوده جهان طبیعت، به منظور دسترسی به امکاناتی بوده است که آرامش و آسایش را برای انسان به ارمغان آورد. از سوی دیگر، مطالعات آکادمیک و تحقیقات روانشناسی پیرامون آرامش و اضطراب و عوامل و موانع هر یک، بخش قابل توجهی از پژوهش های علوم انسانی را به خود اختصاص داده است. لذا آنان بر این باورند که ایمان بدون شک موثر ترین درمان بیماری های روانی به ویژه اضطراب و افسردگی است. (مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۸۷: ج۱۰، ۱۳) کارل یانگ روان کاو می گوید: «در طول سی سال گذشته افراد زیادی از ملیت های مختلف جهان متمدن با من مشورت کردند و من صدها تن از بیماران را معالجه و درمان کرده ام اما از میان بیمارانی که در نیمه دوم عمر خود به سر می برند (یعنی از سی و پنج سالگی به بعد) حتی یک بیمار را نیز ندیدم که اساساً مشکلش نیاز به گرایش دینی در زندگی نباشد.» (یونگ، کارل گوستاو یونگ و روان شناسی تحلیلی او، ۱۳۸۱: ۹۳)

ضرورت و اهمیت پرداختن به این موضوع به عنوان یک نیاز اصلی انسان در انسان است که وی را به خالق قادر و توانا متصل و ریشه ی ناامیدی را می خشکاند. اهل بیت (علیهم السلام) نیز که طبیب دل ها و راهنمای الهی اند، مردم را به رعایت قوانین الهی و دعا و راز و نیاز با خدا فراخوانده اند و خود عملا این کار را به پیروانشان آموخته اند. کتاب هایی مانند مفاتیح الجنان، صحیفه سجادیه و… کتب مناجات و دعاهایی هستند که درس اخلاق را به بشریت آموخته اند. با مراجعه به این ادعیه شریف و مناجات با خدا و تفکر در نعمت ها و آفریده های خدا متوجه می شویم همه دلالت بر خدا دارند و راهنمای ما به سمت معبود هستند و می توان با آنچه که از ما خواسته شده است به آرامش نائل گردید. این سوال مطرح است که دعا چه نقشی برآرامش روان با محوریت کارکردهای دعا از دیدگاه امام سجاد (علیه السلام) دارد؟ چرا انسان به دعا نیازمند است و چه تاثیری از نظر عاطفی و معرفتی بر آرامش روان انسان دارد؟

در مورد دعا و تاثیر آن بر آرامش روان، تاکنون تألیفات بسیاری انجام شده است که به عنوان پیشینه تحقیق به چند نمونه اشاره می گردد. مقاله « نقش دعا در ایجاد آرامش از منظر آیات و روایات، بی بی سمیه حیدری، نشریه مرجع دانش، ۱۳۹۹، در این مقاله آمده است که انسان با دعا به خدای خود پناه می برد که سبب عزت نفس او نزد آفریدگارش می شود. وقتی از دارنده کمالات چیزی طلب می کند، قلب او سرشار از لذت می شود که آرامش را در وجود انسان می آفریند و با اعتماد به یاری حق به سوی موفقیت حرکت می کند» و مقاله ی «تأثیر دعا در سلامت روان، محمدصادق شجاعی، نشریه راسخون، ۱۳۹۰، در این تحقیق به پیشگیری و درمان اضطراب اشاره گردیده که یکی از زمینه های کاربردی پژوهش در مورد دعا به شمار می رود. دعا و نیایش در پیشگیری و درمان افسردگی نیز مؤثّر است و تنها راه پیشگیری از تشویش خاطر و رسیدن به آرامش و سلامت روان، برقراری رابطه با قدرت مطلق هستی است» و مقاله ی «نقش دعا و نیایش بر سلامت جسمی و روانی، غلامرضا رفیعی، مجله دانشگاه علوم پزشکی قم، ۱۳۹۰، مبحث اصلی این مقاله، شیوه تاثیرات درمانی متاثر از مذهب و معنویت, و پیدا کردن راه های علمی و عملی برای استفاده از این روش درمانی است که به گوشه ای از پژوهش های انجام شده در مورد تاثیر این فریضه عبادی بر روند بهبودی بیماران با تشخیص های متعدد، اشاره گردیده است. نتایج اکثریت قریب به اتفاق مطالعات، حاکی از تاثیر مثبت دعا و نیایش در بازگشت سلامت بیماران بوده و پژوهشگران لزوم استفاده از مراسم معنوی را در کنار درمان های طبی، جهت کنترل و درمان بیماری ها پیشنهاد می کنند» مزیت و نوآوری این مقاله در این است که به نقش دعا از دیدگاه آیات و روایات، با تاکید بر روایات و ادعیه امام سجاد (علیه السلام) به رشته تحریر درآمده است و همچنین این تاثیرات از دو جنبه مورد بررسی قرار می گیرد: یکی نقش معرفتی دعا بر آرامش و دیگری نقش عاطفی دعا بر آرامش، پرداخته شده است.

۲. مفهوم شناسی

در این قسمت برای درک بهتر موضوع مقاله، مفهوم کلمات کلیدی به صورت لغوی و اصطلاحی بیان خواهند شد.

۲ ـ ۱. مفهوم آرامش

آرامش یعنی تسکین یافتن و راحت شدن، «سکینه» در لغت به معنای آرامش و آنچه که به دل آرامش و اطمینان می بخشد (معین، ۱۳۸۸: ذیل واژه سکینه) آرامش یعنی طمأنینه، تسکین و آسودگی خاطر (فیومی، المصباح المنیر، ۱۳۹۶ش: قسمت حرف «ط» کلمه طمأن) کسی نسبت به دیگری اراده تجاوز و مزاحمت و جدال نداشته باشد و زندگی خود را بر اساس آرامش خواهی یکدیگر بنیان نهند (قرائتی، ۱۳۸۳: ۲۴).

“آرامش” در لغت به معنی حالتی نفسانی همراه با آسودگی و ثبات و نیز به معنای آرامش و سکون می باشد و در اصطلاح اسم مصدر از آرمیدن است، و در برابر اضطراب و دلهره به کار می رود و به حالت نفسانی و صفت روانی و قلبی خاص (آسودگی خاطر، ثبات و طمأنینه) گفته می شود، آرامش در دو سطح فردی و اجتماعی قابل بررسی است که بعد اجتماعی آن را می توان امنیت نامید» (هاشمی رفسنجانی و همکاران، ۱۳۹۵: ۲۱۵).

آرامش حالتی است که تألمات روحی در انسان به کمترین حد خود می رسد و بر اثر مسرت باطنی انسان آشکار می گردد و انسان برای لحظه ای از قید غم ها آزاد می شود. آرامش، احساس مثبتی است که از حس رضایتمندی و پیروزی به دست می آید و اضطراب نقطه مقابل حالت مذکور است» (حمدالهی و همکاران، ۱۳۸۴: ۳۸).

انسان به طور طبیعی در طول زندگی در اثر نگرانی ها، اضطراب ها و ناآرامی های دنیای جدید، بیش از پیش به احساس امنیت و آرامش نیازمند بوده، همچنان در پی یافتن راه های جدید برای رسیدن به آرامش است. مکاتب روان درمانی، همگی اهداف اصلی خود را رهایی از اضطراب و پدید آوردن احساس امنیت می دانند. از میان کوشش های فراوانی که برای پیش گیری از ابتلاء به نگرانی و افسردگی به عمل آمده، به برخی رویکردهای جدید در میان روانشناسان در مورد تأثیر دین و ایمان در سلامت روان اشاره دارند. ایمان به خدا از نگاه این گروه روان شناسان، سرچشمه ای بی کران از آرامش و قدرت معنوی را دارا است که هرگونه اضطراب و نگرانی را از انسان زدوده، در برابر هر گونه فشار درونی و بیرونی به انسان مصونیت می بخشد. (طباطبایی، المیزان، ۱۳۷۸: ج۶، ۲۳۳و ۲۳۴)

۲ ـ ۲. مفهوم دعا

کلمه دعا در لغت نامه دهخدا به این صورت معنا گردیده است که دعاء به معنای حاجت خواستن. جمع (ادعیه، دعوات) استغاثه به خدا، استدعای برکت، تضرع، درخواست از درگاه خدا، درخواست حاجت از خدا، درخواست حاجت از خداوند برای خود یا دیگری می باشد (دهخدا، ۱۳۷۱ ش: ذیل حرف دال).

دعا در لغت به معنای خواندن است چه این خواندن منضم با خواستن و چه به صورت نیایش و ستایش باشد. همانگونه که در قرآن کریم می خوانیم: «وَ اصْبِرْ نَفْسَک مَعَ الَّذینَ یدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَداهِ وَ الْعَشِی یریدُونَ وَجْهَهُ» (کهف/ ۱۸، آیه ی ۲۸) نفس خود را به شکیبایی وادار کن با افراد و کسانی که پروردگار خود را در بامداد و شامگاه می خواند و رضای او را می طلبد. راغب اصفهانی هم در کتاب لغت خود می گوید دعا یعنی ندا کردن بلند کردن و اظهار کردن صدا است (راغب، مفردات، ۱۳۷۵: ۳۱۵).

«دعا از ریشه “دعو” است. ابن فارس در تبیین ریشه معنای این واژه می گوید: «هو أن تمیل الشَّی ءَ إلیک بصوتٍ و کلامٍ یکون منک» (ابن فارس، ۱۴۰۴: ج۲، ۲۷۹) به معنای متمایل کردن چیزی به سمت خود با صدا و گفتار می باشد».

در مفهوم دعا می توان گفت که دعا پیوند باطنی با مبدأ همه نیکی ها و خوبی ها است (مکارم شیرازی، ۱۳۸۰: ج۵، ۲۸۹).

۲ ـ ۳. مفهوم روان

روان در لغت نامه دهخدا جان، روح جان و روح به معنی روح در قرآن می باشد. ابن فارس، اصل واژه روح را مشتق از ریح دانسته، می نویسد: ریح در اصل روح بوده و در آن واو به سبب کسره ما قبل، به یاء بدل شده است (ابن فارس، ۱۴۰۴: ج۲، ۴۵۴).

رَوْح اسمی برای دم و نفس است؛ زیرا دمیدن و نفس هم قسمتی از روح است؛ مانند نامیدن نوع به اسم جنس یا نامیدن انسان به حیوان. بدین ترتیب، روح اسمی است برای نفس یا جزئی که به وسیله آن حیات و جنبش و تحرّک حاصل می گردد و نیز به همان معنایی است که سودها و منفعت ها را جلب و زیان و ضرر را دفع می کند (راغب اصفهانی، ۱۳۷۵: ۳۶۹).

روان به عنوان یک منبع یا ابزار نیز قابل توصیف است که به عنوان نمادی از منابع یا ابزارهای دیگری با عنوان عقل، فکر و مغز می باشد و کار یادگیری، انتخاب و استفاده از هر رفتاری را انجام می دهد. درواقع این منبع یا ابزار، از طریق انجام یکسری محاسبات رفتاری، کار انتخاب و استفاده از رفتار را انجام می دهد که این محاسبات بر مبنای منطق عقلانی بوده و در راستای توجه به منافعی خاص انجام می شود. البته آنچه که گفته شد شکلی منطقی از عملکرد روان است و شکل غیرمنطقی آن داستانی جدا دارد.

«تفاوتی که در شناخت روان از دیدگاه اسلام و دیگر مکاتب و تفکرات روان شناسی غربی وجود دارد این است که اسلام، قلمرو شناخت روان را به معلومات محدودی (که مقتضیات و شرائط یک جامعه، در دورانی معین ایجاب می کند) منحصر نمی کند و روان را در عین معین بودنش در هر فردی از انسان ها مانند یک حقیقت عام تلقی می کند که مجموعه ایست از استعدادها و توانایی های بی شمار و بدین جهت است که تفکر و شناخت درباره روان را کاملاً باز می گذارد. به نظر می رسد نکته بسیار مهمی که در آیه شریفه «سَنُریهِمْ آیاتِنا فِی الْآفاقِ وَ فی أَنْفُسِهِمْ» (فصلت/۴۱، آیه ی ۵۳) وجود دارد همین است که ارائه آیات و نشانه های خداوند که مرتبط به روان است از طرف خداوند استمرار داشته و در یک عدد از نمودها و فعالیت های درونی محدود نمی شود. آن بیت معروفی که به امام علی(علیه السلام) نسبت داده شده است نیز به همین نکته اشاره دارد: «اتَزعَمُ انَّکَ جِرمٌ صغیر ـ وَ فیکَ آنطَوی العالَمُ الاکبر» (جعفری، ۱۳۷۸: ) آیا گمان می بری که تو یک جرم کوچک هستی، در حالیکه دنیای بزرگتری در تو پیچیده است.

۲ ـ ۴. نقش

نقش، نوعی رفتار اجتماعی است که فرد بر اساس الگوهای اجتماعی و فرهنگی گروه انجام می دهد. نقش تعیین کننده نحوه پاسخ گویی به انتظارات دیگران است و بر اساس پایگاه اجتماعی معین تعریف می شود. در یک گروه اجتماعی مثل خانواده، ممکن است هر یک از اعضاء نقش های مختلفی از قبیل نقش پدری، همسری، فرزندی، برادری و خواهری داشته باشند (بیرو، آلن، ۱۳۷۵: ۳۷۷).

نقش. نگاشتن. نگارش. نقش کردن. کندن نگین. نگار کردن. نگار کردن چیزی را به دو رنگ یا چند رنگ. و زینت کردن آن را. رنگ کردن چیزی به رنگی یا رنگهائی. تنقیش. معرب نگاشتن است. نشان و اثر گذاشتن در روی زمین، و این معنی اصلی کلمه است (دهخدا، ۱۳۷۱: ذیل حرف نون).

نقش عنوان یا برچسبی است که با آن جایگاه و الگوهای رفتاری شخص در بین جامعه تعیین می گردد. نقش ها ممکن است توسط شرع، عرف و قانون تعیین گردند. در تعیین و تعریف نقش ها، توافق و تأیید جامعه ضروری است. آشنایی با نقش و تمرین نقش، مراحل نقش پذیری هستند. مستحکم کردن زندگی اجتماعی و هماهنگی و نظم بخشیدن به عمل، از پیامدهای نقش در زندگی اجتماعی است. نقش هایی که از هنگام تولد با انسان همراه هستند و حذف آن ممکن نیست، نقش انتسابی نامیده می شوند. نقش هایی که شخص در طی زندگی اجتماعی برای خود برگزیده است و می تواند از پذیرش آن نقش ها انصراف دهد، نقش اکتسابی خوانده می شوند. عمل به نقش با خشنودی روانی همراه است در حالی که عدم ایفای درست نقش می تواند باعث اختلاف ها، ناسازگاری ها، کشمکش ها، دشمنی ها در زندگی اجتماعی شود (رفیع پور، ۱۳۷۷: ۱۷۹).

در علوم اجتماعی، نقش یا نقش هایی که فرد در جامعه بازی می کند، چه برای کمک به عملکرد نظام اجتماعی است و چه به منزل وظیف اجتماعی در قبال دیگران. ایفای نقش به روش هایی اطلاق می شود که کودک، نقش بزرگسالان را در بازی های کودکانه به خود می گیرد. هر فرد شماری از نقش ها را در جامعه بازی می کند؛ مثلاً یک زن ممکن است در یک زمان کارمند، مادر، و همسر باشد. جامعه شناسان نقش های رسمی، مثل پزشک یا سیاستمدار را از نقش های غیررسمی مثل مادر یا شوهر که بر ارتباطات شخصی استوارند، متمایز می دانند.

۳. اهمیت دعا

یکی از موضوعات مهم و ارزشمند، مناجات ها و نیایش های انسان به درگاه خداوند متعال است و در این بین دعاهای ائمه معصومین (علیه السلام) که به دست ما رسیده است، منبع غنی برای بیداردلان جهت نجواهای عاشقانه و آرامش بخش است. مناجات ها و دعاهای اهل بیت (علیهم السلام) از گنجینه های بزرگی است که گوهرهای تابناکی می توان از آن استخراج نمود. دعا از موارد مهمی است که خداوند در قرآن تاکید فراوان نموده است تا حدی که عدم انجام آن، موجب عذاب الهی خواهد شد و می فرماید: «وَ قالَ رَبُّکمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکمْ إِنَّ الَّذِینَ یسْتَکبِرُونَ عَنْ عِبادَتِی سَیدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِینَ» (غافر/۴۰، آیه ۶۰) و پروردگارتان گفت: مرا بخوانید تا برای شما اجابت کنم. همانا کسانی که از عبادت من سر باز زده و تکبّر می ورزند به زودی با سرافکندگی به جهنّم وارد می شوند.

با توجه به آیه فوق متوجه می شویم که فرمان دهنده خداوند است و توجه دادن مردم به سوی خدا و برقراری ارتباط میان آنها و خالق است تا اینکه بندگان خدا در همه حال به یاد او باشند و اگر چنین کنند در مقابل طوفان های سهمگین زندگی و پیش آمدهای ناگوار هرگز درهم نخواهند شکست. همانطور که در قرآن آمده است هدف از خلقت ما عبادت است و دعا نیز قسمت مهمی از عبادت است. حضرت یونس بواسطه ترک اولی ای که کرده بود، زندانی شکم ماهی شد اما در آن تنگنا و ظلمات خدایش را صادقانه خواند و زمزمه ها و ترنم هایش در آن جا دل انگیز بود، خدایش او را یاری کرد و نجاتش داد. قرآن می فرماید: «وَ ذَاالنُّونِ إِذْ ذَهَبَ مُغاضِباً فَظَنَّ أَنْ لَنْ نَقْدِرَ عَلَیهِ فَنادی فِی الظُّلُماتِ أَنْ لا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَک إِنِّی کنْتُ مِنَ الظَّالِمِینَ» (انبیاء/۲۱، آیه ی ۸۸) یاد یونس کن آنگاه که خشمگین رفت و پنداشت که ما هرگز بر او قدرتی نداریم تا در [دل] تاریکی ها ندا درداد که معبودی جز تو نیست منزهی تو راستی که من از ستمکاران بودم.

می توان گفت که غرض از خلقت این جهان و قرار دادن همه چیز در اختیار انسان به این دلیل است که بندگی خدا را کنند، زیرا که بالاترین مرتبه انسانیت، بندگی خداست. خداوند می فرماید: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ * ما أُرِیدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَ ما أُرِیدُ أَنْ یطْعِمُونِ * إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّهِ الْمَتِینُ» (ذاریات/۵۱، آیات ۵۶ ـ ۵۸) و جن و انس را نیافریدم مگر برای آنکه مرا عبادت کنند و من از آنان هیچ رزقی نمی خواهم و نمی خواهم که به من طعام دهند. زیرا خداوند است آن روزی رسانِ نیرومندِ استوار.

امام سجاد (علیه السلام) به زیبایی تمام، نیاز انسان به دعا را اینگونه بیان می فرماید: «اَللهُمِ اجعَلنی اُصُولَ بِک کند الضَّرُورَهِ وِ اشک عِندَ الحاجَهِ وَ التَضرُعَ اِلیک عِندَ السَکنَه» (امام سجاد علیه السلام، دعای بیستم) خدایا مرا چنان قرار ده که هنگام اضطراب به تو پناه آورم و هنگام نیازمندی از تو بخواهم و هنگام بیچارگی به درگاه تو زاری کنم. خدایا چنانچه درمانده شدم مرا به یاری خواستن از غیر خود و چون فقیرگردیدم به فروتنی برای درخواست از غیر خود و چون ترسیدم به زاری کردن پیش غیر از خودت آزمایش مفرما که به سبب آن سزاوار دوری از رحمت تو گردم.

با توجه به دعای امام سجاد (علیه السلام) می توان اینگونه بیان نمود که دعا در روح و جسم انسان تاثیر شگرفی دارد، گاه یک جمله از دعا درون و برون افراد را ساخته و موجب تغییراتی در روح و روان انسان می شود و گاهی عصاره بسیاری از معارف در یک جمله دعا آمده است. دعا و نیایش به جهت تاثیر فراوان در رشد و تعالی انسان، توجه تمام ادیان الهی قرار داشته است. برقراری ارتباط با خدا نه تنها ارتباط خالق و مخلوق را دوسویه و زمینه ی فیض و رحمت پروردگار را فراهم می کند بلکه موجب تقویت باورهای دینی و تسکین رنج های روحی بندگان نیز می شود. دعا، در حقیقت نوعی عبادت و خشوع در برابر پروردگار و اعتراف به ضعف و ناتوانی انسان می باشد. انسان در برابر خداوند متعال در حقیقت به معنای خود را بنده و نیازمند مطلق به خدا دیدن و با پرستش او در صدد جلب عنایت و رحمت خوب برآمدن است. امام صادق (علیه السلام) در تبیین جنود عقل و جهل می فرمایند: «وَالدُّعاءُ وضِدُّهُ الاِستِنکافُ» (کلینی، ۱۳۶۳، ج۱: ۲۰ ـ ۲۳) دعا و ضد آن خودداری است.

از این حدیث مشخص می شود که دعا از سپاهیان عقل می باشد، عقل انسان را نیازمند مطلق می بیند و لذا او را به عبودیت کمال مطلق دعوت می کند تا به عبادت و پرستش خدای متعال دست پیدا کند. از این رو هرچه انسان از معرفت و شناخت بیشتری برخوردار باشند دعای او افزون تر می شود چنانکه از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) روایت شده: «أعلَمُ النّاسِ بِاللّهِ أکثَرُهُم لَهُ مَسأَلَهً» (تمیمی آمدی، ۱۳۹۵: ح ۳۲۶۰) داناترین مردم به خداوند، پر درخواست ترین آنان است.

انس بن مالک از پیغمبر اکرم (صلی الله علیه و آله) روایت کرده فرمود: «هرگاه یکی از شما حاجتی دارد، باید از خدا بخواهد تا جایی که اگر بند نعلین یکی گسسته شود، باید در اصلاح آن به خدا استعانت بجوید» و فرمود: دعا عبادت است و آن هایی که از نیایش در پیشگاه خدا اعراض و سرکشی می کنند، به زودی با ذلت و خواری وارد دوزخ خواهند شد (بروجردی، ۱۳۶۰: ۱۹۸).

پیشوایان دین به دلیل آنکه در بالاترین مراتب عقل و معرفت بودند ولی بیش از دیگران خود را نیازمند به خدا می دانستند و به دعا اهتمام داشتند، خداوند در قرآن حالات حضرت ابراهیم (علیه السلام) را اینگونه بیان می فرماید: «وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبِیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَهٍ وَعَدَها إِیاهُ فَلَمَّا تَبَینَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ إِنَّ إِبْراهِیمَ لَأَوَّاهٌ حَلِیمٌ» (توبه/۹، آیه ی ۱۱۴) و آمرزش خواهی ابراهیم (علیه السلام) برای پدرش (عموی مشرکش که سرپرستی او را به عهده داشت)، فقط به خاطر وعده ای بود که به او داده بود، (آن هنگام که از هدایتش ناامید نبود،) پس هنگامی که برایش روشن شد، او دشمن خداست، از او بیزاری جست. همانا ابراهیم (علیه السلام)، اهل آه و ناله (از ترس خدا) و بردبار بود و یا در رابطه با حضرت زکریا (علیه السلام) در قرآن آمده است که: «وَ زَکرِیا إِذْ نادی رَبَّهُ رَبِّ لا تَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیرُ الْوارِثِینَ؛ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَ وَهَبْنا لَهُ یحْیی وَ أَصْلَحْنا لَهُ زَوْجَهُ إِنَّهُمْ کانُوا یسارِعُونَ فِی الْخَیراتِ وَ یدْعُونَنا رَغَباً وَ رَهَباً وَ کانُوا لَنا خاشِعِینَ» (انبیاء/۲۱، آیات ۸۹ ـ ۹۰) و زکریا (را یاد کن) آنگاه که پروردگارش را ندا داد: پروردگارا! مرا تنها مگذار و (فرزندی به عنوان وارث به من عطا فرما و البتّه که) تو خود، بهترین وارثان هستی. پس (دعای) او را مستجاب کردیم و یحیی را به او بخشیدیم، و همسرش را (که نازا بود) برای او شایسته قرار دادیم (و این بخاطر آن بود که) همانا آنان در کارهای نیک، شتاب داشتند و مارا از روی امید و بیم می خواندند و در برابر ما فروتن بودند.

همانطور که در آیه به آن اشاره شده است، سال ها بر عمر زکریا (علیه السلام) گذشت، و آثار پیری بر سرش نشست، اما هنوز فرزندی نداشت و از سوی دیگر همسری عقیم و نازا داشت. ایشان در آرزوی فرزندی بود که بتواند برنامه های الهی او را تعقیب کند و کارهای تبلیغی اش نیمه تمام نماند. در این هنگام با تمام قلب به درگاه خدا روی آورد، تقاضای فرزند صالح و برومندی کرد و با دعائی که توأم با نهایت ادب بود خدا را خواند و خدای متعال هم دعای ایشان را اجابت کرد.

«ویلیام جیمز درباره نیایش می گوید: انگیزه نیایش نتیجه ضروری این امر است که در عین اینکه درونی ترین قسمت از خودهای اختیاری و عملی هرکس خودی از نوع اجتماعی است، با وجود این، مصاحب کامل خویش را تنها در جهان اندیشه می تواند پیدا کند. اغلب مردم، خواه به صورت پیوسته خواه تصادفی، در دل خود به آن رجوع می کنند. حقیرترین فرد در روی زمین با این توجه عالی خود را واقعی و باارزش می کند» (مطهری، ۱۳۶۱: ۲۹۲).

با توجه به تحقیقات تجربی انجام شده، باورهای مذهبی، نقش مؤثری بر سلامت روانی افراد دارند. براین اساس، سازمان جهانی بهداشت به طور رسمی اعلام کرد که باید از توانمندی ها و باور های دینی افراد، در ارتقای سلامت روانی آنان بهره گرفت. (بیان زاده، اکبر، ۱۳۷۷: ش: ـ ) «دعا» یکی از باورها و آموزه های دینی است که نقش مؤثری بر آرامش روانی افراد دارد.

بنابراین، دعا و کمک طلبیدن از خدا و راز و نیاز با معبود، از ضروریات و از اعمال واجب هر انسان است و هر فرد عاقل و عالمی می داند که بدون خواست خداوند هیج عملی در جهان انجام نخواهد شد و در نقطه مقابل جهل سبب می شود که انسان خود را مستقل و بی نیاز دانسته و عبودیت الهی و طلب رحمت و آرامش از طریق اطاعت از خداوند را قبول نکند و استنکاف کند.

۴. نقش دعا بر آرامش روان

دعا در ایجاد آرامش انسان نقش بسزایی دارد، این نقش هم جنبه معرفتی و شناختی دارد و هم جنبه عاطفی و احساسی، به دلیل این که فطرت انسان بر اساس عقل و شناخت و احساس و عاطفه شکل گرفته است، بنابراین در هر دو صورت دعا موجبات آرامش روان فرد خواهد شد که در این قسمت از مقاله به بررسی و تبیین آن پرداخته خواهد شد:

۴ ـ ۱. نقش معرفتی دعا بر آرامش

ابتدا نقش معرفتی دعا بر آرامش مورد بررسی و تبیین قرار خواهد گرفت:

۴-۱-۱ نقش دعا در شناخت خدا

بهترین راهی که قرآن کریم برای شناخت خدا به انسان ارائه می دهد، پرهیز از محبت و دوستی دنیاست. «إِنَّمَا الحَیاهُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِن تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا یؤْتِکمْ أُجُورَکمْ وَلَا یسْأَلْکمْ أَمْوَالَکمْ» (محمّد/۴۷، ۳۶) جز این نیست که زندگی این دنیا بازیچه و سرگرمی است و اگر ایمان بیاورید و پرهیزکاری کنید پاداش های شما را می دهد و اموال تان را هم نمی خواهد.

قرآن کسانی را که از خدا روگردان شده و از معنویات بی بهره مانده اند، فریب خورده دنیا معرفی می کند و از آنها به عنوان کسانی نام می برد که بر سر یک دو راهی، دنیا را برگزیده اند و از خدا غفلت کرده اند. در تعالیم پیشوایان عظیم الشأن دین نیز تصریح و تأکید شده است که حب دنیا با حب خدا هرگز یک جا جمع نمی شود. در بخشی از دعای ابوحمزه می خوانیم که: «سَیِّدِی أَخْرِجْ حُبَّ الدُّنْیَا مِنْ قَلْبِی وَ اجْمَعْ بَیْنِی وَ بَیْنَ الْمُصْطَفَی وَ آلِهِ خِیَرَتِکَ مِنْ خَلْقِکَ وَ خَاتَمِ النَّبِیِّینَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ» (امام سجاد علیه السلام، دعای ابوحمزه ثمالی) ای آقای من، محبت دنیا را از دلم بیرون کن و میان من و مصطفی پیامبرت و خاندانش، بهترین برگزیدگان از آفریدگانت و پایان بخش پیامبران محمّد (درود خدا بر او و خاندانش) جمع کن».

امام سجاد (علیه السلام) در قسمتی از دعای ابوحمزه ثمالی می فرماید: مولای من، ریشه دنیاپرستی را در وجود من بخشکان. نمی خواهم دلم بند دنیایی باشد که پر از ظلم و حق کشی و تجاوز و قتل است. بله شکی نیست که باید از همین پل دنیا استفاده کنیم تا به زندگی و سعادت ابدی برسیم. پس باید با توکل به خدا، توسل و ارتباط قلبی با پیامبر گرامی و اهل بیت (علیهم السلام)، حب دنیا و حب مال اندوزی را از قلبمان پاک کنیم.

مگر نه این است که محبت دنیا به منزله سر است برای تمام لغزش ها و چون بخواهی جان از تن کسی برگیری و حیاتش را خاتمه دهی، باید سر از تنش جدا کنی. «حُبُّ الدُّنْیا رَأْسُ کُلِّ خَطِیئَه» (کلینی، اصول کافی، ۱۳۶۳: ج۲، ۱۳۰) دوستی دنیا، به منزله سر برای تمام لغزش هاست.

امام علی (علیه السلام) می فرماید: «هم چنان که خورشید و شب یک جا جمع نمی آیند، دوستی دنیا و حبّ خداوند نیز یکجا جمع نمی شود» (سادات، ۱۳۶۸: ۱۲۷ ـ ۱۲۸).

اگر دنیا مزرعه ی آخرت قرار نگیرد، بازیچه می شود و مردم مانند کودکانی که سرگرم به اسباب بازی هایی چون: مال و مقام و… شده اند. مثل صحنه ی نمایش که یکی لباس شاه می پوشد، دیگری نقش نوکر را بازی می کند و سوّمی وزیر می شود، ولی ساعتی بعد که همه ی لباسها و نقش ها کنار می رود، می فهمند که همه ی عناوین، خیالی بیش نبود.خیر بودن آخرت به خاطر آن است که هم لذّت هایش آمیخته به رنج نیست و هم زودگذر و موهوم و خیالی نیست (قرائتی، ۱۳۷۴: ج۲، ۴۴۲).

حب دنیا و درپیش گرفتن شیوه لذت طلبی در زندگی، از آن جهت که بر میل و گرایش و انسِ نفس بر امور مادی و حیوانی می افزاید، مانع سنگینی در راه توجه به خدا ایجاد می کند. امام علی (علیه السلام) در موارد متعددی از تعالیم عالیه خود به این نکته مهم تأکید کرده و پیروان اسلام را از غلتیدن در لذات دنیوی باز داشته اند، آن حضرت فرموده اند: لذات مادی، انسان را سرگرم می کند و در نتیجه از توجه به مبداء (خداوند) باز می دارد (سادات، ۱۳۶۸: ۱۲۳).

طبیعی است هرگاه نفس از چیزی احساس لذت نمود، میل و گرایش به سوی آن در او ایجاد می شود. اگر این میل و گرایش، به سوی امور مادی و مقتضیات تنِ خاکی باشد و فزونی گیرد، به همان اندازه نیز توجه نفس از درگاه الهی منصرف می شود. شخصیت های آسمانی و اولیاء حق، از هر لذتی جز لذت توجه به خدا استغفار کرده و آن را برای خود گناهی می شمردند.

حضرت علی (علیه السلام) فرمودند: «ولا تَجتمع عزیمه و ولیمه» (سید رضی، ۱۳۷۹: خطبه ۲۴۱) به دست آوردن ارزش های والا با خوش گذرانی میسر نیست. بنابراین اگر در دنیا طلبی غرق شویم و به فکر لذت های دنیوی باشیم، نمی توانیم به ارزش های بالا دست پیدا کنیم و چه ارزشی بالاتر از شناخت خداوند و قرب الهی.

۴-۱-۲ نقش دعا در شناخت معاد

هدف از دعا اصلاح انسان ها و عملکرد آنان است و بهترین راه برای اصلاح امور توجه به معاد است. امام سجاد (علیه السلام) برای اصلاح رفتار انسان ها توجه به معاد را در دستور کار قرار می دهد؛ زیرا چنانکه قرآن فرموده اعتقاد به معاد نقش بازدارنده دارد و انسان را از انجام کارهای زشت و حرام و گناه باز می دارد. امام زین العابدین (علیه السلام) با توجه به همین نقش بازدارندگی مرگ و معاد در جایی می فرماید: «اِنَّما الاِسْتِعْدادُ لْلِمَوْتِ تَجنُّبُ الْحرامِ وَبَذْلُ النَّدی فی الْخَیرِ» (مجلسی، ۱۳۸۲: ج۴۶، ۶۶) براستی آمادگی برای مرگ، دوری از حرام و بذل و بخشش در کار خیر است.

منیت، خودبینی و عجب نشانه جهل انسان است، پس اگر انسان از جهل خود بیرون آید جایی برای عجب هم نخواهد بود. انسان جاهل خودبین در عین این که خود را عالم می داند، دارای ابعاد گسترده ای از جهل است، با این حال وقتی به اعمال خوب خود نگاه می کند و آنها را با اعمال انسان های دیگر و افراد مبتلا به گناه و… مقایسه می کند، از خود راضی شده و زبان به مذمت دیگران می گشاید. حال آن که این عجب وی در وقاحت و زشتی کمتر از گناهان مردم نیست.

امام سجاد (علیه السلام) حالات انسان نافرمان را بیان نموده و سپس سختی رهایی از عذاب اخروی را در دعای ابوحمزه اینگونه بیان می فرماید: «اَعْصِک حینَ عَصَیتُک وَاَ نَا بِرُبوُبِیتِک جاحِدٌ وَلا بِاَمْرِک مُسْتَخِفٌّ؛ هنگام گناه که من نافرمانی ات کردم نه از باب این بود که پروردگاری ات را منکر بودم و یا دستورت را سبک شمردم. وَلا لِعُقوُبَتِک مُتَعَرِّضٌ وَلا لِوَعیدِک مُتَهاوِنٌ لکنْ خَطیئَهٌ عَرَضَتْ؛ و یا خود را در معرض کیفرت درآوردم و یا تهدیدهای تو را بی ارزش فرض کردم، بلکه گناهی بود که پیش آمد. سَوَّلَتْ لی نَفْسی وَغَلَبَنی هَوای وَاَعانَنی عَلَیها شِقْوَتی وَغَرَّنی؛ و نفس سرکش نیز آن را آراست و هوای نفس نیز چیره شد و بدبختی هم کمک کرد و پرده آویخته. سِتْرُک الْمُرْخی عَلَی فَقَدْ عَصَیتُک وَخالَفْتُک بِجُهْدی فَالاْنَ مِنْ؛ (پرده پوشی تو) هم مرا مغرور کرد و در نتیجه تا آنجا که می توانستم در نافرمانی و مخالفت تو کوشیدم، ولی اکنون کیست که «عَذابِک مَنْ یسْتَنْقِذُنی وَمِنْ اَیدِی الْخُصَمآءِ غَداً مَنْ یخَلِّصُنی»؛ از عذاب تو مرا نجات دهد و از دست دشمنان در فردای قیامت چه کسی خلاصم کند».

نفس سرکش یا اماره همیشه در کمین انسان است و به هر بهانه ای قصد خروج آدمی از صراط مستقیم است و همانطور که می بینید، امام سجاد (علیه السلام) در این قسمت از دعا، یکی از موانع توجه به عالم آخرت را انجام گناه معرفی می کند و سپس می فرمایند که نفس سرکش، آن گناه را تزئین نموده و در نظر انسان زیبا جلوه می دهد و در بخش بعدی پرده پوشی خداوند هم نتوانست از انجام گناه جلوگیری کند و نفس مغرور انسان از این صفت ناب خداوندی سوء استفاده کرده و بر گناه خود می افزاید.

امام سجاد (علیه السلام) در جایی دیگر می فرماید: «کسی که مشتاق بهشت است در انجام کارهای نیک، سرعت می نماید و شهوات را زیرپا می گذارد و هر کس از آتش جهنم هراسناک باشد به درگاه خداوند از گناهانش توبه می کند و از گناهان و چیزهای حرام روی برمی گرداند» (حرانی، ۱۳۷۶: ۲۰۳).

بنابراین نباید انسان در پاسخگویی به شهوات زیاده روی کند و به میزان نیاز باید پاسخگو باشد و اجازه ندهد که شهوات به ویژه شهوات غذایی و جنسی او را به حرام خواری و زناکاری بکشاند و ا