فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی و اجتماعی حضرات حدیث و نرجس خاتون

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی و اجتماعی حضرات حدیث و نرجس خاتون :

مـقدّمه

در تـاریخ تشیع شاهد حضور بانوان بسیاری در عرصه دین داری و معرفت بودیم که در این میان، نقش برخی از ایشان حساس تر بوده، از اهمیت بیشتری برخوردار است. بررسی و مطالعه شخصیت سیاسی و اجتماعی آنان می تواند راهگشای ما در تـبیین الگـوهای برتر زنان مسلمان شیعه باشد.

در رابطه با نقش های سیاسی و اجتماعی مادران ائمه(علیهم السلام) باید به این نکته توجه داشت که جوّ حاکم در زمان ائمه معصوم(علیهم السلام) و اختناق و فشارهای سـیاسی مـوجود، عـرصه را برای حضور سیاسی آنان چـنان تـنگ مـی کرد که مجبور بودند به تقیه روی آورند و از فعالیت های سیاسی و علنی برای مدتی دست بردارند یا مخفیانه به فعالیت بپردازند. در چنین شرایطی، مخفی بودن و اسـتتار فـعالیت های مـادران و همسران آنها نیز از اهمیت ویژه ای برخوردار بود. بـا نـگاهی کلی به زندگی مادران ائمه اطهار(علیهم السلام) می توان اذعان کرد که نقش سیاسی حضرات حُدَیث و نرجس خاتون بسیار پررنگ و قابل تـوجه بـود. آن دو از زنـان صالح روزگار و دارای فضائل و ملکات روحی و عرفانی والایی بودند و حضور محسوسی در جـریانات سیاسی دوران خود داشتند. مقاله حاضر به جایگاه این دو بانوی گرامی در عصر امامین عسکریین(علیهما السلام) می پردازد.

حُدَیث، مادر امـام حـسن عـسکری (علیه السلام)

حُدَیث (حدیثه، حربیه، سلیل، سوسن) مادر امام حسن عـسکری(عـلیه السلام) (کلینی، ۱۳۸۸ ق، ج ۱، ص ۵۰۳) از جمله شخصیت هایی بود که نقش اساسی و مهمی در جریانات سیاسی روزگار خود داشت و به لقب «جـدّه» مـعروف بـود; چون جدّه حضرت حجت(عج) بود. اما فقط جدّه بودن ایشان سـبب شـهرت وی نـشد، بلکه ایشان مقامی بسیار بزرگ داشت و در نهایت تقوا و ورع زندگی کرد و بانویی عالم و محدّث بـود. امـام هـادی(علیه السلام)درباره او فرمود: «سلیل مسلوله من الآفات والعاهات والارجاس والادناس» (مسعودی، ۱۳۷۴ ق، ص ۴۵۷); سلیل از بـدی ها و زشـتی ها و ناپاکی ها و آلودگی ها پاک است.

حضور چشمگیر حُدَیث، در جریانات سیاسی و اجتماعی دوران وی در دو مقطع مورد بررسی قـرار مـی گیرد: یکی، نـقش مهم این بانو در خانه امام هادی(علیه السلام)و دیگری، نقش ایشان در دوران امام حسن عسکری(عـلیه السـلام) و پس از شهادت آن حضرت.

الف. نقش حُدَیث در دوران امام هادی(علیه السلام)

این بانوی بزرگوار از زمانی که وارد خانه امـامت شـد – یعـنی پیش از سال ۲۳۳ ق که به نقلی، میلاد امام حسن عسکری(علیه السلام ) فرزند اوست (یعقوبی، [بی تا]، ص ۴۴۰) – بـا مـشکلات و فشارهای روانی و سیاسی متعددی، که از سوی دستگاه خلافت بر بیت امامت وارد می شد، مـواجه گـردید کهـ بارزترین آنها را می توان در تبعید امام هادی (علیه السلام)به سامرّاء مشاهده نمود. (سیوطی، ۱۴۰۷ ق، ص ۳۶۵ـ۳۶۶) یکی دیگر از بـرخوردهایی که دسـتگاه خـلافت با آن حضرت داشت به دوران متوکل برمی گردد. وی با شیعیان بسیار مـخالف بـود و رسماً از ذریه حضرت علی(علیه السلام) و شیعیان آن حضرت اظهار انزجار و تنفر می کرد و هر کسی را که به او نـسبت طـرف داری و دوستی حضرت علی(علیه السلام) و خاندان آن حضرت می دادند نابود و مالش را مـصادره مـی کرد. (اصفهانی، ۱۳۸۵ ق، ص ۳۹۵ـ۳۹۶)

متوکل در پی سعایت هایی که از امام هادی(علیه السـلام ) در مـدینه شـد، آن حضرترا از مدینه به سامرّا فراخواند. در این سـفر، حـُدَیث همراه و همدل آنحضرت بود. امام هادی(علیه السلام) به همراه حُدَیث و فرزندشان امـام حـسن عسکری(علیه السلام )که کودکی خـردسال بـود، به هـمراه یحـیی بـن هرثمه، در سال ۲۳۴ ق وارد سامرّاشد و تا پایان عمر خـویش (بـیش از بیست سال) در این شهر به سر برد. (سیوطی، ۱۴۰۷ ق، ص ۳۶۵ـ۳۶۶) در طی این دوران، ایشـان بـا مشکلاتی مانند اختناق موجود عصر مـتوکل، بازداشت های مکرر و هتک حـرمت مـواجه بود; چنان که به دستور مـتوکل بـارها سربازان و مأموران نابهنگام و غافلگیرانه به منزل امام(علیه السلام) حمله برده و خانه ایشـان را مـورد بازرسی قرار می دادند. در یکی از این هجوم های شـبانه، امـام(عـلیه السلام) را در اتاقی دربـسته یافـتند که فرشی جز ریگ نداشت، در حـالی کهـ آن حضرت لباس پشمینه بر تن کرده بود و آیاتی از قرآن را زمزمه می کرد. حضرتش را در همان حـال بـه مجلس متوکل بردند. وی که در حال نوشیدن شـراب بـود، جامی را که در دسـت داشـت بـه ایشان تعارف کرد. حضرت فـرمود: مرا معذور و معاف دار; تاکنون گوشت و خون من هرگز به شراب آلوده نشده است. متوکل پذیرفـت. پس از آنـ، متوکل از امام(علیه السلام) تقاضای خـواندن شـعر کرد. حـضرت فـرمود: کمـتر شعر می خوانم. گـفت: چـاره ای نیست. آن حضرت اشعاری را که متضمن بیوفایی دنیا و مرگ سلاطین و ذلّت و خواری ایشان پس از مرگ بود انشا فرمود. این اشعار، مـتوکل و اطـرافیانش را سـخت تحت تأثیر قرار داد. آنگاه خلیفه دستور داد بساط شـراب را بـرچینند و امـام را بـه خـانه اش بـازگردانند. (مسعودی، [بی تا]، ج ۴، ص ۹۱ ـ۹۲)

متوکل امام را وا می داشت تا مانند رجال دربارش لباس های فاخر بپوشد و مانند دیگران در رکاب وی راه برود، در حالی که فتح بن خاقان، مانند متوکل سواره راه می رفت. (ابن طاووس، [بـی تا]، ص ۲۶۵) دو سال پس از ورود امام(علیه السلام)به سامرا، متوکل دستور داد آرامگاه سرور شهیدان، حضرت اباعبدالله الحسین(علیه السلام)، در کربلا را که از مراکز عمده تجمع و زیارت شیعیان بود و نیز بناهای اطراف آن را ویران نمایند و زمین پیرامون آن را کشت کنـند. وی هـمچنین دستور داد تا مردم را از زیارت مرقد امام حسین(علیه السلام ) و سایر ائمه (علیهم السلام) منع کنند و هر کس را در این مکان ها بیابند دستگیر نمایند. (اصفهانی، ۱۳۸۵ ق، ص ۳۹۵ـ۳۹۶ / مسعودی، [بی تا]،ج ۴، ص ۵۱) در زمان متوکل زندگی سادات علوی که در حجاز بـودند، وضـعیت رقّت باری پیدا کرده بود، چنان که بانوان علوی از تن پوش مناسب برخوردار نبودند و به وقت نماز کهنه چادری را به نوبت بر سر می کردند و نماز می گزاردند. (اصفهانی، ۱۳۸۵ ق، ص ۳۹۶) ایشـان پیوسـته در چنین سختی بودند تا مـتوکل بـه هلاکت رسید. (همان)

متوکل در آخرین روزهای زندگی خود تصمیم گرفت امام هادی(علیه السلام) را به شهادت برساند. از این رو، آن حضرت را به دست سعید حاجب سـپرد تـا نقشه خود را عملی سـازد، امـا خود او دو روز بعد شبانه مورد حمله سران ترک قرار گرفت و کشته شد. بدین سان، امام(علیه السلام) از خطر وی رهایی یافت. امام هادی(علیه السلام)پس از مرگ متوکل عباسی قریب هفت سال از دوران امامت خـود را بـا سه تن از خلفای عباسی معاصر بود. (اربلی، [بی تا]، ج ۳، ص ۲۶۰ـ۲۶۱ ) سرانجام در سوم رجب سال ۲۵۴ ق در سن چهل سالگی، در ایام خلافت معتز، به شهادت رسید. پس از مراسم تشییع، پیکر پاک آن حضرت را طبق وصیت ایشان در منزل مسکونی شان در محله عـسکر سـامرّا به خـاک سپردند. (یعقوبی، [بی تا]، ج ۲، ص ۵۰۳ / شیخ مفید، [بی تا]، ج ۲، ص ۳۰۰)

بازداشت های مکرر و شهادت امام هادی(علیه السلام) طبعاً برای حُدَیث بـسیار ناگوار بود و مشکلاتی را به همراه می آورد. اما این مشکلات نه تنها او را مـنفعل نـنمود، بـلکه با حضوری مؤثر در حوادث و جریانات سیاسی این دوران، بازوی همسر انقلابی خود بود. در واقع، می توان گفت: خطرهایی که بر سـر راه زنـان و مادران رهبران بزرگ وجود داشت کمتر از مخاطره های موجود بر سر راه رهبران جامعه نـبود و بـا یک تـصویر ذهنی از موقعیت این گونه مردان، می توان به وضعیت زنان آنان نیز پی برد. افزون بر آن، در خانه ای که مـلجأ و پناه بود و اسرار در آن بیان می گردید، باید زنان این خانه نیز محرم اسرار بودند و بـه طور پنهانی به فـعالیت های سـیاسی خود می پرداختند. به هر حال، حُدَیث علاوه بر نقش تربیتی و پرورش فرزندی همچون امام حسن عسکری(علیه السلام) که بر حسب تعلیمات امام دهم (علیه السلام)، بر طبق آموزش و پرورش مکتب نبوت بود، بـه مبارزه نیز پرداخت و حتی ممکن است به خاطر جنسیتش، که کمتر موجب حساسیت سیاسی می شد، در موارد مهم و مخاطره آمیز از وجود او استفاده شده باشد; مانند سپردن امام زمان(عج) به او و رهسپار شدن به مـکه در دوران امـام حسن عسکری(علیه السلام). این بانوی ارجمند زمانی که در مدینه می زیست زنان بزرگ عرب و مشایخ علما در محضر او جمع می شدند و از وی کسب فیض می کردند.

ب. نقش سیاسی – اجتماعی حُدَیث در دوران امام حسن عسکری(علیه السلام) و پس از شـهادت آن حضرت

نگاهی گذرا به شخصیت و زندگی امام حسن عسکری(علیه السلام)

فرزند گرامی حُدَیث، امام حسن عسکری (علیه السلام)، در مدینه در سال ۲۳۳ ق دیده به جهان گشود و در سن چهار سالگی به دسـتور مـتوکل و همراه پدر و مادر خود به سامرّا عزیمت نمود و تا پایان عمر شریفش در این شهر به سر برد. با شهادت امام هادی(علیه السلام ) در سال ۲۰۴ ق و به نصّ آن حضرت، امام حسن عسکری (علیه السـلام)، بـه سـمت امامت شیعیان اثناعشری منصوب گـردید (شـیخ مـفید، [بی تا]، ج ۲، ص ۳۰۱ـ۳۰۳) و اکثریت عظیم شیعیان با توجه به وصیت و تنصیص امام هادی(علیه السلام)که از نظر آنان نشانه صحت امام بعدی بـود، آن حـضرت را بـه امامت پذیرفتند. مدت امامت آن حضرت شش سال بـود. امـام حسن عسکری در وضعیتی مسئولیت هدایت و امامت مردم را بر عهده گرفت که دستگاه خلافت عباسی و جامعه آن روز به نهایت آشفتگی رسـیده بـود و سـران ترک بر اوضاع حکومت مسلط شده بودند و کارها از دست خـلفا بیرون رفته بود. از خلیفه عباسی بجز مقامی تشریفاتی، قدرتی بر جای نمانده بود ; اما با این همه و به رغـم اوضـاع حـاکم، این مشکلات از فشارهایی که علیه امام (علیه السلام) و یاران ایشان اعمال می شد نکاست، بـلکه دائمـ محدودیت ها بیشتر می شد و مراقبت و نظارت حکومت عباسی نسبت به امام حسن عسکری(علیه السلام) و شیعیان آن حـضرت در دوران امـامت ایشـان (۲۵۴ ـ۲۶۰ ق) همچنان ادامه یافت. آن حضرت مانند پدر خویش ناچار شد در سامرّا اقامت کند. در مـدت کوتـاه این اقـامت، سه تن از خلفای عباسی (معتز، مهتدی و معتمد) به خلافت رسیدند و حضرت مجبور بود در روزهـای دوشـنبه و پنـج شنبه در کاخ خلیفه حاضر شود. (ابن شهر آشوب، [بی تا]، ج ۴، ص ۴۳۴)

حکومت عباسی که از نفوذ و موقعیت اجتماعی امـام نـگران بود، در دوران معتز امام(علیه السلام) را بازداشت و زندانی کرد. (مجلسی، [بی تا]، ج ۵۰، ص ۳۱۱)

همچنین معتز تصمیم گـرفته بـود که امـام عسکری(علیه السلام) را به قتل برساند و به همین منظور به سعید حاجب دستور داد که امـام را بـه کوفه ببرد و در بین راه به قتل برساند، ولی پس از سه روز ترکان خود او را به هلاکت رساندند. (هـمان،ص ۲۹۵)

پس از مـعتز، مـهتدی به حکومت رسید. مهتدی نسبت به امام حسن عسکری(علیه السلام) و یاران حضرت کینه داشت و بـا ایشـان دشمنی میورزید و در سرکوب و وارد آوردن فشار بر اهل بیت(ع) از سیره پیشینیان خود پیروی می کرد تا آنـجا که گـفته بـود: به خدا قسم، آنان را از روی زمین درو خواهم کرد. (همان،ص ۳۱۴)

در دوران حکومت او تا شبی که کشته شد، امام(علیه السـلام ) در زنـدان بـه سر می برد. (مجلسی، [بی تا]، ج ۵۰، ص ۳۱۳ / طوسی، ۱۴۱۱ ق، ص ۱۳۴) وی حتی تصمیم داشت امام(علیه السلام) را بـه قـتل برساند (طوسی، ۱۴۱۱ ق، ص ۱۳۴) اما پیش از آنکه به تصمیم خود جامه عمل بپوشاند، فرماندهان ترک بر او یورش بردند و وی را به قـتل رسـاندند. (ابن اثیر، ۱۴۰۷ ق، ج ۶، ص ۲۲۳) با کشته شدن مهتدی، امام(علیه السلام) از زندان آزاد شد.

پس از مـهتدی، مـعتمد در سال ۲۵۶ ق به وسیله سران ترک به خـلافت رسـید. (سـیوطی، ۱۴۰۷ ق، ص ۳۶۳ـ۳۶۷) پنج سال از دوران امامت حضرت عسکری (علیه السـلام)در دوران حـکومت او سپری شد. در طول دوران حکومت وی، امام(علیه السلام) در حال تقیه یا تحت نظر می زیست; زیرا مـعتمد عـباسی محدودیت های بسیاری بر آن حضرت تـحمیل و ایشـان را توسط جـاسوسان خـود مـحاصره کرده بود. به همین دلیل، بیشتر پیروان آنـ حـضرت از تماس آزاد با ایشان محروم بودند و فقط تنی چند از خواص یارانش می توانستند شـخصاً بـا ایشان ارتباط داشته باشند (مجلسی، [بی تا]، ج ۵۰، ص ۳۱۴); زیرا خاندان عباسی و سردمداران حـکومت بـر اساس روایات و اخبار متواتر که از طـریق پیامـبر(صلی الله علیه وآله) و سایر ائمه(علیهم السلام) توسط شیعه و سنی نقل شده بود[۱]، مـی دانستند مـهدی موعود(عج) که درهم کوبنده حـکومت های ظـالم اسـت، از نسل امام عـسکری(عـلیه السلام) خواهد بود. (هـمان) بـه همین سبب، پیوسته مراقب زندگی او بودند تا بتوانند به فرزند آن حضرت دسترسی یابند و او را از بـین بـبرند. از این رو، امام (علیه السلام)تحت کنـترل و نـظارت شدید مـأموران عـباسی بـود. معتمد عباسی آن حضرت را بـه زندان انداخت و علی بن جرین را مأمور مراقبت از ایشان نمود. علی بن جرین در پاسخ معتمد که دربـاره امـام(علیه السلام) از وی سؤالاتی نموده بود، چـنین گـفت: روزهـا روزه و شـب ها مـشغول نماز است. (مـفید، [بی تا]، ج ۲، ص ۳۱۶) چندی بعد، امام(علیه السلام) به حکم معتمد آزاد شد و اجازه یافت به خانه اش بازگردد; ولی در خانه نـیز او را سـخت زیرنـظر داشتند. (همان) در دوران معتمد خطرهای بسیاری خلافت عـباسی را تـهدید مـی کرد; از جـمله: شـورش صـاحب الزنج، قیام یعقوب بن لیث و مدعیان دیگر.

به رغم مشکلات و اشتغالات گوناگونی که حکومت با آن روبه رو بود، محدودیت و مراقبت همچنان بر امام عسکری(علیه السلام)اعمال می شد و جاسوسان حکومت آن حضرت را محاصره کرده و زیرنظر داشتند. (مفید، [بی تا]، ج ۲، ص ۳۱۶) از این رو، امام(علیه السـلام )مـانند پدر بزرگوارشان همان روش مبارزه مخفی را در پیش گرفتند و همواره در خفا و تقیه به سر می بردند (ابن شهر آشوب، [بی تا]، ج ۴، ص ۴۳۰ / مفید، [بی تا]، ج ۲، ص ۳۲۰); چرا که امام(علیه السلام ) برای غیبت فرزندشان زمینه سازی می کردند و یکی از ویژگی های عصر غـیبت تـقیه بود. (ابن شهر آشوب، [بی تا]، ج ۳، ص ۴۲۸ ) آن حضرت به نسبت سایر امامان(علیهم السلام) به شدیدترین حالاتِ پنهان کاری زندگی می کردند. از این رو، درِ منزل ایشان بـه روی عـامه شیعه بسته بود و جز خـواص شـیعه، کس دیگری را به حضور نمی پذیرفتند. با این حال، بیشتر اوقات زندانی بودند. (مفید، [بی تا]، ج ۲، ص ۳۱۶ـ۳۱۹)

سبب این همه فشار این بود که اولا، در آن دوران جمعیت شیعه رو به افزایش بود و اینکه شـیعه بـه امامت قایل بودند و ائمـه شـیعه نیز شناخته می شدند. از این رو، خلفای عباسی بیش از پیش ائمه(علیهم السلام) را تحت مراقبت قرار داده، با نقشه هایی مرموز در محو و نابودی آنان می کوشیدند. ثانیاً، حکومت عباسی پی برده بود که خواص شیعه برای امام یازدهـم فـرزند معتقدند و طبق روایاتی که از خود امام یازدهم و امام دهم، از پدران ایشان نقل می کنند، فرزند او را همان مهدی موعود(عج) می شناسند که به موجب اخبار متواتری که از پیامبر(صلی الله علیه وآله) نقل شده، او را امام دوازدهـم مـی دانند. (معجم احـادیث المهدی، [بی تا]، ج ۱ و ۲ / مالکی، [بی تا]، ص ۲۷۹ـ۲۸۱) بدین سبب، امام یازدهم بیش از سایر ائمه(علیهم السلام ) تحت مراقبت حکومت عـباسی درآمده و خلیفه وقت تصمیم گرفته بود که به هر طریق ممکن بـه جـریان امـامت شیعه خاتمه بخشد. از این رو، آن حضرت را مسموم نمود و به شهادت رساند.

حُدَیث، وصی امام حسن عسکری(علیه السـلام)

بـنا بر گزارش های تاریخی و روایات، امام حسن عسکری(علیه السلام) پیش از شهادت، روزی با مـادر خـویش، حـُدَیث، درباره وقایع سال ۲۶۰ ق و شهادت و مسموم شدنش سخن گفت و او را از اخبار و رویدادهای آن سال آگاه کرد، سپس مهدی موعود(عـج) را به او سپرد تا از سامرّا خارج کند و برای سفر حج به مکه برود. پس از آن، حـُدَیث و نواده اش تحت حفاظت احـمد بـن مطهّر، یار صمیمی و نزدیک امام عسکری(علیه السلام)، به مکه رفتند. (صفار قمی، ۱۴۰۴ ق، ص ۵۰۴ ) با توجه به اوضاع سال های ۲۹۵ـ۲۶۰ ق بدون شک سفر حج این بانو که به امر امام(علیه السلام )صورت گرفت تنها یک سـفر عبادی و معنوی نبود، بلکه برای حفظ جان ولی خدا حضرت بقیه الله الاعظم (عج) از آسیب و خطر دشمنان بود. پس از برگزاری مناسک حج، حُدَیث به مدینه عزیمت کرد و آنجا را محل اختفای امام دوازدهم (عج ) قرار داد. وی هر روز از اخـبار عـراق جویا می شد تا اینکه اطلاع یافت فرزندش امام حسن عسکری(علیه السلام)در سامرّا از دنیا رفته است. از این رو، از مدینه به سامرّا بازگشت.

همین که خبر بیماری امام یازدهم(علیه السلام) را بـه مـعتمد گزارش دادند، طبیب نزد آن حضرت فرستاد و چند تن از معتمدان خود و چند نفر از قضات از جمله حسین بن ابی الشوارب (قاضی القضاه) را به خانه امام روانه نمود و دستور داد پیوسته ملازم وی و مراقب اوضـاع داخـلی منزل باشند. این وضع ادامه داشت تا اینکه امام(علیه السلام) به شهادت رسید. (۲۶۰ ق) پس از این حادثه، خانه امام عسکری(علیه السلام)به دستور خلیفه معتمد بررسی دقیق شد و همه چیز مـهر و مـوم گـردید. پس از آن، تلاش های پیگیرانه ای برای یافتن فـرزندی از آن حـضرت آغـاز شد، حتی کنیزان حضرت نیز تحت نظر قرار گرفتند. (طوسی، ۱۴۱۱ ق، ص ۱۳۱ـ۱۳۲ / مفید، [بی تا]، ج ۲، ص ۳۴۰ / طوسی، ص ۳۵۹)

از موارد مهم و مخاطره آمیز پس از شهادت امام حسن عسکری(علیه السـلام) و سـال های آغـازین غیبت، حفاظت از جان حضرت مهدی(عج) بود. امـام حـسن عسکری(علیه السلام) در دوران حیات خود بشارت تولد فرزند مبارک خود مهدی(عج ) را از عامه پنهان نگه داشتند و جز چند تـن از خـواص و ارحـام نزدیک، کسی را بر آن آگاه نساختند. اینچنین بود که هنگام رحلت آن امـام همام، جز همان افراد زبده و منتخب که محرم این سرّ الهی بودند کسی از وجود فرزندی برای حضرت عسکری(علیه السـلام) خـبر نـداشت. اما بل