فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام

دانلود و استفاده از فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام – تجربه‌ای بی‌نظیر در ارائه!

پاورپوینتی شیک و استاندارد:

فایل فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام شامل 120 اسلاید طراحی‌شده با دقت بالا است که کاملاً آماده برای ارائه یا چاپ در PowerPoint می‌باشد.

چرا فایل فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام گزینه‌ای عالی است؟

• گرافیک حرفه‌ای و جذاب: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام با طراحی مدرن و چشم‌نواز، پیام شما را به بهترین شکل منتقل می‌کنند.
• کاربری آسان: ساختار این پاورپوینت به‌گونه‌ای است که استفاده از آن بدون نیاز به تغییرات پیچیده ممکن باشد.
• آماده استفاده: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام از قبل تنظیم‌شده و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.

تضمین کیفیت و دقت بالا:

این مجموعه بر اساس بالاترین استانداردهای طراحی ساخته شده است و کاملاً منسجم و بدون اشکال، مناسب برای ارائه‌های حرفه‌ای می‌باشد.

نکته قابل توجه:

برخی نسخه‌های غیررسمی ممکن است تغییراتی داشته باشند. این نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام با دقت و کیفیت بالا طراحی شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام را دریافت کنید و یک ارائه بی‌نظیر داشته باشید!

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقش سیاسی، اجتماعی حضرت حمزه(ع) در حمایت از پیامبر(ص) و تثبیت دین اسلام :

مقدمه

انبیاء الهی، فرستادگان خدا برای هدایت بشریتند و خداوند نیز طبق وعده قطعی خویش، آنان را در مسیر دشوار انجام وظیفه سنگین رسالت از طرق گوناگون یاری رسانده، اما این امداد نه الزاماً از طرق غیبی و معجزه بلکه عمدتا از مجرای عادی و در بستری طبیعی و از طریق عوامل انسانی محقق گردیده است. یکی از راههای امداد از طریق یارانی برجسته و توانمند از درون جامعه و قومی میباشد که پیامبر در میان آنها برانگیخته شده است این موضوع، بویژه در سالهای آغازین رسالت پیامبران که موانع و دشواریهای فراوانی پیش روی آنان قرار دارد، از اهمیت دوچندانی برخوردار است. حال این امداد ممکن است توسط بستگان و نزدیکان انبیاء صورت گرفت باشد یا دیگران اما به مقتضای آنکه سنت الهی بر این بوده است که دعوت انبیاء از میان خاندان و نزدیکان خود آغاز شود طبعا یاری بستگان اهمیت بسیاری در این مسیر داشته است. موارد متعددی از این گونه امداد را در زندگی پیامبران میتوان مشاهده نمود.

در مورد پیامبر خاتم حضرت محمد(ص) نیز تعدادی از بستگان و نزدیکان ایشان بودند که نقش برجسته ای در حمایت از آن حضرت در ابلاغ رسالت خویش و تثبیت دین مبین اسلام ایفا نمودند. از جمله این افراد شاخص میتوان به ابوطالب (ع) و حمزه سید الشهداء(ع)، خدیجه(س) و علی بن ابیطالب (ع) اشاره نمود هر کدام از شخصیتهای مذکور به نوعی از پیامبر حمایت نموده و او را در مسیر دشوار پیش رو یاری رساندند برخی از این حمایتها جنبه اجتماعی، سیاسی و نظامی داشته و برخی دیگر صبغ اقتصادی و غیره رسول خدا(ص) از هر یک از افراد فوق به نوعی یاد و از نقش ارزنده آنان در حمایت از آن حضرت و تثبیت و ترویج اسلام تمجید و تجلیل نموده است روایت منقول از آن حضرت که بهترین، برادرانم علی و بهترین عموهایم حمزه است (مجلسی، ، ج : ) حکایت از جایگاه والا و نقش برجسته حمزه(ع) در این جهت دارد.

حمزه سیدالشهداء، از شخصیتهای بزرگ تاریخ اسلام است که موقعیت ویژه ای نزد رسول خدا داشت و به عنوان حواری آن حضرت شناخته میشد (بغدادی بیتا ؛ فسوی، ، ج: ). او در شرایطی که پیامبر اسلام به یاران صدیق و حامیان دلسوز و توانا نیازمند بود، به یاری آن حضرت شتافت و در دفاع از پیامبر فداکاری بسیاری. نمود این حمایتها با توجه به تقابل سیاسی و نظامی پیامبر و مسلمانان با کفار قریش در سالهای دشوار آغازین اسلام از اهمیت بسزایی برخوردار بوده است همراهی او با پیامبر به عنوان برگ برندهای در صف مسلمانان بود و کفه ترازوی آنان را در برابر مشرکان سنگین. نمود حمزه در مقاطع حساس و دشوار همواره در کنار پیامبر بود و به ویژه پس از هجرت پیامبر به مدینه و آغاز درگیریهای نظامی میان مسلمانان و، قریش چهره ای بارز در این رویاروییها به شمار میرفت و نقش مؤثری در پیروزی مسلمانان داشت. با توجه به اسناد و گزارشهای تاریخی نقش حضرت حمزه در دفاع از رسول خدا و تثبیت و گسترش دین اسلام بیشتر صبغه نظامی داشته و در آثار موجود نیز این جنبه پررنگتر نشان داده شده است.

نوشتار حاضر در نظر دارد این نقش را از منظری، سیاسی اجتماعی و با توجه به جایگاه و منزلت اجتماعی حمزه (ع) در جامعه حجاز مورد بررسی و تحلیل قرار دهد ذکر یک نکته مقدماتی در این جا لازم است که با توجه به کمبود شدید منابع و آثار پژوهشی در مورد حضرت حمزه(ع)، طبعا این تحقیق نیز بسان آثار دیگر در این زمینه با دشواریهای خاصی از این جهت مواجه است. در عین حال تلاش خواهد شد بر اساس اطلاعات اندک موجود در منابع معتبر این موضوع مورد واکاوی قرار گیرد. نکته دیگر آنکه با توجه به ماهیت موضوع رویکرد بحث نیز تاریخی، اجتماعی میباشد و با روش توصیفی تحلیلی به واکاوی آن خواهیم پرداخت.

پیشینه تحقیق

حضرت حمزه (ع) از جمله شخصیتهای بزرگ تاریخ اسلام به شمار می رود که نه در منابع نخستین مطالب زیادی در مورد ایشان وجود دارد و نه محققان معاصر چنانکه باید به ایشان پرداخته اند صرف نظر از منابع و آثار عمومی در مورد تاریخ اسلام و صحابه که در ضمن آن به زندگانی حمزه نیز پرداخته اند در دوره اخیر آثار مستقلی در این زمینه پدید آمده که اغلب در سطح عمومی و برای مخاطب عام تهیه شده است.

از میان نویسندگان معاصر ایرانی، مرحوم محمد صادق نجمی، از جمله کسانی است که آثاری در این مورد نگاشته است. کتاب حمزه سید الشهداء مهمترین اثر وی در این زمینه به شمار میرود که در آن به زندگینامه حضرت حمزه؛ حضرت حمزه از دیدگاه قرآن، پیامبر(ص) و ائمه (ع) حضرت حمزه در جنگها بویژه دو جنگ بدر و احد و همچنین به تلاش دشمنان برای مخدوش کردن شخصیت حمزه پرداخته است علاوه بر این کتاب، ایشان مقالاتی نیز در این زمینه تألیف نموده که عمدتا در نشریه میقات حج منتشر گردیده و غالب مطالب آن نیز در کتاب مذکور آمده است. در این آثار اگرچه به صورت پراکنده اشاراتی به نقش سیاسی، اجتماعی حمزه در دفاع از پیامبر و دین اسلام شده است اما با توجه به رویکرد عام، آن به صورت مستقل بحثی در این زمینه ننموده است.

از آثار دیگر میتوان به کتاب حضرت حمزه مدافع حق محمد باقر علم الهدی اشاره نمود. هدف نویسنده این است که دیدگاه برخی نویسندگان اهل سنت که حمزه را تنها یک چهره جنگجو معرفی میکنند مورد نقد قرار دهد حمزه سید الشهداء، اسد الله و اسد رسول الله» اثر دیگری است که احسان سوقیان نگاشته. است نویسنده در این کتاب به زندگینامه حضرت حمزه و اقدامات او در وقایع مهم تاریخ اسلام پرداخته است علاوه بر این آثار دیگری نیز به زبان فارسی نگاشته شده است که بیشتر رویکرد عمومی دارد.

در زبان عربی نیز آثاری در مورد حمزه تألیف شده است که مانند آثار، فارسی اغلب با رویکردی عام به زندگی آن حضرت پرداخته اند و کمتر اثری تخصصی در این زمینه دیده میشود. از جمله این آثار میتوان به کتاب «الحمزه بن عبد المطلب، سید الشهداء و اسد الله»، اثر جمیل ابراهیم حبیب؛ کتاب «الحمزه بن عبد المطلب»، اثر محمد علی دخیل؛ «الشهیدان الخالدان، حمزه بن عبدالمطلب و جعفر بن أبی طالب، اثر محمد علی اسیر و آثار دیگر اشاره نمود. اگرچه در آثار فوق به نقش و اقدامات، سیاسی اجتماعی حضرت حمزه در دفاع از پیامبر به صورت پراکنده پرداخته شده اما به رغم اهمیت موضوع به نظر میرسد اثر مستقلی در این باب به رشته تحریر نیامده است و جای پژوهشی مستقل در این موضوع وجود دارد. نوشتار حاضر گامی آغازین و ناچیز در این باب به شمار میرود که تلاش نموده است این موضوع مهم و تأثیرگذار در زندگی حضرت حمزه را به طور خاص مورد توجه قرار دهد.

الف. چارچوب مفهومی

. نقش

نقش یکی از مفاهیم اساسی در جامعه و بسیار پرکاربرد در علوم اجتماعی و انسانی است. متداولترین معنای نقش در میان جامعه شناسان ناظر به اعمالی است که هر فرد متناسب با پایگاه و موقعیتی که در جامعه دارد انجام میدهد نقش معرف رفتاری است که هر کس با توجه به مقام و پایگاه اجتماعی، فرد حق دارد از او انتظار داشته باشد توسلی، ، ص). به بیان دیگر نقش به رفتاری اطلاق میشود که دیگران از فردی که پایگاه معینی را احراز کرده است، انتظار دارند(کوئن، : ) از منظر دیگر نقش شامل نگرشها ارزشها و رفتارهایی است که از سوی جامعه به فرد یا افرادی که این پایگاه را اشغال. می کنند داده میشود فرد در طول زندگی خود نقشهای گوناگون را در مراحلی پی درپی یا همزمان ایفا میکند و ترکیب مجموعه نقشهایی که ایفا کرده است شخصیت او را شکل میدهد (کوزر و روزنبرگ، : -) نقشها ممکن است توسط، شرع عرف یا قانون تعیین گردند.

جامعه شناسان نقش را به دو نوع تقسیم میکنند: . نقش محول یا انتسابی؛ که فرد طبق انتظارات جامعه و بر اساس جایگاه و موقعیتی که در جامعه دارد ایفا می کند مانند نقش پدر در خانواده . نقش محقق یا اکتسابی که شخص با عزم و اراده و صلاحیت شخصی خود آن را به دست می آورد. (نیک گهر، 🙂 مانند نقش معلم در جامعه.

. جامعه و اجتماع

دو واژه جامعه و اجتماع کاملا به هم مرتبط است. اجتماع به گروهی از مردم اطلاق میشود که در قلمرو جغرافیایی مشخصی با هم و در کنار یکدیگر زندگی میکنند اما جامعه شبکه ای از روابط اجتماعی است. برخی از جامعه شناسان بین این دو تمایزی قائل نیستند، از این رو در تعریف جامعه میگویند؛ جامعه مجموعه ای از افراد است که بر اثر، سنن آداب و رسوم، شیوه های زندگی و فرهنگ مشترک به هم پیوسته اند. (جمعی از نویسندگان، :). شاید بتوان گفت، جامعه بستر شکل گیری اجتماع به شمار میرود و نسبت به، آن بزرگتر و سازمان یافته تر است. بنابر آنچه گفته شد امور و مسائل اجتماعی، به اموری گفته میشود که به جامعه و اجتماع مرتبط است و جنبه اجتماعی دارد.

. سیاست

سیاست نیز از جمله واژگان پیچیده و دشواری به شمار میرود که تعاریف بی شماری از آن ارائه شده است. در لغت به معنای حکم راندن ریاست، کردن ادره، نمودن، تدبیر امور و مانند آن آمده است اما در اصطلاح تعاریف متعدد و گوناگونی از آن وجود دارد بسیاری از تعاریف مذکور جدید است و قابل انطباق بر جامعه حجاز عصر ظهور اسلام نیست اما شاید بتوان تعاریف قدرت محور را از سیاست را به نوعی در این نوشتار مد نظر قرار داد بر اساس این تعاریف جوهره اصلی سیاست قدرت است و هر جایی که مناسبات قدرت به هر شکلی سازمان یافته یا غیر سازمان یافته و در هر سطحی گروهی، اجتماعی، حکومتی و دولتی یا بین المللی) در جریان باشد سیاست وجود دارد (ابوالحمد: : ) بنابراین سیاست در جامعه قبیله محور حجاز در قالب اعمال قدرت توسط سران قبایل و افراد دارای ویژگیها و توانمندیهای خاص متجلی می گردد و در جامعه نبوی مدینه و پس از تشکیل حکومت، اسلامی به شکلی دیگر و در قالبی بازسازی شده از تلفیق اصول و ارزشهای اسلامی و خصوصیات جامعه حجاز.

. نقش اجتماعی و سیاسی

بنابر آنچه گفته شد دو واژه اجتماع و سیاست اگرچه از یکدیگر متمایز، اما به شدت بـه هـم پیوسته اند. بنابراین هنگامی که از نقش اجتماعی و سیاسی نیز سخن میگوییم، شاید تمایز کامل این دو از یکدیگر میسور نباشد.

با توجه به تعریف نقش اساساً نقش در ذات خود ماهیتی اجتماعی دارد. نقش اجتماعی متشکل از رفتارهایی است که در تعامل با یکدیگرند و بر محور یک کار کرد اجتماعی گرد هم می آیند. به بیان دیگر نقش اجتماعی شامل رفتار و وظیفه ای است که یک شخص بر اساس پایگاه و موقعیت اجتماعی خود در داخل یک گروه یا اجتماع به عهده میگیرد. اما نقش سیاسی ناظر با آن بخشی از نقش اجتماعی است که مربوط به حوز قدرت سیاست و حکومت میباشد. با این تعریف میتوان گفت که رابطه نقش اجتماعی و سیاسی عام و خاص است و نقش سیاسی جزئی تر از نقش اجتماعی به شمار میرود اگر چه امروزه با پیشرفت علوم و تمایز علوم اجتماعی از یکدیگر جامعه شناسان و دانشمندان علم، سیاست بین دو حوزه اجتماعی و سیاسی و نقش های آن تمایز می نهند اما در جوامع سنتی بویژه با توجه به عدم تشکیل دولت و نهادهای سیاسی به شکل امروزین تمایز کامل آنها از یکدیگر دشوار است.

بنابر آنچه گفته شد در این نوشتار مراد از نقش، اجتماعی نقشی است که ناظر به پایگاه و موقعیت اجتماعی حضرت حمزه (ع) در جامعه مکه بوده و مراد از نقش سیاسی، نقشی اسـت کـه مرتبط به پایگاه قدرت و توانمدیهای سیاسی و نظامی ایشان میباشد اما با توجه به نکته پیش گفته یعنی عدم وجود دولت و نظام سیاسی در جامعه حجاز صدر اسلام و اعمال قدرت در بافت و ساختار اجتماعی سنتی این دو به شدت در هم تنیده اند لذا در این نوشتار نیز این دو در کنار هم آمده است.

. موقعیت اجتماعی

مفهوم دیگری که کاملا مرتبط با مفهوم نقش اجتماعی بوده و به نوعی از یکدیگر جدایی ناپذیرند، مفهوم پایگاه و موقعیت اجتماعی است پایگاه را معمولا به رتبه و موقعیت شخص در گروه یا جامعه تعریف میکنند موقعیت، اجتماعی جایگاهی است که فرد در جامعه بـه خـود اختصاص میدهد. این جایگاه ممکن است انتسابی باشد یا اکتسابی موقعیت های انتسابی معمولا ارثی و نسبی و گاه سببی هستند اما موقعیت و منزلت اجتماعی با تلاش و کوشش فرد به دست میآید. نقشهای اجتماعی نیز بر اساس موقعیتهای اجتماعی تعریف می شوند (فاضلی : ) بر این اساس نقشهای محول مبتنی بر موقعیت انتسابی و نقش های محقق مبتنی بر موقعیت اکتسابی است.

در نوشتار حاضر نقش انتسابی حضرت حمزه ناظر به پایگاه نسبی ایشان به عنوان عضوی از قبیله قریش و به طور خاص خاندان بنی هاشم و فرزند عبدالمطلب و رابطه نسبی ایشان با رسول خدا(ص) به عنوان عموی آن حضرت میباشد و نقش اکتسابی ایشان از یکسو به عنوان فردی دارای ویژگیها و توانمندیهای شخصیتی خاص مانند شجاعت و جنگاوری و از سوی دیگر به عنوان یک مسلمان که با اراده و اختیار خویش اسلام را اختیار، نمود معنا می یابد. در بررسی نقش حضرت حمزه در حمایت از پیامبر باید به هر دو نوع نقش توجه نمود؛ از یکسو انتظاری که جامعه به صورت طبیعی از حمزه به عنوان عموی پیامبر در حمایت از ایشان داشت؛ اگرچه ابولهب عموی دیگر پیامبر همین نقش محول و انتسابی را نیز انجام نداد و عکس آن عمل نمود، اما ابوطالب و حمزه(ع) به خوبی از عهده آن برآمدند. از سوی دیگر، انتظار ایفای نقشی که از حمزه با توجه به توانمندیها و منزلت اجتماعی او به عنوان یک مسلمان مقتدر میرفت که حمزه (ع) از این آزمون نیز سربلند بیرون آمد از نظر تاریخی حمایتهای حمزه از پیامبر تا پیش از اسلام آوردن را میتوان بیشتر در قالب نقش انتسابی برشمرد و پس از آن در ذیل هر دو نقش، بویژه نقش اکتسابی قابل تفسیر است. از نظر نوع نقش، نیز نقش اجتماعی و سیاسی آن حضرت در دفاع از پیامبر و دین اسلام در این یک دهه در هم تنیده است و چندان قابل تفکیک و تمایز نیست، اما میتوان گفت در دوران مدینه با توجه به تشکیل حکومت اسلامی، نقش سیاسی او پررنگتر از دوران مکه بود.

ب) موقعیت اجتماعی، سیاسی و ویژگیهای شخصی حمزه(ع)

. جایگاه و منزلت اجتماعی حضرت حمزه(ع)

یکی از نکات مهم در مورد حضرت حمزه و دیگر حامیان نزدیک پیامبر، جایگاه و منزلت اجتماعی آنان میباشد این، موضوع بویژه در جامعه قبیلهای حجاز از اهمیت دوچندانی برخوردار بود. ساختار سیاسی جامعه حجاز بر اساس ساختار اجتماعی آن شکل گرفته و این هر دو بر بافت قبیله و نظام قبیله ای استوار بود در نظام قبیله ای قدرت و حکومت از آن سران و متنفذان بود که بر پایه وجاهت و شرافت خود در میان مردم مطاع بودند (علی، : ج : ) در واقع قبیله هم پایگاه اجتماعی به شمار میرفت و هم پایگاه قدرت سیاسی جایگاه قبیله در میان قبایل متعدد موجود در جامعه تعیین کننده درجه پایگاه اجتماعی و میزان قدرت سیاسی آن به شمار میرفت پیش از ظهور، اسلام قریش ریاست شهر مکه را از قبیله خراعه گرفته و با تصدی امور کعبه بر امتیازات خود افزوده بود (شهیدی، : -). به همین دلیل، موقعیت اجتماعی و قدرت سیاسی قریش نسبت به دیگر قبایل مکه در جایگاه برتری قرار داشت. از این رو افرادی که وابستگی به این قبیله داشتند و بویژه از سران آن به شمار می رفتند، هر یک به نوعی از این دو ویژگی برخوردار بودند. موضوع مهم دیگر در این نظام اجتماعی نسب بود قبیله برای دوام خود به عاملی بـه نـام نسب تکیه داشت قریش با توجه به نسب، خویش از پایگاه اجتماعی بالایی در مکه برخوردار بود طایفه بنی هاشم از مهمترین تیره های قریش به شمار میرفت، هاشم، جد اعلای پیامبر به دلیل دارا بودن مناصب مربوط به کعبه و اقدامات، خود جایگاهی رفیع در میان قریش داشت. عبدالمطلب، فرزند او نیز علاوه بر داشتن مناصب سقایت و رفادت، به سبب خصلتهای بزرگ منشانه اش نزد مردم مکه حرمت یافت. همچنین حفر چاه زمزم نیز بزرگی مقام او را در نظر حج گزاران دوچندان کرد بنی عبدمناف و از آن جمله بنی هاشم بر سایر قریش فخر می فروختند و سقایت از این چاه را برای خود افتخاری بزرگ تلقی می کردند.

در چنین نظام اجتماعی موافقت یا مخالفت و همراهی یا ناهمراهی سران قبایل و شخصیتهای متنفذ بویژه بزرگان، قریش میتوانست نقش بسیار مهمی در پیشبرد اهداف پیامبر در تثبیت و گسترش اسلام داشته باشد در شرایطی که مخالفان جدی، پیامیر، جملگی از سران قبایل و افراد ذی نفوذ بودند اگر حامیان پیامبر افرادی بودند که از جایگاه و پایگاه برجسته اجتماعی برخوردار نبودند طبعا حمایت آنان نیز تأثیر زیادی در پیشبرد اهداف رسول خدا نمی توانست داشته باشد؛ چرا که در مقابل کفار قریش که اغلب از سران قبایل و افراد قدرتمند از نظر سیاسی اجتماعی و اقتصادی بودند لازم بود افرادی برجسته قد علم نموده و به عنوان وزنه ای در کنار پیامبر قرار گیرند تا کفه توازن قوا را به نفع پیامبر تغییر داده و او را در این مسیر به غایت دشوار یاری نمایند. این ویژگی در میان برخی حامیان برجسته پیامبر مانند ابوطالب و حمزه عموهای بزرگوار آن حضرت وجود داشت.

حمزه از بزرگان قریش و در شمار اشراف بنی هاشم بود. او از جمله فرزندان عبدالمطلب بود که در روزگار جاهلیت در قریش ریاست یافت و چنان جایگاهی داشت که برخی با او پیمان می بستند (بغدادی، : ،،) پایگاه و موقعیت اجتماعی حمزه(ع) در میان قریش و در شهر مکه به گونه ای بود که او را جزء سران قریش میشمردند و حمایت چنین شخصیتی از پیامبر(ص) میتوانست تأثیر تعیین کننده ای در پیشبرد اسلام داشته باشد. اگرچه در زمان حیات ابو طالب نیز حمزه از حامیان جدی پیامبر به شمار میرفت اما پس از رحلت ایشان عملا جایگزین او در ایفای نقش حمایتی از رسول خدا گردید و نقش موثری در این جهت ایفا نمود.

. ویژگیها و توانمدیهای شخصی حمزه (ع)

یکی دیگر از خصوصیات اجتماعی جامعه حجاز و بویژه شهر مکه اهمیت و ارزش ویژگیهایی مانند، شجاعت، جوانمردی بخش و کرامت بود و افرادی که از چنین ویژگیهایی برخوردار بودند در جامعه و میان مردم جایگاه و ارزش و اعتبار بالایی داشتند. حمزه (ع) در میان مکیان به جوانمردی شهرت داشت و قریش او را به این سبب دوست میداشتند بنا به نقل برخی منابع حمزه در پیمان حلف الفضول شرکت داشته است. (ابن هشام، ج : ) او در شجاعت، دلاوری و جنگاوری زبانزد بود. (اسکافی، : ) ابو طالب در شعر خود حمزه را همچون شیری که از شکوهش میترسند معرفی نموده است و حمزه الاسد المخشی صولته (مجلسی، ، ج : ) به نقل، طبری در میان بنی هاشم مردی نیرومندتر از حمزه نبود و مکیان او را بزرگ داشته و از او خوف داشتند(طبری، : ج ، ) شجاعت و دلاوری او به اندازه شهرت داشت که پس از شهادتش، نیز پیوسته ضرب المثل بود. (جاحظ، : ، )

ویژگیها و توانمندیهای فوق نیز در دفاع از پیامبر و دین اسلام بسیار مؤثر و کارآمد بـود و دریافت القابی چون اسدالله و اسد الرسول» از پیامبر اکرم (ابن هشام، ج : ؛ واقدی، ، ج : ) گواهی روشنی بر این تأثیرگذاری به شمار میرود.

با عنایت به آنچه گفته شد حمزه (ع) از یکسو دارای جایگاه و منزلت اجتماعی برجسته و شخصیتی ممتاز از جهات گوناگون بود و از سوی دیگر ویژگیها و توانمندیهای برجسته ای داشت، از این رو حمایت چنین شخصیتی از پیامبر، تأثیر بسزایی در تثبیت دین اسلام و گسترش آن بر جای گذارد.

ج. نقش سیاسی اجتماعی حضرت حمزه(ع) در دوران مکه

اگرچه حمزه(ع) پیش از اسلام آوردن و در زمانی که هنوز اسلام خود را آشکار ننموده بود نیز از پیامبر اکرم(ص) در مقابل آزار مشرکان حمایت نموده و طبق نقلهای تاریخی، توهین های ابولهب و سایر مشرکان به پیامبر(ص) را تلافی میکرد کلینی، ، ج : . بلاذری، ، ج : )، اما نقش اصلی آن بزرگوار در حمایت از پیامبر(ص) پس از اسلام آوردن آشکار گردید؛ چرا که در صحنه های گوناگون و حساس با حمایت قاطع و شجاعانه خویش، ایمان خود را به پیامبر و عزم راسخش را در دفاع از آن حضرت و دین مبین اسلام نشان داد. تمرکز این نوشتار بر این دوره یعنی از اسلام آوردن تا شهادت حضرت حمزه میباشد.

. اسلام آوردن حمزه (ص) و تحول اجتماعی در دعوت پیامبر(ص)

در مورد اسلام آوردن حمزه دو دیدگاه وجود دارد؛ برخی سال دوم (مسعودی، : ؛ ابن عبدالبر، ، ج : ) و برخی سال ششم بعثت را زمان پذیرش اسلام او نوشته اند (الفاسی، ، ج : ؛ ابن سعد، ، ج : ) اما مشهور در میان مورخان همان سال ششم است. برخی از کسانی که معتقد به سال دوم هستند، نیز سال ششم را سال آشکار نمودن اسلام حمزه دانسته اند به هر حال قدر متیقن آن است که او از سابقین در اسلام به شمار میرود و در شرایطی به اسلام ایمان آورد که هیچ نفع مادی و دنیوی در کار نبود و آنچه وجود داشت تحقیر، توهین فشار آزار و شکنجه بود. در چنین شرایطی اسلام آوردن جز از روی اعتقاد و ایمان خالص متصور نیست.

اما نکته مهم و قابل تأمل از منظر این نوشتار آن است که اسلام آوردن حمزه(ع) و یا به تعبیر برخی از مورخان آشکار نمودن اسلام او نیز در یکی از صحنه های تاریخی دفاع ایشان از پیامبر در مقابل یکی از سرسختترین دشمنان آن حضرت رقم خورد ماجرا مربوط به زمانی بود که حمزه(ع) از توهین ابوجهل به رسول خدا(ص) مطلع گردید نوع توهین به گونه ای بود که منجر به عصبانیت حمزه (ع) و برخورد شدید و شجاعانه او با ابوجهل و شکستن سر وی با کمان یا قلاف شمشیر گردید این واقعه موجب شد حمزه (ع) اسلام خود را آشکار نموده و به صراحت اعلام نماید که من به دین برادرزاده ام در آمده ام و هر چه او بگوید من نیز می گویم» (ابن اسحاق، : ؛ ابن هشام ج : ؛ طبری ج : ) به دلیل شجاعت و توانمندی حمزه(ع)، اظهار اسلام او نیز بسیار صریح و شجاعانه بود و بدون هیچ باکی از مشرکان اقدام به این کار نمود و مشرکان نیز جرئت عکس العمل جدی به این اقدام نیافتند. در تأثیر این واقعه و عدم عکس العمل جدی، مشرکان دو موضوع دخیل بود؛ نخست موقعیت اجتماعی حمزه و انتساب او به پیامبر و دیگری ویژگیهای شخصی بویژه شجاعت، ایشان و اگر این دو نبود، هم تأثیر اسلام آوردن حمزه چندان زیاد نبود و هم مشرکان برخورد شدیدی مینمودند.

پذیرش اسلام از سوی حمزه (ع) به اندازه ای اهمیت داشت که عنوان مقطعی از تاریخ پیامبر(ص) تلقی شد؛ به گونه ای که ذکر برخی حوادث سیره نبوی به پس یا پیش از اسلام حمزه (ع) زمان گذاری شده است. (ابن اسحاق، : ) پس از آغاز دعوت علنی در سال سوم بعثت و شروع مخالفت جدی، مشرکان میتوان گفت سال ششم بعثت و اسلام آوردن حمزه به نوعی سرآغاز یک مقطع جدید در دوران مکی به شمار میرود محمود الشرقاوی، نویسنده مصری مینویسد: اسلام حمزه، نقطه آغاز دوره جدیدی در تاریخ دعوت اسلامی به شمار می رود، زیرا از یکسو موجب گرایش بنی عبدالملطب به پیامبر شد از سوی دیگر سایر قریشیان دشمنی خود را با پیامبر آشکارتر نمودند الشرقاوی بی تا گرچه برخی پذیرش اسلام توسط حمزه(ع) را به خاطر حمیت و عصبیت دانسته و تلاش نمودهاند این عمل او را به نوعی عصبیت قبیله ای تقلیل دهند اما بسیاری معتقدند این عمل ناشی از اعتقاد وی به پیامبر و دین او بود. در این باره از امام زین ا