فایل پاورپوینت کامل ویژگی های پادگفتمانی سوره کهف

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ویژگی های پادگفتمانی سوره کهف :

با نشانه های نظام مند، مفاهیم جدید را تولید می کند. این عناصر همواره درجهت القای پیام های متن و باور پذیرکردن گفتمان برای مخاطبان و حتی در مواردی، برانگیختگی نیرومند عواطف آنان متناسب با باورهای ایدئولوژیک و سنت های اجتماعی، گام برمی دارند. از جمله این عناصر مهم، پادگفتمان هایا هاله های گفتمانی است که با حضور در دل یک گفتمان، آن را حمایت می کنند تا به این ترتیب، گفتمان در امر مجاب سازی و توجیه پذیر بودن موجه جلوه کند.با تأمل در متون ادبی و دینی و ازجمله قرآن که در بردارند شگردهای مهم زبان شناسی و بلاغی و نشانه ای است، می توان دریافت در این متن، پادگفتمان ها همچون چترهای حمایتی از طرف گفته پرداز مقتدر این اثر به مخاطبان یاری می رسانند تا بسیاری از آموزه های اساسی و مفاهیم ارزشی منظومه گفتمانی را در فضاهایی درونی شده، بهتر و بیشتر دریابند. برای نشان دادن چنین ویژگی در قرآن، در این پژوهش، پادگفتمان ها در سوره کهف تحلیل و تبیین می شوند. روش تحقیق، تحلیل محتوا، بر اساس ویژگی های اصلی پادگفتمان هاست. یافته های پژوهش نشان می دهد که این سوره مشتمل بر برخی از ویژگی های معنایی پادگفتمان از قبیل عینیت سازی از طریق گسترش گفتمان و داستان پردازی، ارجاع محوری، برجسته سازی با کهن الگو، خرق عادت و تمثیل و به کارگیری مناسب و شایسته پادهایی از قبیل پادهای ناظرساز، مؤلفه ای و… است.

مقدمه

گفتمان قرآنی، یکی از گفتمان های مسلط و پرقدرت در ساحت فرم و معنا در عرصه های گوناگون است. در این گفتمان به جنبه های هنری، زیباشناختی، بلاغی و به ویژه روایی و گفتمانی آن، چندان که باید، از دیدگاه مکتب های نقد و نظریه های جدید نقد ادبی و رویکردهای زبان شناختی محورِ مطرح شده در دنیای نقد امروز، با دقت و تأمل نگریسته نشده است.

تحلیل ها و نظریه های گفتمانی، رویکردی نسبتاً جدید در مطالعات ادبی است و به تعبیر فوکو(Michel Foucault) مفهومی بسیار مبهم و سرشار از کژتابی های پیچیده هستند و گاهآنرابهمعنای قلمرو کلی تمامی گزاره ها، گاه مجموع فردیت پذیری از گزاره و گاه نیز به معنای عمل نظام مندی به کار برده می شوند که به گزاره های ویژه ای معطوف هستند. گفتمان، منظومه ای معناساز است که دربردارند مفاهیم و نشانه هااستودرنوعی حرکت سیستماتیک حول یک دال برتر و مفهوم عالی در چرخش است. درواقع، گفتمان، نظام مندی نشانه ها در یک بافت کلی است که خود تولیدکنند مفاهیم جدید است؛ اما هر گفتمانی، هرچند مسلط و قدرتمند، به پادهایی نیاز دارد تا بتوانند مشروعیت آن را تصمین کنند؛ بنابراین، گفتمان هابرای مشروعیت یابی و وجه مجابی هاله هایی را می سازند که شرایط قدرت مداری و یا نفوذپذیری آنها را تضمین کنند.

هر گفتمانی در عرض خود، پادگفتمانش را تولید می کند و از امتزاج گفتمان مسلط و پادگفتمانش، گفتمان جدیدی می روید. یکی از مفیدترین شیوه های تأمل در باب گفتمان هاوپادگفتمان هااین است که آن را نه به منزل مجموعه ای از نشانه ها، بلکه روی همسو و هاله ای در نظر بگیریم که به گفتمان مسلط شکلمی دهند (رک: تاجیک، ۱۳۸۳، صص۳۰-۳۸).

اما با توجه به ماهیت متون ادبی و دینی، در مقایسه با گفتمان های حوزه سیاست، پادگفتمان هایی هستند که ضمن شمول کارکردی در تمام عرصه های گفتمان، آنها را بازنمایی و تفسیر می کنند و وجوه اقناعی و باورپذیری این متون را توضیح می دهند. در همین راستا، این پژوهش، انواع چترهای گفتمانییا همان پادگفتمان ها را در سوره کهف بیان می کند و به این پرسش، پاسخ می دهد که چگونه نظام پادگفتمانی، شرایط مجابی گفتمان را افزایش می دهد؛ همچنین چگونه در سوره کهف نظام پادگفتمانی به افزایش شرایط قدرت گفتمانی منجر می شود. با این توضیح که این مقاله تنها با این زاویه دید و از نگاه مباحث دیگرِ نشانه های پادی، سوره کهف را تحلیل و واکاوی می کند؛ با تأکید بر این مسئله که متن قرآن و سوره مدّنظر، ظرفیت خوانش های متعدد از منظرهای گوناگون هنری، زیباشناختی، بلاغی و گفتمانی را دارد.

پیشین تحقیق

پیشین این تحقیق، فصلِ پادگفتمان از کتاب نشانه – معناشناسی دیداری (شعیری، ۱۳۹۲، صص ۲۶۸-۲۹۵) و مطالب مطروحه در کارگاه های آموزشی ایشان است که بخش عمد مبانی نظری این مقاله را تشکیل می دهد. در کتاب نشانه – معناشناسی دیداری، مواردی از پادگفتمان بیان شده است که فرآیندهای تولید معنا را بررسی می کند. منبع دیگر، کتاب گفتمان و پادگفتمان از محمدرضا تاجیک است که بیشتر،موضوع پادگفتمان را از منظر گفتمان های سیاسی بررسی می کند. این کتاب، تنها سخنرانی های سیاسی را تحلیل کرده است و عرص محدودتری از تحلیل معنایی متون را شامل می شود. همچنین باید متذکر شد که در مبحث پادگفتمان در متون ادبی و دینی تا کنون مقاله ای نگاشته نشده است؛ اما دربار نشان معناشناسی نظام های گفتمانی در قصه های قرآن، مقاله هایی نگاشته شده است:

۱.مقاله تحلیل نشان معناشناسی گفتمان در قصه یوسف(ع)، درج در مجله علمی پژوهشی آموزه های قرآنی، شماره ۲۰؛

۲.بازنمایی انسجام در داستان حضرت ابراهیم(ع) براساس نشان معناشناسی گفتمانی، چاپ در مجموعه مقالات هفتمین کنفرانس پژوهش های ادبی.

در این مقالات، نویسنده این قصه های قرآنی را تحلیل و تفسیر وجوهی کرده است که به فعالیت گفتمانی خاص قرآن در راستای اهداف متعالی و الهی آن منجر شده است.

۱.پادگفتمان

پاد در لغت به معنای پاسبان، نگهبان و حامی، دوام و ثبات، سامان بخشیدن و دارندگی(برهان)، شستن و پاک کردن (جهانگیری) آمده است. (لغت نامه دهخدا، ۱۳۷۷، ذیل پاد)

پاد در زبان پهلوی به صورت پات و به معنی ضد بوده است که در واژگانی همانند پادزهر هم برای دفاع از بدن است و با معنای مسلط پاد، یعنی همان حمایت، دفاع و مراقبت و سامان بخشیدن هماهنگی دارد.

مسئل اساسی تبیین این مطلب است که چگونه گفتمانی قادر به پادسازی است وسبب ایجاد استحکام معنایی برای خود می شود.

در پاسخ به این سؤال باید گفت در بسیاری از موارد، گفتمان در درون خود وضعیتی را ایجاد می کند که آن به راهکاری برای حمایت و تقویت ارزش های پیشنهاد شده گفتمانی تلقی می شود. در این حالت، گفتمان از ناحیه گفتمانی دیگر حمایت می شود و به استحکام حضور خود یقین می بخشد. بی شک در سای این حمایتِ گفتمانی است که گفتمان برای خود شرایطی ایجابی، ایجاد و معنای خود را در سطحی گسترده توزیع می کند: گفتمان فراتر از کنش های محدود، بسته و قالبی، جریان نشانه – معنایی را به جریانی پویا، باز، مستمر و بدون مرز تبدیل می کند.

این چنین وضعیتی که در آن، یک گفتمان زیر پوشش گفتمانی حامی قرار می گیرد، پادگفتمان نامیده می شود. شرایط تحقق چنین ماهیتی چیست. درواقع، وضعیت پادگفتمانی،یعنی همان کارکرد حمایتی و پوششی که یک گفتمان نسبت به گفتمانی دیگر در درون یک فضای گفتمانی مشترک دارد، وضعیتی است که شناسه هایی به ترتیب زیر دارد.

۱) چتر یا سایه گفتمانی: زمانی اتفاق می افتد که یک گفتمانِ بزرگ تر قادر است گفتمانی کوچک تر را زیر چتر حمایتی خود قرار دهد و سبب تأیید و تضمین حضور آن شود.

۲) حاشیه امن گفتمانی: گفتمان اصلی و راهبر، قادر است در درون فضای خود حاشی امنی برای حضور گفتمان های فرعی تر و یا کوچک تر ایجاد کند. در این حالت، گفتمان های کوچک تر در کنترل یک همگن گفتمانی قرار می گیرند. این همگنه می تواند مضمونی، زمانی، مکانی و گرامری باشد؛ به طور مثال، اگر در گفتمانی عامل فرهنگ همگنه، مضمونی اصلی باشد، دیگر گفتمان های فرعی همگی در کنترل این همگنه، حاشیه امنی برای خود ایجاد می کنند و به نوعی خود را در زیرمجموعه این همگنه قرار می دهند.

۳) کارکرد توزیعی گفتمان: کارکرد توزیعی گفتمان سبب می شود تا عناصر اصلی معناساز در فضای گفتمانی پخش شود و به همین دلیل، امکان دسترسی سریع به آنها در هنگام نیاز به پشتیبانی وجود دارد؛ بنابراین، کارکرد توزیعی سبب می شود تا گفتمان، هم نواحی خود را به عناصر تدافعی مسلح کند.

۴) استعلای نشانه ای: منظور از استعلای نشانه ای، وجود نوعی پاد استعلاساز در گفتمان است که سبب می شود تا فاصله بین نشانه، پدیده و یا هستی چیزها آنقدر کم شود که دیگر نشانه به بخشی از خود هستی تبدیل شود. در این حالت دیگر نشانه و یا ابژه بخشی از خود هستی هستند. وقتی نشانه با هستییکی می شود و استعلا یا تعالی نشانه رخ می دهد، آن وقت تضاد و تقابل برچیده می شود؛ زیرا تضاد دالها را در رقابت و کشمکش با یکدیگر قرار می دهد؛ درحالی که در وجه استعلایی، نشانه و هستی در هم سویی و تفاهم کامل با یکدیگر به سر می برند.

از عمده ترین ویژگی های معنایی پاد مواردی همچون: عینیت سازی، برش زدن، تقطیع، تکرار، برجسته سازی، نزدیک سازی، دیالوگ، تطبیق یافتن، تفاهم و مواردی چون ارجاع محوری و گسترش گفتمانی هستند (شعیری، ۱۳۹۳).

۲.انواع پادگفتمان

دسته بندی پادها غالباً براساس مضمون و کارکرد آنها در متن است. در بسیاری از آثار ادبی کلاسیک که زاویه دید اقتداگرا و توتالیتر برآن حاکم است، پاد براساس اتکا بر یک هسته مرکزی تنطیم می شود. راوی مقتدری که بر همه چیز آگاه است و کلیه حالات درونی و برونی کنش گران را به خوبی می شناسد، همه چیز را در کنترل خود دارد و تنها درمورد دیگری حرف می زند و کنش های او را آنالیز می کند.

این حالت انفصال گفتمان از خود و تمرکز آن بر دنیای دیگری نامیده می شود. پاد انفصالی با تکیه بر غیر من گفتمانی ما را با سوم شخص مرتبط می کند و با اتکا به دنیای سوم شخص، جریان گفتمانی مسیرییک سو و متمرکز را دنبال می کند. همچنین، کارکرد پادگفتمان انفصالی ایناست که گفتمان را بر یک حوزه بیرونی متمرکز می کند و با بستن راه بر تفاسیر گوناگون دیگر، از تشتت و تکثر گفتمان در متن مانع می شود. در این حالت، همه کنش ها زنجیره ای در خدمت یک هدف اصلی هستند که این متن پژوهشی ما از جمله این متون است.

در این نوع گفتمان، هسته مرکزی همان معنای اصلی است که همه چیز پیرامون آن تنظیم می شود. در این حالت، هم کنش ها و هم حضورها یک سرچشمه معین دارند و در خدمت یک هدف مشخص هستند. شاید بتوان گفت حرکت، بیشتر خطی است و احتمال گریز از آن بسیار ضعیف است. در چنین نظامی، ریسکِ معنا به دلیل اتکا بر یک منطق کنشی مسلط، برنامه محور، هدایت شده، به حداقل می رسد و پاد ازطریق کنترل معنا توسط راوی مقتدر عمل می کند.

در مقابل این پادگفتمان، پادگفتمان اتصالی یا پاد شوش ساز قرار می گیرد که کارکرد آن، تمرکز زدایی و گسست زنجیره ای کنش در متن است. در این نوع پاد، راوی توتالیتر که از دور معنا را در کنترل خویش قرار می داد، به سوژه و بازیگری حسی – ادراکی تبدیل می شود که از نزدیک با چیزها درمی آمیزد.

سومین پادگفتمان، پادگفتمان مبتنی بر تعویق کنشی است. کارکرد پاد در این وضعیت به گونه ای است که مانع تحقق کنش و موجب به تعویق افتادن آن می شود. این تعلیق وضعیتی است که گفتمان را از هر نوع آسیب دور می دارد. تعویق کنشی سبب محدودکردن فشاره (تمرکز روییک چیز) و بسط عناصر مختلف ثانوی در گفتمان می شود.

تعویق کنشی، فاصله با کنش را افزایش می دهد و سبب تعادل در تنش می شود. همچنین قادر است راه را بر استعاره سازی باز کند که این امر، امکان گریز از کنش را افزایش می دهد. این تعویق، امکان ارزش سازی مجدد و یا بازسازی ارزش هارافراهممی آورد که این پادی است درجهت توسعه معنا و رشد گفتمانی (شعیری، ۱۳۹۳). این پادگفتمان در متن مورد بررسی ما در داستان موسی و خضر حضور دارد.

از انواع دیگر پادها، پاد مبتنی بر بن مای دینی است. در این نوع