فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت

با فایل فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت یک ارائه‌ی بی‌نقص بسازید!

پاورپوینتی زیبا و کاربردی:

فایل فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت شامل 120 اسلاید کاملاً حرفه‌ای و چشم‌نواز است که برای ارائه‌ی مستقیم یا چاپ آماده شده‌اند.

آنچه فایل فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت را متمایز می‌کند:

• طراحی مدرن و هدفمند: فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت با ترکیب رنگ‌ها و چیدمان هوشمندانه، به انتقال بهتر مفاهیم کمک می‌کند.
• کاربری راحت و سریع:فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، فقط فایل را باز کنید و ارائه دهید.
• کیفیت بالا برای نمایش: همه‌ی اسلایدها با رزولوشن مناسب و ساختاری منظم آماده ارائه هستند.

ساخته‌شده با دقت و استانداردهای بالا:

فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت با رعایت جزئیات طراحی شده تا در هر محیطی بدون مشکل نمایش داده شود. هیچ‌گونه بهم‌ریختگی یا ایرادی در اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت وجود ندارد.

تذکر:

در صورت مشاهده‌ی تفاوت در کیفیت، احتمال استفاده از نسخه‌های غیراصلی وجود دارد. نسخه معتبر فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت با دقت توسط تیم طراحی آماده شده است.

همین حالا دانلود کن و با فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت مخاطب‌هات رو تحت تاثیر قرار بده!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل چاه عریضه مسجد جمکران از خرافه تا واقعیت :

مقدمه

ورود اسلام به ایران و روبرو شدن ایرانیان با محتوای غنی آن، باعث بالا رفتن فرهنگ و معرفت دینی مردم شد و آنها را با مفاهیمی مثل توکل، توسل، ارتباط با خدا از طریق ائمه علیهم السلام آشنا کرد. از سوی دیگر ورود مباحث جامعه شناختی(Sociological) و خصوصا انسان شناختی(Anthropological) به فضای علمی کشور ما را با انبوهی از موضوعات و مسائل بکر و درست نخورده در این حوزه روبرو کرده است. در این میان تلاقی مباحث اسلامی-انسان شناختی از اهمیت ویژه ای برخوردار است که هنوز مورد برررسی و پژوهش علمی قرار نگرفته است. شاید یکی از دلایل آن تقدّس و محدودیت ورود به موضوعات و مسائل مربوط به مذهب، برای پژوهشگران این عرصه باشد. یکی از این موضوعات مورد اشاره«پدیده چاه عریضه در مسجد جمکران»است که در این مقاله سعی داریم این پدیده را مورد مطالع انسان شناختی قرار دهیم. از آنجا که پژوهش های انسان شناختی عمدتا با روش های کیفی صورت می گیرد. این پژوهش نیز در زمر پژوهش های کیفی طبقه بندی می شود. در این گونه پژوهش ها برخلاف پژوهش های جامعه شناختی و تبیینی، قبل از شروع تحقیق دربار مسئله، فرضیه ای ارائه نمی گردد؛ بلکه در طی فرایند پژوهش، فرضیه ها ایجاد و ابطال می گردد تا محقق به فرضیه نهایی برسد(روح الامینی، ۱۳۷۵، ص ۹۱) ؛ و همچنین سؤال های تحقیق هستند که راهنمای محقق در تحقیق بوده، بخش های تحقیق را مشخص می کنند.

اصولا پدیده های انسانی ابعاد مختلف دارند که به تعبیر مارسل موس برای اشراف به پدیده های انسانی باید آن را «پدیده اجتماعی تام» در نظر گرفت که دارای سطوح مختلف عینی و ذهنی است(موس، ۱۳۸۰، ص ۲۸) . سطوح عینی، با پژوهش های تجربی (Expremental) قابل وصول است؛ اما سطوح ذهنی به پژوهش های پدیدارشناختی نیاز دارد که از طریق تکنیک های کیفی همچون مصاحب همدلانه، مشاهده مشارکتی و بررسی اسناد قابل دسترسی است. بدین ترتیب در این پژوهش برای بررسی موضوع و رسیدن به پاسخ سؤالات از تکنیک ها و روش های متعددی استفاده شده است.

اما سؤالاتی که دربار چاه عریضه در مسجد جمکران برای پژوهشگر مطرح بوده عبارتند از:

۱- آیا چاهی که در کنار مسجد جمکران قرار دارد و به چاه عریضه معروف است، به امر امام زمان حفر شده و به نوعی مقدس محسوب می شود یا تفاوتی با چاه های دیگر ندارد؟

۲- آیا انداختن عریضه به داخل چاه جمکران(صرف نظر از مقدس بودن یا نبودن چاه) یک عمل خرافی محسوب می شود یا مستند شرعی دارد؟ و اصولا آیا عریضه انداختن منحصر به این چاه است یا در چاه ها و مکان های دیگر هم انداخته می شود؟

۳- در صورتی که این عمل خرافی محسوب می شود، چرا علما و مراجع به طور عام و تولیت مسجد به طور خاص در مقابل آن موضع گیری نمی کنند؟

۴- در صورتی که عریضه انداختن داخل چاه مستند شرعی دارد، آیا علما و مراجع و بزرگان دینی چه در گذشته و چه در حال این عمل را انجام می داده اند یا خیر؟

۵- ذهنیت توده مردم به طور عام و افرادی که عریضه داخل چاه می اندازند، به طور خاص نسبت به چاه عریضه و انداختن عریضه داخل چاه چگونه است و به تعبیر پدیدارشناسانه آیا می توان مثالواره یا تیپ ایدئالی را برای آنها در رابطه با این موضوع در نظر گرفت؟

۶- چه نسبتی میان چاه عریضه و مسجد جمکران وجود دارد، آیا همچنان که بعضی گفته اند، منشأ ساخته شدن خود مسجد یک خواب بوده، چه برسد به چاه عریضه؛ یا نه هردو از اصالت دینی برخوردارند و یا… ؟

۷- گونه شناسی افرادی که به داخل چاه عریضه می اندازند، چگونه است؟ آیا تیپ های خاصی سراغ چاه می روند یا همه نوع تیپی از قشرهای مختلف اقدام به انداختن عریضه به داخل چاه می کنند؟

۸- چرا افرادی که به داخل چاه عریضه می اندازند، حاجات خود را در دعا، نماز و… مستقیما با خدا یا ائمه مطرح نمی کنند؟

۹- آیا می توان مخالفان عریضه انداختن داخل چاه جمکران را به گونه های متفاوت فکری تفسیم کرد یا همه از یک نوع هستند؟

برای یافتن پاسخ سؤال های مذکور، سعی کردیم با ذهنیت چند فرهنگی (Multicultural) وارد میدان شویم؛ زیرا هدف و خواست نگرش چند فرهنگی و اصالت تعدد فرهنگ ها این است که تلاش کنیم دیگران را از منظر خودشان، و نه از منظر خودمان، درک کنیم. یکی از ویژگی های ممتاز و شاخص حساسیت چند فرهنگی داشتن، این آگاهی است که دیگران کارهایی را متفاوت از خود و ما و افراد عضو گروه ما انجام می دهند. در نتیجه یکی از قواعد نخستین اصالت تعدد فرهنگ ها این است که به هنگام رویارویی با رفتار دیگران، پیش فرضتان این نباشد که معنای این رفتار همانی است که اگر خود شما این رفتار را می کردید، همان معنا را داشت.

بنابراین پرسش از معنا در بطن ذهنیت چند فرهنگی نهفته است(فی، ۱۳۸۶، صص ۲۰۰ و ۲۴۱) ؛ همچنین با استفاده از همدلی (Empathy) با کنشگران(مفهوم همدلی را لرنر وارد حوزه جامعه شناسی توسعه کرد) و درک کامل احساس آنها و حمایتگری ( Supportiveness) ، یعنی تلقین این مطلب که ما هم در سطح آنها قرار داریم و عدم جزمیت در سخن و تواضع و… -که از شاخصه های حمایت گری است-سعی کردیم خود را جای آنها تصور کرده، فضایی ایجاد کنیم تا کنشگر باورها و ته نشست های ذهنی خود را بیان کند(ر. ک: ازکیا، ۱۳۸۰، ص ۱۰۸) ؛ از این رو بدون داشتن پیش فرض و اینکه ممکن است باورهای متفاوتی دربار چاه عریضه و عریضه نویسی وجود داشته باشد، طی چهار نوبت در تاریخ های ۱۳۹۰/۱/۲۳، ۱۳۹۰/۲/۱۶، ۱۳۹۰/۳/۳۱ و ۱۳۹۰/۴/۲۶(روز نیم شعبان) برای مشاهده موقعیت چاه و رفتار کنشگران به جمکران رفتیم. سعی شد تاریخ ها در زمان های مختلفی انتخاب شوند تا ویژگی خاصی نتایج تحقیق را تحت الشعاع قرار ندهد. نقطه ثقل روش ما استفاده از مصاحبه های نیمه ساخت یافته بود؛ یعنی محور سؤالات مشخص بود، اما لحن سؤالات و تعداد آنها برمبنای اطلاعات و سایر متغیرهای موجود در مصاحبه شونده، تغییر پیدا می کرد. تلاش شد مصاحبه شوندگان از گونه های مختلفی انتخاب شوند تا نمونه آیینه ای از کل افراد باشد، و تا حدودی موفق بودیم و نمونه ها شامل افرادی با این ویژگی ها بودند: پیر، جوان، میانسال، کارمند، بازاری و روحانی، که از شهرها و قومیت های ساکن در ایران و ملیت های مختلف شیعی از جمله افغانی، هندی، پاکستانی، لبنانی و حتی فردی که درویش مسلک بود و…

علاوه برمصاحبه، از مشاهده، بررسی اسناد و مدارک و در نهایت تحلیل و معناکاوری رفتار کنشگران استفاده شد؛ در ضمن مصاحبه ها ضبط شد تا هم بعد از بازگشت از محل ورود مطالعه قرار گیرد و هم به عنوان سند نزد محقق باقی بماند و همچنین عکس هایی از محوطه چاه و رفتار کنشگران قبل، بعد و حین عریضه نویسی کنار چاه گرفته شد.

در این پژوهش، برای یافتن پاسخ سؤالات مبنا این بود که رفتار کنشگران را در دو سطح می توان معناکاوی کرد: سطح آشکار که محقق به صورت توصیفی آنچه را آنان به زبان می آورند، ثبت و ضبط می کند و در مقاله از آنها استفاده می کند و سطح نهان که محقق برحسب توان علمی با رویکرد پدیدارشناسانه به معناکاوی رفتارهای آنها می پردازد تا از پس آن به لایه های زیرین باورها و عقاید آنها حول موضوع مورد نظر برسد(برای آشنایی با نمونه ای از این نوع پژوهش ها ر. ک: خان محمدی، ۱۳۸۵، صص ۷۱- /۹۰همو، ۱۳۸۸، ص ۵۵-۹۲) .

گزارش توصیفی از پدید چاه جمکران

مسجد مقدس جمکران در شرق قم و در کیلومتر شش جاد قدیم قم-کاشان قرار دارد[۱] که مجاور شهر قم محسوب می شود و همواره، خصوصا در شب های سه شنبه و شب و روز نیم شعبان که سالروز میلاد امام زمان(عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) است، پذیرای زائرانی از نقاط مختلف ایران و جهان می باشد. تاریخ ساخت بنای مسجد برای اولین بار به سال ۳۷۳ ق برمی گردد (در بخش اسناد به تفصیل بیان خواهد شد) . بنای مسجد از آن تاریخ تاکنون بارها مرمت، بازسازی و تجدید بنا شده، توسعه یافته است. در حال حاضر مساحت آن نزدیک به چهل هکتار است. مساحت محوطه و صحن آن ۵/۵ هکتار و ساختمان اصلی توسعه یافت آن تقریبا ۱۱۰۰ متر مربع زیربنا دارد که مسجد مقام نامید می شود. مسجد مقام ساختمانی هشت ضلعی دارد. در کنار آن مسجد، مسجد دیگری است که به مرمر معروف است که با انواع کاشی کاری، سنگ کاری، آجرکاری، مقرنس کاری و گچ بری تزیین یافته که ترکیبی بسیار بدیع، دیدنی و زیبا از هنر معماری اسلامی را نشان می دهد. در محوط مسجد چهار باب حسینیه، سه باب آشپزخانه و سفره خانه امام زمان(عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) و اماکن متعدد بهداشتی و رفاهی دیگر وجود دارد. مسجد دارای آداب و نماز مخصوص است که زائران هنگام ورود به مسجد انجام می دهند(خامه یار، ۱۳۸۴، ص ۲۱۸) . در قسمت جنوبی ساختمان اصلی مسجد که زائران برای نماز به آن مسجد وارد می شوند و حدودا پشت دیوار محراب مسجد، چاهی وجود دارد که به چاه عریضه معروف است. مساحت اطراف چاه که به وسیله نرده محصور شده است، حدود ۳۰ متر مربع است. اطراف چاه معمولا و به تناسب زمان های مختلف افرادی برای انداختن عریضه به داخل چاه، حضور دارند که تعداد مردم در اعیاد و مناسبت ها بیشتر می شود؛ اما یک نکته واضح است که تعداد افرادی که برای انداختن عریضه در محوطه چاه حاضر می شوند، نسبت به افرادی که داخل مسجد هستند و به نماز و عبادت مشغولند، بسیار کمتر است و این شاهد خوبی است بر اینکه در نظر تود مردم مسجد اصالت دارد و مردم عمدتا برای خواندن نماز مسجد جمکران، به اینجا می آیند و نسبت بسیار کمتری از افرادی که به جمکران می آیند، سری به چاه می زنند. افرادی که به محوط چاه می آیند، در ابتدا دنبال تابلو یا بنر یا هرچیز دیگری هستند که اطلاعاتی در مورد چاه یا احیانا مناسک ویژ چاه در ارتباط با عریضه نویسی به دست آورند؛ از این رو نزدیک به چاه تابلویی نصب شده که در آن دربار تاریخچ مسجد جمکران و واقعه ای که منجر به ساخت مسجد شد و همچنین دستور خواندن نماز مخصوص مجسد جمکران مطالبی ذکر شده است؛ اما در مورد تاریخچ چاه و یا عریضه نویسی و مطالبی از این دست، چیزی به چشم نمی خورد؛ از این رو افرا بعد از اینکه اطلاعاتی در زمین چاه به دست نیاوردند، به مردم دیگر که مشغول عریضه نویسی هستند یا عریض خود را داخل چاه می اندازند، رجوع می کنند و از آنها دربار چاه می پرسند. البته افرادی که بیش از یک بار به آنجا آمده اند، یکسره به گوشه ای از محوط چاه می روند و مشغول عریضه نویسی می شوند.

بعضی از افراد نیز عریضه ای خود را از قبل نوشته اند و مستقیم سر چاه می روند و عریض خود را داخل چاه می اندازند. افراد معمولا در هنگام عریضه نویسی سعی می کنند به دور از چشم دیگران باشند و به نوعی این کار را داخل در حوز خصوصی خود می دانند؛ یعنی هنگام نوشتن عریضه نمی گذاشتند دیگران به آنها نزدیک شوند؛ هرچند افرادی که سواد نوشتن ندارند، دنبال کسی می گردند تا برایشان عریضه بنویسد که در این تحقیق خود ما به چند نمونه از این نوع افراد برخوردیم و این سبب شود با مشکلات و نیازهای مردم بیشتر آشنا شویم(عکس های عریضه نویسی نزد نویسنده موجود است) .

تیپولوژی افرادی که برای عریضه نویسی می آیند، مختلف و متنوع است. بعضی بی سواد، بعضی متشخص، بعضی با ظاهر یک فرد روستایی، بعضی در هیئت یک فرد شهری و امروزی و با کت و شلوار، بعضی با سیبیل های بلند که احتمالا حاکی از مرام و مذهب خاص آنها بود، مثلا یکی از این نوع افراد درویش و صوفی بود که با او مصاحبه ای هم انجام دادیم و عقاید و اعتقادات خاصی در مورد مسجد و چاه داشت.

بعضی حتی از دیگر کشورها آمده بودند؛ برای مثال از شیعیان مدینه، هند، پاکستان، افغانستان، لبنان و… افرادی دیده شدند که با آنها هم مصاحبه هایی صورت گرفت (فایل صوتی مصاحبه ها موجود است) . بعضی عریضه نویسی را با یک حال و توجه ویژه ای انجام می دادند و حتی هنگام نوشتن عریضه گریه می کردند و به قول معروف در حال و هوای خاصی بودند. گویی یقین داشتند حاجاتشان در اثر نوشتن عریضه و مطرح کردن آن با امام زمان(عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) برآورده خواهد شد و حتی در زمان های خاصی از سال، به این مکان می آمدند(همچنان که در مصاحبه های انجام شده، فردی از مشهد در چند سال متوالی بعد از تعطیلات عید به این مکان می آمد) . البته بعضی هم از روی کنجکاوی و تنها برای نگاه کردن به این مکان آمده بودند و حتی در دل شاید اعتقادی به عریضه نویسی نداشتند و این کار را به نوعی خرافه می دانستند(مواردی از این دست هم دیده شد) ؛ اما یک نکته در مورد افرادی که به محوط چاه می آمدند و داخل چاه، عریضه می انداختند، مشترک بود و آن اینکه همه به وجود امام زمان(عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) باور داشتند و ایشان را ناظر بر اعمال انسان ها می دانستند و به امید اینکه حاجاتشان برآورده شود، به داخل چاه، عریضه می انداختند؛ هرچند میزان اعتقادات آنها متفاوت بود. گفتنی است تیپ های فکری دیگری که متفاوت از افرادی هستند که به کنار چاه می آیند نیز وجود دارند که در بخش چاه جمکران در فضای سایبری به آنها اشاره می کنیم.

همچنان که ذکر شد، چاه عریضه در قسمت جنوبی مسجد اصلی وجود دارد(در فاصل حدودا ۲۰ متری از محوط چاه، ماکت مسجد جمکران و قسمت های مختلف آن وجود دارد که موقعیت چاه عریضه کاملا مشخص است و عکس آن ثبت گردیده و موجود است) . دهان چاه که یک مربع به ضلع ۵۰ سانتی متر است، با میله های آهنی پوشیده شده است و تنها فضایی که بتوان یک کاغذ را از میان میله ها به داخل چاه انداخت، وجود دارد. اطراف چاه به مساحت یک اتاق ۳ در ۴ مسقف شده و دهانه چاه در وسط این اتاق قرار دارد. مردم هنگام انداختن عریضه به داخل چاه سعی می کنند داخل چاه را ببینند، اما به دلیل نبودن نور و کوچک بودن دهان چاه چیزی پیدا نیست. در قسمت ورودی محوط چاه، اتاقکی وجود دارد که خادمان مسجد در کنار و داخل آن هستند و به سؤالات مردم پاسخ می دهند. ضمنا برگه هایی با عنوان«عریضه»که در آن دعای مخصوص عریضه به امام زمان ذکر شده و قسمتی را برای نوشتن حاجات خالی گذاشته اند، به مردم می فروشند. قیمت این برگه ها از ۲۰ تومان در سال قبل تا ۵۰ تومان در زمان حاضر(۱۳۹۰) افزایش پیدا کرده است. گویا تورم به اینجا هم سرایت کرده است! بعضی از افراد فروختن کاغذهای عریضه را نوعی«دکان بازی»می دانند و به نوعی غر می زنند. البته برای نوشتن عریضه لازم نیست حتما از کاغذهایی که با عنوان«کاغذ عریضه»در ورودی محوط چاه به فروش می رسد، تهیه کرد، بلکه همچنان که ذکر شد، بعضی از افرد عریضه های خود را از قبل و در کاغذهای معمولی نوشته بودند و از قسمت ورودی کاغذی نمی خریدند. در مجاور محوط چاه عریضه که مخصوص آقایان است، محوط بزرگتری به چشم می خورد که مخصوص خانم هاست و چاه جداگانه ای برای انداختن عریضه برای آنها تعبیه شده است. معمولا تعداد خانم هایی که اطراف چاه هستند، بیشتر از آقایان است. در بیرون محوطه چاه سمت چپ چندن بنر نصب شده است که روی یکی از آنها دیدگاه چند از مراجع دربار قداست مسجد جمکران آورده شده است. ولی راجع به چاه نظری از مراجع ذکر نشده است. روی بنر دیگر در مورد عرضه نویسی، دعا و چاه مطالبی ذکر شده است؛ از جمله آمده است: این چاه هیچ قداستی ندارد و یک چاه معمولی است و با چاه های دیگر تفاوتی نمی کند و… داخل چاه آب وجود ندارد و به گفت حجت الاسلام مرتضی وافی دبیر شورای عالی فرهنگی و برنامه ریزی مسجد جمکران هردو تا سه ماه، ورود به چاه صورت می گیرد و نامه ها بیرون آورده می شود(www. fardanews. com) .

جمکران و چاه عریضه در فضای سایبری

در فضای اینترنت با نگاه های متفاوت و متضادی نسبت به جمکران و چاه عریضه رویارو هستیم که با نگاه مردمی که در طول سال برای خواندن نماز و راز و نیاز با امام زمان (عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) به جمکران می آیند، از یک سنخ نیست. برای آشنایی با این نوع نگاه ها که در فضای مجازی و رسانه ها جمعی مطرح شده است، چند نمونه از آنها را بیان می کنیم.

یکی از نمونه ها، سخنرانی عبد الکریم سروش در سوم مرداد ۱۳۸۴(۲۵ جولای ۲۰۰۵) در دانشگاه سوربن پاریس و در جمع دانشجویان است که بازتاب های آن در رسانه های جمعی، جمکران و چاه عریضه را به صدر اخبار رسانه ها برد.

سروش در این سخنرانی، روحانیت را عوام و عوام زده خوانده و پس از شرح کوتاه تجربه جمهوری اسلامی در تأسیس یک دولت شیعی برپایه فقه شیعه و اعتقاد به جانشینی مرجع تقلید برای امام معصوم علیه السّلام با اشاره به دو عقید مهم شیعه، «ولایت » و«مهدویت»، تلویحا این دو امر را مانع نوعی نگاه عملگرا و سکولار به دولت و دو مانع مهم در راه تحقق دموکراسی در جامعه ایرانی دانسته است. سروش در بخشی از سخنرانی اش به جمکران و چاه عریضه نیز اشاره می کند و بنای مسجد جمکران را بر پای یک خواب می داند:

… الان در نزدیکی شهر قم روستایی است به جمکران که براساس یک خوابی که کسی دیده و امام زمان گفته که من در آنجا گاهش حضور دارم، مسجدی بنا شده است. این مسجد سال هاست که محل زیارت شیعیان است. پس از انقلاب توجه بی سابقه ای به آن مسجد شد؛ تا حدی که خود قم تحت الشعاع این مسجد قرار گرفته است. چاهی در این مسجد هست که مردم نامه ها و عریضه های خودشان را برای آنکه به دست امام زمان برسد، در آن چاه می اندازند؛ البته وقتی می گویم عوام شیعه، علمای شیعه را هم جزو همین عوام می شمارم، زیرا اینها هم پیروی عوام می کنند و هم عوام این کارها را از ایشان یاد می گیرند، شما فکر نکنید هرکسی معمم است و روحانی است، جزء خواص هست، نه اینطور نیست.

اینها جزو عوام هستند؛ منتها عوامی که گاهی امر برخودش مشتبه می شود و گمان می کند عوام نیست و در جهل مرکب است. مرحوم مطهری می گفت روحانیت ما عوامزده است. بنده معتقدم اینطور نیست. روحانیت ما عوامزده نیست، عوام است. عوامزده یک لغت محترمی است؛ یعنی کسی که خودش عوام نیست، ولی گرفتار عوام است؛ در حالی که عوام گرفتار اینها هستند… » (۱۳۸۴/۵/۱۶(www. aftabnews. ir) ) .

خبر دیگری که در اواسط سال ۱۳۸۴ در رسانه ها بازتاب پیدا کرد، این بود که وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی به نمایندگی از طرف دولت میثاق نامه هیئت وزیران را به چاه جمکران انداخت. هرچند این خبر بعدا تکذیب شد(نگارنده خود به صورت حضوری در مورد صحت این خبر از آقای دکتر داوودی معاون اول رئیس جمهور در دولت نهم و همچنین حجت الاسلام دکتر ناصر سقای بی ریا معاون رئیس جمهور در امور روحانیون سؤال کردم که هردو نفر در مورد این خبر اظهار بی اطلاعی کردند) ؛ با وجود این، این خبر و اخباری از این دست در مورد رابطه رئیس جمهور با امام زمان و مسجد جمکران سبب شد افراد به اصطلاح روشنفکر به اظهار نظر در مورد جمکران بپردازند و عریضه نویسی و انداختن نامه به داخل چاه جمکران را عملی خرافی و متحجرانه بنامند و در مواردی حتی اصل بنای مسجد جمکران را ناشی از یک خواب قلمداد کنند(همچنان که در سخنرانی سروش در پاریس مطرح شد) ؛ از جمل این موارد می توان به اظهار نظر بهزاد نبوی عضو سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی اشاره کرد که گفت: «بحث نامه انداختن در چاه جمکران از مصادیق سازمان یافته تحجر است». او همچنین گفت: «در دوره امام(ره) هرگز بحث مسجد جمکران به شکل کنونی، جرئت طرح پیدا نمی کرد، اما امروز بحث چاه جمکران و نامه انداختن در آن هم طرح می شود که از مصادیق سازمان یافته تحجر از سوی اقتدارگرایان است»(سه شنبه ۱۰ آبان ۱۸۴، خبرگزاری ایلنا) .

محسن کدیور نیز در گفت وگویی با BBC، رفتن به مسجد جمکران را خرافه خواند و افزود: «مسئله دامن زدن به برخی از خرافات و برداشت های عوامانه از بعضی مقدسات دینی که در جامعه رشد بیشتری پیدا کرده، فی الواقع پایین بودن سطح فرهنگ عمومی را نشان می دهد». کدیور در پایان این گفت وگو افزود: «دولت جدید به دلیل فقدان مشروعین یا کمبود مشروعیت، مجبور است از برخی اعتقادات دینی یا باورهای عمومی استفاده ابزاری کند »(۱۳۸۴ /۸/۱۵، خبرگزاریBBC) .

محمد علی ایازی نیز در گفت وگو با رادیو BBC گفت: «تا پیش از انقلاب، مسجد جمکران به این گستردگی نبود». عضو مجمع مدرسین و محققین حوزه علمیه قم، در این مصاحبه اظهار داشت: «مسئله تاریخ جمکران در منابع روایی و حدیثی ما هیچ وجود ندارد و شیخ احمد کافی آن را به این سطح گسترده کرد. در واقع سیاست، اقتضایش این است که به مسائل ظاهری دین بیشتر بها بدهد که قهرا آن موقع خیلی چیزها توسعه پیدا می کند». وی در مورد مسجد جمکران گفت: «به لحاظ کلی وجود این مسجد مشکلی ندارد. محل تجمعی است و مردم آن جا می روند تا نماز بخوانند و دعا کنند و مانند هرمسجد دیگری آن جا می تواند جای خوبی باشد، ولی جهت دادن به یک نوع مفهومی از مسئله جمکران، سرمایه گذاری کردن و تغافل کردن از مسائل جدی دین، این خودش یک نوع انحراف فکری و دینی می تواند تلقی شود (سه شنبه ۱۷ آبان ۱۳۸۴، BBC) .

دیدگاه شبکه خبری CBN در این زمینه

خبر آنلاین، به نقل از سایت مشرق در گزارشی نگاه شبک خبری مسیحیان (CBN) را اینگونه بازگو می کند: این شبکه در برنامه کلوب ۷۰۰ در خصوص شرایط ظهور امام زمان(عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) در ادعای مضحک می افزاید: «ظهور زمانی اتفاق می افتد که مطابق با اعتقاد شیعیان تمامی یهودیان و مسیحیان نابود شوند و در این صورت وی از چاه مسجد جمکران ظهور می کند! »شبکه CBN همچنین در ادامه گزارش خود ادعا می کند: «می توان ریش اعتقادات مهدویت و آخر الزمانی احمدی نژاد را در مسجدی در روستای کوچکی به نام جمکران یافت. در پشت این مسجد چاهی است که به عقیده احمدی نژاد و میلیون ها مسلمان شیعه، روزی امام دوازدهم مهدی از آنجا ظهور می کند! هزاران مسلمان هرشب به دیدن این چاه مقدس می روند. دریچه این چاه با یک صندوق سبز آهنی پوشیده شده است تا مردم نتوانند خود را در آن بیندازند».

البته برای کسانی که حداقل اطلاعاتی در مورد موعودگرایی در نگاه تشیع دارند، مسلم است که شیعیان هیچگاه به چاه جمکران به عنوان محل ظهور امام مهدی (عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) اعتقاد ندارند.

CBN در ادامه سعی می کند اعتقادات شیعیان را خرافی جلوه دهد و مدعی می شود: «بیشتر بازدیدکنندگان وقت خود را صرف دعا و بوسیدن این صندوق آهنی می کنند. برخی دیگر، درخواست های خود را برروی تکه های کاغذ نوشته و آنها را برای مهدی به درون چاه می اندازند. بسیاری معتقدند که در واقع مهدی درخواست های آنها را می خواند». در پایان این گزارش به سخنان ژوئیل روزنبرگ مؤلف کتاب«امام دوازدهم»اشاره شده، از قول وی ادعا می شود: «به عقیده احمدی نژاد، آخر الزمان نزدیک بوده و مسیحای اسلام دارد می آید و راه شتاب بخشیدن به ظهور امام دوازدهم و حکومت برزمین، نابودسازی شهروندان یهودی و مسیحی است! و این چیزی است که احمدی نژاد را بسیار خطرناک می سازد؛ چرا که او و حکومتش در حال دستیابی به سلاح های اتمی هستند که آنها را قادر می سازد بتوانند کل جوامع یهودی و مسیحی را نابود سازند».

این رویکرد شیعه هراسانه این شبکه باعث شد برخی از بینندگان این گزارش در ارائه نظرهایی برای این خبر، حس تنفر خود را از اسلام و شیعه بیان کنند (۱۳۹۰/۱/۲۸ www. khabaronline. ir) .

مورد دیگر که شاید بهتر باشد در زمر منتقدان چاه عریضه مطرح شود، نه مغرضان، انتقاداتی است که آقای رسول جعفریان-تاریخ پژوه معاصر-به پدید چاه عریضه جمکران در تاریخ ۸۹/۲/۱ در وبلاگشان مطرح کردند. گفتنی است این انتقادات بعد از صحبت های تولیت مسجد جمکران در تاریخ ۸۹/۱/۳۰ دربار موجه بودن عریضه انداختن داخل چاه مطرح شد(در ادام مقاله، صحبت های تولیت مسجد جمکران را با عنوان موضع مسؤلان مسجد جمکران در مورد چاه عریضه آورده ایم) . از آنجا که هم مطالب ایشان و پاسخ آقای کریم مظفری-که خود را طلبه ای از حوزه معرفی کرده اند-به آقای جعفریان(۱۳۸۹/۲/۲۳ www. khabaronline) و پاسخ مجدد آقای جعفریان به ایشان در این مقاله نمی گنجد، به خلاصه ای از مباحث بسنده می کنیم؛ ولی نشانی برای دیدن اصل مطالب ارائه شده است. آقای جعفریان معتقد است: به صرف وجود کلیاتی در زمین عریضه نویسی و وجود چند روایت در این زمینه نباید به پدید چاه جمکران دامن زد و آن را به عنوان یک روش برای توسل مطرح کرد؛ مخصوصا که تبعات منفی ایجاد کند: «… روایت دربار بسیاری از مسائل هست، اما آنچه به طور رسمی به عنوان یک امر دینی و شرعی پذیرفته می شود، امر دیگری است. ان امور نیاز به تأمل مراجع دینی و اظهار نظر آنها دارد و به فرض اینکه این روش ها درست است، آیا هر حلالی را می توان به صورت فراگیر و عمومی مطرح کرد؟ اگر واقعا حفظ آبروی شیعه در رها کردن برخی از این روش ها باشد، آیا در این صورت نباید دست از این اقدامات برداشت و از رواج علنی آنها جلوگیری کرد؟ … »و در انتهای مطلب شان می گویند: «در نهایت ما تسلیم رأی عالمان و مراجع هستیم»(ر. ک: وبلاگ رسول جعفریان، ۱۳۸۹/۲/۱) .

بعد از انتشار صحبت های تولیت مسجد درباره چاه عریضه و نقدهای آقای رسول جعفریان، افرادی که این مطالب را خوانده بودند، در ادام مطلب اظهار نظرهای متفاوت و بعضا ساختارشکنانه ای مطرح کردند که برای آشنایی با فضای فکری این طیف، بخشی از آنها را در ادامه می آوریم:

-در برخی موارد اصل توسل به اولای خدا و مسئله شفاعت را زیر سؤال برده و توصیه کرده اند که نباید فریب این بدعت ها را خورد؛ عریضه نویسی به هرشکلی که باشد، بدعتی است که توهّم طلاب آن را ساخته است!

-دیگری به آیه شریفه ای از قرآن که می فرماید: {/«و لا تدعوا مع اللّه احدا»/}اشاره نموده، می گوید: مستقیما با خداوند وارد معامله شوید و لازم نیست به شفاعت متوسل گردید و…

-اینها خرافات و مردود است. خود مسجد جمکران جعلی و تقلبی و برطبق یک خواب ساخته شده و باید ویران شود؛ زیرا شرک است. برخی اظهار داشته اند: کم کم به جایی می رسیم که عملا ثابت گردد و هم و خرافه و بستن آویزه های فراوان به دین اسلام از جانب شیعیان بوده است. ظاهر فریبی بس است، دست بردارید.

-چند نفر از بازدیدکنندگان از روی استهزاء نوشته اند: خداوند در قرآن می فرماید: {/«ادعونی استجب لکم… »/}خداوند نفرموده است: نامه بنویسید، مراحل اداری را طی کنید تا استجابت کنم شما را! امیدوارم علمای سنی ما شیعیان را به افراطی گری ببخشایند(۸۹/۶/۶ mashreghnews. ir) .

البته این نوع اظهار نظرها تنها به سبب مطالب آقای جعفریان نبود، بلکه در طول یکی دو سال قبل از آن هم به مناسبت انتشار اخباری دربار چاه جمکران خصوصا خبرهای مربوط به حضور نماینده دولت در سر چاه و حتی خود رئیس جمهور در رسانه ها مطرح می شد. باز برای نمونه:

-نوشتن نامه به چاه در دین هیچ جایی ندارد. این موضوع دامن زدن به خرافه است و کار طرفداران امریکایی و طالبانی.

-دیگری در جواب گفته: تو چه کار دین هستی که نظر می دهی فلان چیز در دین جای دارد یا ندارد؟ ! وقتی کتاب شریف مفاتیح الجنان و علما این مسئله را قبول دارند!

-لطفا اشاعه خرافات نفرمایید. چرا نظر مراجع عظام منعکس نمی شود؟

-این نامه ها کار تلقین را انجام می دهند و افراد را از نظر روحی و اعتماد به نفس ضعیف هستند، به باورهای ماورای معتقد می کند.

-من مسلمان شیعه هستم. فقط یکبار جمکران رفتم؛ آن هم پشیمان شدم. جمکران حداکثر یک مسجد است، مانند دیگر مساجد. قبور امامزادگان بزرگ در تهران داریم که زیارت آنان اولی تر است تا رفتن به مسجدی در بیابان های اطراف قم. با این اوصاف چاه آن هم که دیگر تکلیفش معلوم است.

-بابا دست از سر این ملت صاف و ساده بردارید. آنها از روی ایمان نیست که به چاه متوسل می شوند، بلکه از روی حس بی کسی و ناامیدی است(۸۹/۲/۲۶ www. jamkaran. blogfa. com) .

البته مطالب بسیار توهین آمیزی هم دربار امام زمان(عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) ، چاه، مسجد جمکران و… آمده بود که قلم از نوشتن آنها شرم دارد(ولی نزد نگارنده موجود است) .

جمع بندی بخش توصیفی

شاید بتوان گفت تا سی سال پیش مسئله مسجد جمکران و به تبع آن چاه عریضه، به شکل امروزی چندان مطرح نبود؛ اما با ظهور رسانه ها و انتشار اخبار مربوط به مسجد جمکران در رسانه های جمعی و همچنین اضافه شدن بخش های فرهنگی و تولیت و سایت رسمی مختص مسجد جمکران و… ، مسجد جمکران بروز و ظهور دیگری پیدا کرد؛ به طوری که این مسجد که در سال های قبل اصلا گنجایش جمعیت زیادی را نداشت و به گفت پیرمردها شاید اکثر مردم نام و نشانی آن را نمی دانستند، امروزه خصوصا در شب و روز نیم شعبان و با توسع ساختمانی مسجد، جمعیت فراوانی را در خود جای می دهد و به تبع آن چاه عریضه به عنوان یکی از بخش های مسجد در ماکت مسجد در حیاط آن به چشم می خورد. در این میان شاید بتوان گفت طی سال های ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶ و با مطرح شدن اخبار و شایعاتی در مورد انداختن عریضه به داخل چاه از سوی نمایند دولت و حضور رئیس جمهور کنار چاه، نقط عطفی را در مورد چاه عریض جمکران شاهد بوده ایم و به دنبال آن و اظهار نظرهای مخالفان و منتقدان چاه، شاهد نوعی نگاه کاریکاتوری به پدید چاه جمکران بوده ایم.

جمکران و چاه عریضه در اسناد

سندی که دربار پیدایش مسجد جمکران در منابع آمده، از این قرار است: شیخ حسن بن مثله جمکرانی، یکی از صلحا و سومین سفیر حسین بن روح نوبختی، یکی از نواب اربعه می گوید: من شب سه شنبه، ۱۷ ماه مبارک رمضان سال ۳۷۳ هجری قمری(البته در بعضی منابع این تاریخ ۳۹۳ ذکر شده است. برای اطلاع بیشتر در این باره ر. ک: ناصر الشریعه، ۱۳۸۳، ص ۲۳۴-۲۳۹) در خانه خود خوابیده بودم که ناگاه جماعتی از مردم به در خانه من آمدند و مرا از خواب بیدار کردند و گفتند: برخیز و مولای خود حضرت مهدی علیه السلام را اجابت کن که تو را طلب نموده است. آنها مرا به محلی که اکنون مسجد جمکران است. آوردند، چون نیک نگاه کردم، تختی دیدم که فرشی نیکو برآن تخت گسترده شده و جوانی سی ساله برآن تخت، تکیه بربالش کرده و پیرمردی هم نزد او نشسته است. آن پیر، حضرت خضر علیه السلام بود که مرا امر به نشستن نمود. حضرت مهدی علیه السلام مرا به نام خودم خواند و فرمود: برو به حسن مسلم-که در این زمین کشاورزی می کند-بگو: این زمین شریفی است و حق تعالی آن را از زمین های دیگر برگزیده است، و دیگر نباید در آن کشاورزی کند. عرض کردم: یا سیدی ومولای! لازم است که من دلیل و نشانه ای داشته باشم و گرنه مردم حرف مرا قبول نمی کنند. آقا فرمود: تو برو و آن رسالت را انجام بده، ما نشانه هایی برای آن قرار می دهیم، و همچنین نزد سید ابو الحسن(یکی از علمای قم) برو و به او بگو: حسن مسلم را احضار کند و سود چند ساله را که از زمین به دست آورده است، وصول کند و با آن پول در این زمین مسجدی بنا نماید. به مردم بگو: به این مکان رغبت کنند و آن را عزیز دارند و چهار رکعت نماز در آن گذارند.

چون به راه افتادم، چند قدمی هنوز نرفته بودم که دوباره مرا باز خواندند و فرمودند: بزی در گله جعفر کاشانی است، آن را خریداری کن و بدین مکان آور و آن را بکش و بین بیماران انفاق کن. هربیمار و مریضی که از گوشت آن بخورد، حق تعالی او را شفا دهد. حسن بن مثله جمکرانی می گوید: من به خانه بازگشتم و تمام شب را در اندیشه بودم، تا اینکه نماز صبح را خوانده و به سراغ علی المنذر رفتم و ماجرای شب گذشته را برای او نقل کردم و با او به همان مکان شب گذشته رفتیم، و در آنجا زنجیرهایی را دیدیم که طبق فرموده امام علیه السلام حدود بنای مسجد را نشان می داد. سپس به قم نزد سید ابو الحسن رضا رفتم و چون به در خانه او رسیدیم، خادم او گفت: آیا تو از جمکران هستی؟ به او گفتم: بلی! خادم گفت: سید از سحر در انتظار توست. آن گاه به درون خانه رفتیم و سید مرا گرامی داشت و گفت: ای حسن بن مثله من در خواب بودم که شخصی به من گفت: حسن بن مثله، از جمکران نزد تو می آید. هرچه او گوید، تصدیق کن و به قول او اعتماد نما، که سخن او سخن ماست و قول او را رد نکن. از هنگام بیدار شدن تا این ساعت، منتظر تو بودم.

آن گاه من ماجرای شب گذشته را برای وی تعریف کردم. سید بلافاصله فرمود تا اسب ها را زین نهادند و بیرون آوردند و سوار شدیم. چون به نزدیک روستای جمکران رسیدیم، گله جعفر کاشانی را دیدیم، آن بز از پس همه گوسفندان می آمد.

چون به میان گله رفتم، همین که بز مرا دید، به طرف من دوید. جعفر سوگند یاد کرد که این بز در گله من نبوده و تاکنون آن را ندیده بودم. به هرحال آن بز را به محل مسجد آورده و آن را ذبح کرده و هربیماری که گوشت آن را تناول کرد، با عنایت خداوند تبارک و تعالی حضرت بقیه اللّه ارواحنا فداه شفا یافت.

ابو الحسن رضا، حسن مسلم را احضار کرده و منافع زمین را از او گرفت و مسجد جمکران را بنا کرد و آن را با چوب پوشانید. سپس زنجیرها و میخ ها را با خود به قم برد و در خانه خود گذاشت. هربیمار و دردمندی که خود را به آن زنجیرها می مالید، خدای تعالی او را شفای عاجل می فرمود. پس از فوت سید ابو الحسن، آن زنجیرها ناپدید شد و دیگر کسی آنها را ندید(طبرسی نوری، ۱۴۱۲ ق، ص ۳۸۳-۳۸۵) . و تاکنون مسجد مقدس جمکران، مأوای منتظران و محل راز و نیاز میلیون ها عاشق است و کرامات عدیده، مؤید این مسجد است.

اما درباره چاه عریض مسجد جمکران در منابع، سند مهمی در رابطه با اینکه این چاه قداستی داشته باشد و یا به امر امام زمان به منظور عریضه نویسی حفر شده باشد، یافت نگردید و تولید مسجد جمکران یا هیچ یک از علما یا مراجع برای این چاه قداستی قائل نبوده اند؛ همچنان که در بنرهای اطراف چاه به صراحت مقدس نبودن چاه بیان شده است. اما کسانی که از حدود شصت سال پیش با مسجد مقدس جمکران آشنا بودند، می دانند همان روزها چاهی نزدیک مسجد بوده و علاقه مندان، عریض خود را در آن می انداختند (۸۹ /۶/۶ mashreghnews. Ir به نقل از: مسؤلان مسجد جمکران) . البته طبق نقل کتاب گنجین آثار قم چاه کوچکی در سطح محراب بوده که مردم خاک از درون آن می بردند و همچنین در سین اسپر محراب مزبور، قطعه سنگی از مرمر بوده که روی آن اثر یک قدم بزرگ با پنجه اش به طور فرورفته در کمال مهارت حجاری و صیقلی شده بود که مردم معتقد بودند قدمگاه امام زمان است و در سال ۱۳۵۰ قمری آیت اللّه فیض در روز جمعه ای برای پر ساختن چاه و قلع سنگ قدمگاه اقدام می کنند(فیض، ۱۳۵۰، ج ۲، ص /۶۶۸ نامه قم، ۱۳۷۷، ش ۳ و ۴، ص ۱۴) . گفتنی است در این کتاب مطلبی راجع به اینکه این چاه برای انداختن عریضه بوده یا نه، نیامده و همچنان که ذکر شد، به نظر می رسد مردم خاک چاه را برای تبرّک برمی داشتند و نوعی تقدس برای آن چاه قائل شده بودند که به نظر مرحوم آیت اللّه قمی، حالت بدعت پیدا کرده بود و از این رو ایشان دستور پر کردن چاه را داده بودند.

محمد بن محمد بن هاشم حسینی رضوی، کتاب ارزشمندی دربار فضیلت شهر در سال ۱۷۹ ق تألیف کرده است. او در این کتاب خبری از وجود مقدس علی علیه السّلام در رابطه با مسجد جمکران خطاب به فرزند یمانی آورده است که ما خلاصه آن حدیث را در این جا می آوریم. شیخ صدوق در کتاب مونس الحزین از علی علیه السّلام نقل می کند که فرمود: «ای پسر یمانی، در اوّل ظهور خروج نماید قائم آل محمد از شهری که آن را قم می گویند و مردم را دعوت کند به حق و همه خلایق از شرق و غرب به آن شهر قصد کنند و اسلام تازه گردد… که کوه سفید به نزدیک دهی کهن در جنب مسجد است و قصری کهن که قصر مجوس است و آن را جمکران خوانند که از زیر یک مناره آن مسجد بیرون آید»(نائینی اردستانی، ۱۳۸۱، ج ۱، ص ۴۵۳-۴۵۴) . پس طبق این حدیث، علی علیه السلام وجود چنین محلی را در قم و بنای مسجدی در آن را پیش بینی کرده بوده است.

واکاوی عریضه و عریضه نویسی

اغلب لغت شناسان، عریضه را به عرض حال و درخواست نامه معنی می کنند(جبران، ۱۳۷۹، ج ۲، ص ۱۱۸۳) و برای«عرض»معانی مختلفی بیان می کنند که یکی از آنها، بیان مطلبی از طرف فرد کوچک تر به بزرگ تر است. براین اساس معنی به عرض رساندن، گفتن و بیان کردن مطلبی از طرف کوچک تر به بزرگ تر است (معین، ۱۳۶۲، ج ۲، ص ۲۲۸۸) .

در اصطلاح، عریضه نویسی یکی از شیوه های خاصّ توسل است که در طول تاریخ، در فرهنگ اسلامی همواره مورد توجه بوده است. توضیح آنکه گاهی افراد جامعه با یک سلسله نیاز و گرفتاری ها مواجه می شوند که برحسب ظاهر امکان برطرف نمودن آنها از طریق اسباب عادی میسّر نیست یا حداقل بسیار مشکل است؛ در چنین مواردی به جای ناامید شدن و زانوی غم در بغل گرفتن، از ناحی پیامبر اکرم صلّی اللّه علیه و اله و ائمه اطهار علیهم السّلام توصیه شده است از اموری نظیر دعا و توسل که در جای خود اثبات شده است-که هریک از آنها اگر مؤثّرتر از اسباب و علل عادی نباشند، کمتر از آنها نیستند-کمک گرفته شود. آن گاه برای خود توسّل، شیوه های مختلفی بیان شده است که از جمل آنها نوشتن عریضه است. عریضه گاهی خطاب به خداوند تبارک و تعالی نوشته می شود و در آن فرد نیازمند ضمن اشاره به مشکل و حاجت مورد نظر خود، به مقام و منزلت یکی از معصومان یا هم آنها در پیشگاه خداوند متوسل می شود و یا عریضه مستقیما به معصوم علیه السّلام نوشته می شود تا او به واسط قرب و منزلتی که در نزد خداوند متعال دارد، واسطه در برآورده شدن یا برطرف گشتن آن حاجت و مشکل شود و یا خود معصوم علیه السّلام به واسطه ولایت و قدرتی که از ناحیه پروردگار عالم به او عطا شده است، به اذن خداوند مهربان، این نیاز و گرفتاری را برطرف سازد. بدیهی است هیچ یک از این امور با قیودی که برای آنها ذکر شد، به اموری نظیر شرک و بت پرستی و… منتهی نمی شوند(سید نژاد، ۱۳۸۶، ص ۱۶) .

با بررسی آداب و اخلاق ادیان مختلف، موارد بسیاری از رفتارهای مشابه عریضه نویسی دیده می شود. قبل از آن باید گفته شود در ایران عریضه نویسی مختص به مسجد جمکران نیست و در مساجد کهن ایرانی موارد دقیقا اینچینی وجود دارد؛ برای مثال مساجد اصفهان و کرمان از آن جمله اند.

در خارج از ایران نیز در میان مردم هندوستان و پاکستان و بنگلادش شب نیمه شعبان به شب برات شهرت دارد و مردم پاکستان علاوه برآداب مختلف، آن شب برای امام زمان (عجل اللّه تعالی فرجه الشریف) عریضه نوشته، آن را به دریا می اندازند (همچنان که در یکی از مصاحبه هایی که با طلبه ای از هند داشتیم، ایشان بروجود این آداب و رسوم در هند و میان شیعیان تأیید کرد) .

اما در میان غیر مسلمانان مهم ترین و قابل توجه ترین مورد، عریضه نویسی یهودیان در پای«دیوار ندبه»است. دیوار ندبه از مقدس ترین اماکن مذهبی یهودیان و در کنار مسجد الاقصی و قدس شریف قرار دارد. طبق آیین یهودی، آنها نامه های خود را با مضمون دعا و درخواست، خطاب به خدا می نویسد و با آروزی اجابت، آن را در شیارهای این دیوار قرار می دهند. در این باره دو نکته، بسیار ج