---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران، شاخصه ها و مکانیسم ها از منظر امام خمینی قدس سره :

مقدمه

کارآمدی یکی از مفاهیم مهم و بنیادی در علوم سیاسی است که توفیق در آن موجب رشد نظام اجتماعی است. ازآنجاکه هر نظام سیاسی به دنبال پیشینه کردن کارآمدی خویش است، بدیهی است که نظام جمهوری اسلامی ایران نیز به دنبال دستیابی به این هدف اساسی است تا دوام خویش را با تحصیل رضایت افزون تر شهروندان در عرصه عمل، پیش از پیش تضمین کند. پژوهش حاضر در راستای این مسئله، کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران را از منظر امام خمینی قدس سره بررسی می کند. هرچند امام خمینی قدس سره به شکلی مدون به بحث کارآمدی نپرداخته است، ولی سخنان ایشان به گونه ای است که می توان براساس آنها به استخراج دیدگاه ایشان دست یافت. بدیهی است که ذکر این مصادیق فقط مبتنی بر کلام، اندیشه ها و نوشته های ایشان است و منظور از این مسئله، منحصر کردن کارآمدی(از منظر امام) در مواردی که ذکر می شود، نیست. ازاین رو، هدف ما بررسی دیدگاه امام درباره مهم ترین مصادیق کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران است.

در این راستا، مقاله پیش رو به دنبال پاسخ به این سؤال است که مفهوم کارآمدی چیست؟ کارآمدی دارای چه مکانیسم ها و شاخصه هایی است و حضرت امام قدس سره در این زمینه چه راهکارها و مؤلفه هایی دارد؟ پیش از ورود به بحث یادآوری چند نکته ضروری است:

۱- ساختار نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران و کارگزاران موجود در این حکومت تعاملی پویا دارند؛ بدین معنا که در کارآمدی این نظام و رسیدن به اهداف منظور، ساختار و کارگزار چنان مستلزم هم هستند که تصور یکی بدون دیگری ممکن نیست. در واقع هردو با حرکتی تعاملی است که می توانند به کارآمدی دست یابند؛ یعنی ساختار اجتماعی یا سیاسی جمهوری اسلامی به وسیله قید و بندهایی که بر کارگزاری می زند، یا فرصت هایی که برای آن تدارک می بیند، تداوم می یابد. ازاین رو، تصور ساختار، بدون حداقل تصور اجمالی از کارگزاری که ممکن است تحت تأثیر آن باشد(محدود شود یا توانا گردد)، معنا ندارد. بنابراین در تحلیل مسایل، ساختار و کارگزار هر دو نقش دارند.

۲- اهداف هر نظام سیاسی-اجتماعی با دیگری متفاوت است. ازآنجاکه حکومت ما جمهوری اسلامی(اصل اول قانون اساسی) است و بر مبانی اسلامی شکل گرفته، برخلاف برخی از نظام های سیاسی نمی تواند در نیل به اهداف خود از هر ابزاری استفاده کند. خاستگاه این نظام حرکت در چهارچوب اسلام و احکام اسلامی است، ازاین رو ناگزیر است که در رسیدن به اهداف خود از شیوه های مشروع استفاده کند. بی شک این فلسفه وجودی، محدودیت هایی را برای حکومت و کارگزاران آن فراهم می کند، حکومت علوی امیر المؤمنین علیه السلام به عنوان کارآمدترین حکومت دینی، گذار از مسیر معصیت را شرط پیروزی نمی داند و هرکه را که در این مسیر غلبه یابد، مغلوب می شمرد:

ما ظفر من ظفر الاثم به و الغالب بالشر المغلوب.[۱] (نهج البلاغه: حکمت ۳۲۷)

اما این نکته را نیز نباید فراموش کرد که چون نظام سیاسی جمهوری اسلامی ایران برگرفته از مبانی اسلامی است، ممکن است برخی از روی آگاهی و یا ناآگاهی، ناکارآمدی های جمهوری اسلامی ایران را به دین اسلام منتسب کند؛ همان مسئله ای که دغدغه امام قدس سره نیز بود. اما در واقع ارزیابی در مورد ناکارآمدی، نارسایی ها و مشکلات که در هر نظام سیاسی نیز وجود دارد، به مؤلفه هایی از قبیل کارگزاران، ساختار نظام سیاسی، موانع داخلی و خارجی و امکانات موجود بازمی گردد، نه به دین مقدس اسلام.

۳- مهم ترین ملاک داوری مردم در کارآمدی یا ناکارآمدی نظام، عملکرد آن نظام است، هرچند آن حکومت برخاسته از مبانی دینی و مذهبی باشد. قضاوت مردم بیش از آن که براساس مبانی نظری باشد، براساس عملکرد آنهاست و هر نظامی عملکرد درست تری داشته باشد، کارآمدتر به نظر می رسد. ازاین رو باوجود ارتباط مستقیم بین ساختار نظام سیاسی و کارگزاران آن ساختار و از سویی باتوجه به آن که هردو در کارآمد بودن یا ناکارآمدی نظام سیاسی نقش اساسی دارند، دفاع از ساختار سیاسی-که مبتنی بر یک اندیشه نظری است-زمانی امکان پذیر است که آن نظام در مقام عمل، درستی و کارآیی و کارآمدی و اثربخشی خود را به اثبات رسانیده باشد.

در اینجا نیز ناگفته نماند که در ارزیابی نظام سیاسی نمی توان براساس کارآمدی یا ناکارآمدی بخش و یا جزیی از نظام سیاسی، آن نظام را کارآمد یا ناکارآمد دانست؛ همان اشتباهی که برخی مرتکب می شوند و از ناکارآمدی جزئی از نظام سیاسی جمهوری اسلامی، ناکارآمدی کل این نظام را نتیجه می گیرند.

مفهوم شناسی کارآمدی

باتوجه به قضاوت پذیر بودن عنوان کارآمدی، ادعای رسیدن به یک تعریف همگانی برای آن، منطقی به نظر نمی رسد، بلکه در آن اختلاف نظر وجود دارد. به طور کلی تعریف پدیده های اجتماعی دشوار است و نمی توان در تعریف آنها به توافق رسید. کارآمدی[۲] معمولا همراه با کارآیی[۳] به کار برده می شود. کارآمدی با واژگانی مانند«اثربخشی»و «تقرب به هدف»مترادف است. (زاهدی و الوانی، فرهنگ جامع مدیریت: ۱۱۱) کارآمد آن است که کارها را به نیکویی انجام دهد. کارآمدی، درخور بودن، به کار آمدن، مورد استعمال یافتن، مفید بودن و خدمت کردن است. (دهخدا، لغت نامه دهخدا: واژه کارآمد) کارآمد به معنای کاردان، کارآزموده و شایسته است. کارآمد کسی است که کارها را به خوبی انجام دهد و یا چیزی است که به کار آید و سودمند باشد. (عمید، فرهنگ عمید، ج ۲: ۱۶۰۲) کارآمدی «میزان نیل به اهداف تعیین شده»است. (زاهدی و الوانی، همان: ۱۱۱) به طور کلی اثربخشی میزانی است که یک اقدام یا فعالیت، به هدف پیش بینی شده نایل می شود. (معینی، فرهنگ واژه ها و اصطلاحات مدیریت و سازمان: ۲۱۱) در فرهنگ اصطلاحات مدیرت، کارآمدی به مفهوم«میزان موفقیت در تحقق هدف ها و یا انجام مأموریت»است که نشان دهنده درجه رسیدن به اهداف می باشد. (همان: ۱۵۵) در علم مدیریت بین کارآمدی و کارآیی تفاوت قائل شده و گفته اند: «کارآمدی شایستگی و کاردانی در تأمین اهداف و کارآیی، شایستگی در مصرف منابع و بهره برداری بهینه از آن است». (رضاییان، مبانی سازمان مدیریت: ۱۹) اما در تعریفی دیگر، کارآمدی مترادف با کارآیی دانسته شده و گفته اند: «قابلیت و توانایی رسیدن به هدف های تعیین شده و مشخص». سنجش مقدر کارآیی، از طریق مقایسه مقدار استاندارد با هدف یا مقدار کیفیتی که عملا به دست آمده، صورت می گیرد. مثلا تولید واقعی با تولید مورد هدف و یا زمان مصرف شده یا زمان پیش بینی شده مقایسه می شود. (آقابخشی، فرهنگ علوم سیاسی: ۴۴۶) «لیپست»، کارآمدی را این گونه تعریف می کند:

تحقق عینی یا توان نظام در تحقق کارکردهای اساسی یک حکومت، به گونه ای که بیشتر مردم و گروه های قدرتنمند درون نظام آن را مشاهده کنند. (لیپست، مشروعیت و کارآمدی: ۱۱)

بنابراین کارآمدی با مفاهیمی همچون کارآیی، پاسخگویی و مشروعیت ارتباط نزدیکی دارد. در حقیقت کارآمدی را می توان بیانگر قابلیت و توانایی یک نظام اجتماعی در رسیدن به اهداف تعیین شده و حل مشکلات جامعه دانست؛ آن هم با وجود امکانات و موانعی که در هر جامعه با توجه به اهداف آن متفاوت است. بر این اساس کارآمدی بر پایه مقولاتی از قبیل توانایی، اهداف، امکانات، موانع و جوامع مختلف تبیین می شود. در پاسخ به این سؤال که آیا رژیم سیاسی توانایی تحقق اهداف حکومت، اداره جامعه و اداره امور سیاسی، اقتصادی و فرهنگی مردم را داراست یا خیر، باید گفت هر اندازه که نظام سیاسی با توجه به توانایی و امکانات و موانع پیش روی خود به اهداف خود نایل آید، آن نظام سیاسی کارآمدتر است. بنابراین کارآمدی نظام سوسیالیستی، متفاوت با نظام لیبرالی است؛ چراکه در اهداف متفاوتند.

رویکردها و نظریه های کارآمد

در باب تبیین کارآمدی به عنوان پدیده ای سیاسی و اجتماعی، معیارهای متفاوتی بیان شده است. در یک دیدگاه، در تبیین پدیده های اجتماعی و سیاسی می توان دو گونه تبیین را به آسانی شناسایی کرد: تبیین هایی که به عوامل ساختاری تمسک می جویند و تبیین هایی که بر پایه عوامل متعلق به کارگزاری است. آن دسته از نظریه ها و تبیین هایی که عوامل ساختاری یا عوامل متعلف به بستر را در اولیت می دانند، ساختارگرا[۴] نامیده می شوند و آن دسته از تبیین ها و نظریه هایی که اولویت را به عوامل کارگزارانه می دهند، اراده گرا[۵] نام گرفته اند. (کالین، درآمدی انتقادی بر تحلیل سیاسی: ۱۷۱-۲۱۴ و ساختار و کارگزار: ۳۰۳ -۳۲۷) اما نوع سوم که در این مقاله نیز از آن استفاده شده، آنهایی است که در تبیین پدیده های سیاسی-اجتماعی، ساختار و کارگزار را مستلزم هم دانسته و به هردو متمسک می شود که بدان ساختار-کارگزار [۶]گویند.

از سویی دیگر در باب کارآمدی حکومت، نظریه های متعددی نیز مطرح شده که به آنها می پردازیم:

۱- نظریه توفیق:[۷] براساس این نظریه، هر سازمانی برای بررسی کارآمدی خود باید اساس محاسبه را«توفیقات نهایی»بداند. ازاین رو بر این پایه، روش ها در کارآمدی تأثیری ندارد.

۲- نظریه سیستم: براین اساس نظام یا سازمان، هنگامی کارآمد است که ارتباط خروجی و ورودی آن کاملا آشکار و قابل تبیین باشد؛ یعنی عملیات تغییر و تحول باید چنان روشن و مقید باشند که در هر شرایط محیطی وقتی ورودی تحقق یافت، خروجی کاملا معین باشد.

۳- نظریه رضایت مردم: طبق این نظریه، یک حکومت را در صورتی می توان کارآمد دانست که عناصر مؤثر در بقای خود را راضی کند.

۴- نظریه نسبت در کارآمدی: بر این بنیاد، مبنای واحد و اصیلی برای مفهوم و میزان کارآمدی وجود ندارد، ازاین رو ارزیابی در این بحث نسبی است.

۵- نظریه ذاتی عملی: این نظریه مبتنی بر نظریه ذاتی اعمال ارادی است که ریشه کارآمدی را در ماهیت عامل بودن حکومت می داند. نظریه مزبور برای هر عمل سه رکن قائل است: فهم عامل از وضعیت حقیقی، فهم عامل از وضعیت مراد و نیز برنامه عملی برای رسیدن به وضع مراد. در واقع هر عاملی که افعال درست تر(معقول تر) از او صادر شود، کارآمدتر است. (لاریجانی، مباحثی در مشروعیت و کارآمدی: ۷۷-۹۳ و حکومت و مبانی کارآمدی: ۳۲-۴۲)

۶- نظریه انجام تکلیف: بر پایه این نظریه با تبیین و تعیین شاخص ها و محورهایی که وظایف و تکالیف نظام سیاسی را مشخص می کند، میزان التزام و تحقق ا ین تکالیف، ملاک کارآمدی دانسته می شود.

۷- نظریه میزان اثرگذاری در روند امور: این نظریه، کارآمدی را ناظر به تأثیر عینی و واقعی در روند امور جامعه می داند و برای نفس «تأثیر»اهمیت قائل است. (ذو علم، تجربه کارآمدی حکومت ولایی: ۱۲۰ و ۱۲۱)

در اینکه این رویکردها و نظریه ها تا چه اندازه می توانند بیانگر کارآمدی نظام سیاسی (به ویژه نظام جمهوری اسلامی) باشند، باید گفت هرکدام بر جنبه خاصی از کارآمدی تأکید دارند، ولی آنچه مهم است و در این پژوهش مبنای تحلیل ماست، فراتر از این گونه مواضع است و در واقع از موضعی میانه سخن می گوید؛ موضعی که هیچ یک از نظریه های پیش گفته را به تنهایی روش ارزیابی حکومت نمی داند، بلکه تعامل عوامل را مدّنظر دارد. این نوع تبیین، ساختار و کارگزار را منطقا مستلزم یکدیگر می شمارد و به تلفیق عوامل ساختاری و کارگزاری در چارچوب تبیینی واحد نظر دارد. به طول کلی تعیین یک عامل و نظریه در تحلیل پدیده های اجتماعی بسیار دشوار به نظر می رسد.

شاخصه ها و مکانیسم های کارآمدی

ملاک های کارآمدی در چارچوب نظریه های مختلف کارآمدی و متناسب با آن، به شکل های گوناگون تعریف و تبیین می شود و به همین رو نمی توان در علم سیاست به اجماع دست یافت. (لاریجانی مباحثی در مشروعیت و کارآمدی: ۹۷) اما همان گونه که گفته شد، ازآنجاکه خاستگاه نظام جمهوری اسلامی ایران و اندیشه امام خمینی قدس سره حرکت در چهارچوب اسلام و احکام اسلامی است، ناگزیر می باید در نیل به کارآمدی نیز از مکانیسم های اسلامی استفاده کرد. (فتحعلی، کارآمدی نظام اسلامی: ۱۰۱-۱۰۵) به طور کلی شاخصه ها و مکانیسم های کارآمدی به قراری است که در پی می آید.

۱- قانون محوری

یکی از اهداف اساسی در نظام های سیاسی که موردتوجه اسلام نیز بوده، محوریت قانون و رعایت آن است؛ امری که جای گرفتن آن در ساختار سیاسی و توجه به آن از سوی کارگزاران، بی تردید کارآمدی نظام سیاسی را در پی خواهد داشت. قوانین و مقررات مناسب برای نظام سیاسی با عنایت به انعطاف پذیری احکام اسلام و قابلیت تطابق آن با شرایط زمان و مکان، برگرفته از قرآن و سنت و شریعت الهی است؛ شاخصه ای کلی و اساسی که با عمل به آن، نظام سیاسی کارآمد خواهد شد و موانع پیش روی آن نیز از میان خواهد رفت. به بیانی شاخص مؤثر در کارآمدی نظام سیاسی، قوانین اعتقادی و ارزشی اسلام است.

۲- شورا و مشارکت جویی

امروزه مشارکت و همیاری در زمینه های مختلف از شاخصه ها و مکانیسم های کارآمدی و از اهداف نظام سیاسی به شمار می رود. این حق عمومی بی گمان در راستای جلوگیری از استبداد حکومتی و به دست آوردن آزادی های مردمی است. لزوم مشورت با متخصصان و خبرگان جامعه و تصلب نداشتن بر نظر شخصی از سوی مسئولان جامعه، از امور مورد تأکید قرآن است؛ تا آنجا که پیامبر صل الله علیه و آله در اداره امور عامه مسلمین مأمور به مشاوره با مردم می شود. لذا پیامبر صلی اللّه علیه و آله در امور عمومی مسلمانان جلسه مشاوره تشکیل می داد و به ویژه برای رأی افراد صاحب نظر ارزش خاصی قائل بود. اصولا مسئولانی که کارهای مهم خود را با مشورت انجام می دهند و با صاحب نظران به مشورت می نشینند، کمتر دچار لغزش می شوند، از این سو افرادی که استبداد رأی دارند و خود را از افکار دیگران بی نیاز می دانند، اغلب گرفتار اشتباهات جبران ناپذیری می شوند که آثار سوء آن دامنگیر خود و جامعه می شود؛ چراکه آدمی هرقدر از لحاظ فکری نیرومند باشد، نمی تواند به تمامی ابعاد مسایل بنگرد، ازاین رو ابعاد دیگر مسئله برای او ناشناخته می ماند. اما هنگامی که مسایل در شورا طرح و عقل ها و تجارب و دیدگاه های متفاوت باهم جمع شود، افراد از لغزش و انحراف دورتر می شوند و از سویی مسالمت و عطوفت در میان مردم و نیز آگاهی و بصیرت آنان بیشتر می شود. قرآن کریم در این زمینه آیاتی نیز دارد. (آل عمران: ۱۵۹؛ شوری: ۳۸؛ بقره: ۲۳۳)

در روایات نیز بر مشاوره تأکید بسیاری شده است. برای مثال در سخنی از امام علی علیه السلام آمده است:

من استبد برأیه هلک و من شاور الرجال شارکها فی عقولهم.[۸] (نهج البلاغه، حکمت ۱۶۱)

ازاین رو، سزاوار است که در نظام های سیاسی، مسئولان امر با مراجعه به کارشناسان و متخصصان متعهد در عرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی، در راستای کارآمدی و حل مشکلات نظام گام بردارند.

۳- مسئولیت پذیری و نظارت همگانی

نظارت همگانی بر امور اجتماعی و سیاسی مسئولان و مردم اهمیت بسیاری دارد؛ آن گونه که با اجرای صحیح آن می توان برخی از مسایل و مشکلات درون حکومت را حل کرد و به کارآمدی رسید. امر به معروف و نهی از منکر بیانگر همین شاخص مهم مسئولیت و نظارت همگانی است، ازاین رو عدم نظارت و مسئولیت پذیری از جانب مردم موجب ناکارآمدی نظامی خواهد شد. آیاتی از قرآن نیز بر این امر دلالت دارد(آل عمران: ۱۰۴و۱۱۰) در حدیثی از پیامبر اکرم صلی اللّه علیه و آله آمده است:

کلّکم راع و کلّکم مسؤول عن رعیّته.[۹] (دیلمی، ارشاد القلوب الی الصواب، ج ۱: ۱۸۴)

۴- برابری و عدم برتری انسان ها

نظام سیاسی در صورتی به کارآمدی خواهد رسید که هرگونه تبعیض مبتنی بر قوم، گروه، رنگ، نژاد، قدرت، ثروت و نسب را از بین ببرد و مشکلات گوناگون ناشی از این امور را مرتفع سازد. به بیانی یکی از مؤلفه های اساسی کارآمدی هر حکومتی برتری انسان ها براساس شایستگی آنهاست. (حجرات: ۳۱)

۵- عدالت جویی

این شاخصه مهم در مباحث کارآمدی جایگاه ویژه ای دارد؛ تا بدان پایه که قوام حقیقت حیات آدمی بر آن مبتنی است: «بالعدل قامت السماوات و الارض».[۱۰] (ابن ابی جمهور احسائی، عوال اللئالی، ج ۴: ۱۰۳) کثرت آیات درباره عدل نیز بیانگر منزلت این مفهوم در قرآن است. (الرحمن: ۷-۱۰؛ مائده: ۸؛ نساء: ۱۳۵ و نحل: ۹۰) عدالت از مفاهیمی است که موردتوجه رهبران فکری و مصلحان اجتماعی است. به گواهی قرآن کریم فلسفه بعثت انبیا، ارسال رسل، انزال کتب و تشریع قوانین مختلف از سوی پروردگار، در این راستاست. به سخنی دیگر، ایجاد جامعه عادلانه در سرلوحه اهداف والای پیامبران قرار داشته است. (حدید: ۲۵)

۶- عقل گرایی

قرآن کریم انسان ها را به عقل گرایی دعوت کرده و به منزلت آن اشارتی داشته است. (بقره: ۱۶۴، ۱۷۰ و ۱۷۱؛ مائده: ۵۸ و ۱۰۳؛ انفال: ۲۲؛ طور: ۱۴) توجه اسلام به این شاخص و به کارگیری آن در عرصه اجتماع از مؤلفه های مهمی است که می توان با انعطاف پذیری و رعایت شرایط زمان و مکان، مشکلات موجود نظام سیاسی را از میان بردارد تا آن نظام، کارآمد شود. عمل به این شاخصه، ما را به مؤلفه دیگری در همین باب به نام«واقع گرایی»می رساند. واقع گرایی، ارائه تصویری درست از وضعیت موجود در راستای رسیدن به وضع مطلوب است.

۷- مصلحت محوری

از جمله شاخصه های کارآمدی نظام سیاسی که در مواجهه با مسایل نوظهور توان انعطاف پذیری و حل مشکلات را دارد، مصلحت است که در نظام سیاسی اسلام به ویژه در فقه شیعه و اهل سنت از جایگاه مهمی برخوردار بوده و عرصه جدیدی را در کارآمدی حکومت گشوده است. این عنصر در راستای پیشبرد اهداف نظام سیاسی نقش محوری ایفا می کند.

۸- وحدت گرایی

بی تردید وحدت در تمامی ابعاد اعم از وحدت بین مردم، وحدت بین مردم و مسئولان و وحدت بین مسئولان با یکدیگر، شرط لازم و از شاخصه های اساسی کارآمدی است؛ آن گونه که عدم رعایت آن، نظام سیاسی را به سمت ناکارآمدی سوق خواهد داد.

کارآمدی نظام جمهوری اسلامی از منظر امام خمینی قدس سره

پس از بررسی مفهوم کارآمدی و شاخصه ها و مکانیسم های کلی کارآمدی، به شاخصه ها و مکانیسم های کارآمدی از منظر امام خمینی قدس سره می پردازیم.

در اندیشه سیاسی امام خمینی، یک اصل و شاخصه کلی وجود دارد و آن اینکه ماهیت دولت و حکومت، «اسلامی»است. ازاین رو اگر ما به اسلام و احکام اسلامی عمل کنیم، بی گمان نظامی کارآمد خواهیم داشت:

اسلام همه چیز دارد. اسلام هم دنیا دارد، هم آخرت دارد. اسلام همه بعدها را نظر به آن دارد. حکومت اسلامی مثل حکومت های دیگر نیست که فقط به یک بعد نظر داشته باشند. حکومت اسلامی حکومتی است که همه [آن ]اگر ان شاء اللّه پیاده بشود،… به آن طوری که بر پیغمبر اکرم نازل شده است،… سعادت دنیا و آخرت ملت ها را ضمانت کرده است و می کند (امام خمینی، صحیفه امام، ج ۱۳: ۳۶۶)

اما ذکر این مؤلفه کلی بدون نگاهی کاربردی و واقع گرایانه به مسئله کارآمدی نظام جمهوری اسلامی نمی تواند ما را به هدف برساند. ازاین رو، پس از ذکر مسئله بنیادی عمل به اسلام، مهم ترین مؤلفه های کارآمدی را از منظر ایشان بررسی می کنیم.

۱- قانون گرایی

بی تردید یکی از مبانی رفتاری و اجتماعی در نظام های سیاسی که از دیرباز تاکنون مورد توجه جوامع و ادیان الهی-از جمله اسلام-بوده، قانون است. قانون محوری، توجه به قانون از جانب نظام سیاسی و کارگزاران موجب کارآمدی نظام سیاسی خواهد شد. یکی از مواردی که امام خمینی قدس سره در راستای کارآمدی نظام جمهوری اسلامی ایران، بر آن تأکید داشت، اهمیت به قانون است. ایشان بی هیچ تبعیضی تمام افراد و مسئولان حکومتی را تابع قانون می دانست و به طور کلی حکومت اسلامی را حکومت قانون می شمرد:

در اسلام قانون است. همه تابع قانونند و قانون هم قانون خداست؛ قانونی است که از روی عدالت الهی پیدا شده است؛ قانونی است که قرآن است؛ قرآن کریم است و سنت رسول اکرم است. همه تابع او هستیم و همه باید روی آن میزان عمل بکنیم. فرقی مابین اشخاص نیست در قانون اسلام، فرقی مابین گروه ها نیست. (همان، ج ۹: ۴۲۵)

امام قدس سره حکومت اسلامی را حکومت قانون می داند و بر این بنیاد، عمل به آن را موجب رفع اختلاف می شمرد. به بیانی دیگر از منظر ایشان منشأ اختلافات، قانون شکنی است. (همان، ج ۴۱: ۴۱۴) ایشان می فرمایند:

اگر می خواهید که از صحنه بیرونتان نکنند، بپذیرید قانون را. نگویید هی قانون و خودتان خلاف قانون بکنید!بپذیرید قانون را. همه تان روی مرز قانون عمل بکنید. اگر همه روی مرز قانون عمل بکنند، اختلاف دیگر پیش نمی آید. (همان: ۳۷۸)

۲- مردم گرایی

یکی دیگر از مؤلفه های کارآمدی نظام جمهوری اسلامی از منظر امام خمینی قدس سره که نظام های دموکراتیک نیز بر آن تأکید می کنند، توجه به مردم است. مردم گرایی در اندیشه سیاسی-اجتماعی امام خمینی قدس سره از چند طریق نمود می یابد:

الف) خدمت گزاری

ماهیت اندیشه امام خمینی به گونه ای است که در کارآمدی نظام سیاسی، مردم نقش بسزایی دارند؛ به گونه ای که دین اسلام از نگاه ایشان، دین خدمت گزاری به مردم است:

ملتفت باشید که شمایی که الآن به حکومت رسیده اید، [این ]حکومت نیست؛ خدمتگزار هستید. اسلام حکومت به آن معنا ندارد. اسلام خدمتگزار دارد… شما خودتان را حاکم مردم ندانید؛ شما خودتان را خدمتگزار مردم بدانید… (همان، ج ۱۳: ۲۰۲ و ۲۰۳)

ایشان در خدمت گز