بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کارکردهای امام در جامعه از منظر روایات امام رضا علیه السلام :

مقدمه بیان مسئله

وجود امام درجامعه اسلامی بعنوان یکی از ارکان مهم دین خداوند و از ضروریات دین اسلام میباشد چرا که توسط آن میتوان به کنش گری در جامعه اسلامی پرداخت و اهداف دینی و الهی را درآن جامعه پیاده نمود. خداوند متعال حکیم است و برای همه امور، مصلحت و حکمتی قرار داده است، از بدیهیات حکمت الهی است که برای امام برگزیده خود که به عنوان امین خود در زمین قرار داده است و از همه کمالات و فضائل و صفات خود بر آنان اعطاء نموده است تا بتوانند درجامعه اسلامی اهداف الهی را پیاده کنند؛ برای امام کارکردی قراردهد تا آثار عملی وجود امام در جامعه احساس شود وفلسفه وجودی امام صرفا برای حضور و بودن درجامعه یا به عنوان کارشناس دینی در جامعه نباشد، برای امام در آموزه های اسلامی کارکردهای فراوانی ذکر شده است که نشانگر این است که امام در جامعه اسلامی نه منفعل است ونه گوشه نشین و منزوی بلکه امام در جامعه با نیروی الهی خود کنش گر فعال واثر گذاری میباشد که با این کنش گری خود درجامعه تاثیرات قابل توجه و ملموس و مهم فراوانی میگذارد تا با هدایت ها و رهنمون های خود جامعه اسلامی را به اهداف الهی که همان سعادت و کمال انسان ها میباشد، برساند.

این نوشتار با روش تحلیل مضمون که یک روش کیفی درعرصه پژوهش و تحقیق میباشد وبه وسیله آن متن مورد نظر بعد از مشاهده و کد گزاریهای صورت گرفته و با کشف ارتباط منطقی آنان یافته های جدیدی درآن موضوع را کشف مینماید، به کشف واستخراج وسپس تحلیل کارکردهای امام در روایات امام رضا میپردازد ومسئله پژوهش حاضر درباره روایات امام رضا میباشد که درآن سعی میشود به سوال اصلی یعنی وجود امام چه کارکردهایی برای جامعه اسلامی دارد؟ و از منظر روایی حضرت رضا این کارکردها چگونه است و چه چیزهایی را شامل میشود؟ پاسخ داده شود. پرداختن به این مسئله از این نظر اهمیت و ضرورت دارد که میتواند فلسفه وجودی امام را در جامعه مشخص نماید، وپاسخی باشد برای کسانی که امام را در جامعه فقط با عنوان عالمان دینی معرفی مینمایند و دخالت آنان را در امور سیاسی و حکومتی و مدیریتی جامعه منع میکنند. میتوان گفت که این تنها امام است که به عنوان خلیفه خداوند و با کارکردهای ویژه ای که دارد میتواند درجامعه اسلامی به عنوان کنش گری فعال و اثر گذار و حتی جریان ساز حضورداشته باشد ومردمان آن را به عزت و سر بلندی دربرابر دشمنان وبدخواهان برساند و راه سعادت و تکامل جامعه را نشان داده و به سرمنزل مقصود برساند. آری برای امام درجامعه میتوان کارکردهایی را متصور شد که هرکدام از آنها نه تنها جامعه اسلامی و مسلمانان بلکه همه مردم دنیا را از منجلاب گرفتاریهای امروزی در عصر مدرن برهاند و نجات بخش همه جوامع بشری باشد.

ادبیات نظری پژوهش

از ضروریات هر پژوهشی این است که درباره ادبیات بکار رفته درآن بررسی و تبیین صورت پذیرد تا بهتر به معانی آنها پی برده شود و درک عمیق تری حاصل شود، دراین بخش به صورت مختصر به بیان مفاهیمی که درعنوان مقاله بکار رفته است، میپردازیم.

امام

امام و امامت مقوله ای است که ریشه ای قرآنی دارد و در قرآن کریم در چندین آیه با آن لفظ آمده است و در معانی مختلفی به کار رفته است که از جمله آن «به معنای پیشوا که جمع آن ائمه است میباشد، در حقیقت به آنچه ازاو پیروی میشود امام میگویند، خواه کتاب باشد یا انسان، حق باشد یا باطل». (محسن قرائتی، مؤسسه درسهایی از قرآن، ش، بخش امامت) در اعتقادات مذهب تشیع، امام تنها به نفر از فرزندان حضرت فاطمه زهرا دختر نبی گرامی اسلام اطلاق میشود و آنها را به عنوان راهنمایان و پیشوایان بعد از پیامبر اسلام میشناسند که ازطرف خداوند براین امر برگزیده شده اند و از طرف پیامبراسلام نام همه آنها برای مردم معرفی شده است. در روایتی معروف به حدیث لوح از جابر عبدلله انصاری که از حضرت زهرا نقل کرده و در منابع مختلف روایی شیعه با اسناد صحیح آن آمده است و در روایتی دیگر پیامبر اسلام درباره تعداد امامان بعد ازخود میفرمایند:

«أنا سید النبیین و علی بن أبی طالب سید الوصیین، وإن أوصیائی بعدی اثنا عشر، أولهم علی بن أبی طالب وآخرهم القائم؛ پیامبر خدا: من سرور انبیاء هستم و علی بن ابی طالب سرور اوصیاء است. اوصیای پس از من دوازده تن هستند که نخستین آنها علی بن ابی طالب و آخرین ایشان قائم است». (ابوجعفرمحمد بن علی بن حسین بن موسی ابن بابویه قمی (شیخ صدوق)، ق، ج ، ص )

اینها همه نشانگر این است که واژه امام درعقیده شیعه مختص به افراد خاصی میشود وبرخلاف اهل تسنن که برهمه آنهایی که حکومت را در درست میگیرند بدون هیچ قید وشرطی امام وخلیفه اطلاق مینمایند پس منظور از امام دراین نوشتار امامی است که ازطرف خداوند منصوب شده باشد نه امام به معنی مطلق آن.

کارکرد

واژه کارکرد در لغت نامه دهخدا به «کار و عمل و کردار و فعل» معنا شده است و این یعنی وقتی از کارکرد سخن به میان میآید منظور همان فعل و کردار شخص یا موضوعی است که مد نظرقرار میگیرد و در این نوشتار نیز منظور، بررسی همان جایگاه رفتاری و کرداری امام است که درجامعه انجام میدهد و بعنوان فعل ازآن مقام صادر میشود.

جامعه

درباره جامعه نیز آنچه که در لغت نامه ها آمده است آن را واژه عربی میدانند که به معنی گردآوری شده یا گردآورنده و… است که لغت نامه دهخدا به آن اشاره کرده است، اما در اصطلاح ازپرابهام ترین واژه هایی است که اندیشمندان علوم اجتماعی درصدد ارائه تعریفی جامع ازآن هستند که بعضیها آن را از لحاظ ساختار سیاسی تعریف مینمایند وبعضی دیگر آن را گروهی انسانی می دانند که درکنارهم جامعه ای را شکل میدهند و بعضی دیگر نگاه تمدنی به آن دارند که شامل مجموعه ای گسترش یافته در دوره ای قابل ملاحظه از زمان میشود. (باقرساروخی، ش، ص ) جامعه ازنگاه اسلامی و آموزه های دینی به منطقه جغرافیایی خاصی اطلاق نمیشود چرا که دین اسلام دین جامعی است وبرای همه بشریت میباشد واین ازخطاب های آیات قرآن که برای همه مردم و با لفظ «ایها الناس» خطاب میکند قابل درک است، پس وقتی لفظ جامعه را مطرح مینماییم شامل همه جوامع اسلامی وغیر اسلامی میباشد که درهمه آنها امام، خلیفه الهی و دارای کارکردهایی است که به کنش گری واثر گذاری در آنها میپردازد.

روش تحقیق

همانطور که درمقدمه بیان شد، روشی که دراین پژوهش استخدام نموده وبکاربرده ایم، روش کیفی تحلیل مضمون میباشد. تحلیل مضمون روشی برای شناخت، تحلیل و گزارش الگوهای موجود در داده های کیفی است، این روش، فرایندی برای تحلیل داده های متنی است و داده های پراکنده و متنوع را به داده هایی غنی و تفصیلی تبدیل میکند.

«بویاتزیس» که یکی از صاحب نظران برجسته تحلیل مضمون است و با استفاده از این روش، تحقیقات مختلفی در حوزه علوم رفتاری انجام داده است، از «دیوید مک کله لند» به عنوان یکی از پایه گذاران اصلی این روش یاد میکند. وی در کتاب خود «تبدیل اطلاعات کیفی، تحلیل مضمون وتدوین کد» که در سال نوشته است، با رویکردی جامع و کاربردی، روش تحلیل مضمون را معرفی میکند. در بخش آغازین کتاب به این موضوع اشاره میکند که اولین بار در سال با فنونی که آنها را «دیوید مک کله لند»، «جان اتکینسون» و «جوزف وروف» جهت آزمون درک مضمون، توسعه داده بودند، آشنا شده است. (محمد شیخ زاده وهمکاران، ش، ص )

به طور کلی، تحلیل مضمون، دارای مراحلی است که درآن، اولا به دیدن متن و برداشت ازآن و ثانیا درک مناسب از اطلاعات به ظاهر نا مرتبط و ثالثا ایجاد کد وکد گزاری درمتن ودرادامه استخراج مضمون پایه ازآن و رابعا کشف رابطه منطقی بین آنها وایجاد مضمون سازمان دهنده وفراگیر و درنهایت ترسیم شبکه مضامین وتحلیل آنها میپردازد.

تحلیل یافته ها و شبکه مضامین

با بررسی روایات امام رضا با روش تحلیل مضمون، تعداد بیست روایت درمتن مشاهده شد که ازمتن آن ها بطورمستقیم مضامین پایه استخرج شد که رابطه منطقی آنها با مشاهده روایات ومضامین قابل درک میباشد، درادامه با کشف واستخراج رابطه منطقی میان آن مضامین پایه به چهارمضمون سازمان دهنده رسیدیم که در تحت عنوان کارکردهای امام درجامعه ازمنظر روایی امام رضا قرار میگیرند ودرادامه به ترسیم شبکه مضامین و تحلیل آنها میپردازیم.

جدول متن روایات استخراج شده ومضامین پایه

جدول شبکه مضامین

تحلیل شبکه مضامین

همانطور که بیان شد با بررسی روایات امام رضا با روش استخدامی تحلیل مضمون مشخص میشود که امام نه تنها در جامعه منفعل نیست بلکه چهار کار ویژه مهم در جامعه دارد که هرکدام از آنها فقط توسط امامی که ازجانب خداوند برگزیده باشد و دارای علم و حکمت وحلم الهی باشد میتواند به سرانجام برساند واگر چنین نباشد آن جامعه دچار مختل شده و درمعرض آسیب های متعددی قرارمی گیرد که هرکدامشان میتواند آفتی برای دین و جامعه مسلمین باشد. امام رضا در تبیین جهات مختلف امامت به این امر اشاره نموده است واز روایات حضرت، نقش مهم و حیاتی امام در جامعه با داشتن کارکردهای چهارگانه مشخص و معلوم میشود. در ادامه به تبیین و تشریح هرکدام از کارکردهای بیان شده میپردازیم و نتایجی که آن کارکردها برای جامعه اسلامی و مسلمانان میتواند داشته باشد را بیان میکنیم.

دعوت مردم به سوی دین خداوند

دعوت کردن را دو گونه میتوان متصور شد یا به معنی خواندن فردی به سوی خود با زبان یا ایجاد انگیزه درشخص، طوری که آن شخص خود به خود مشتاق گرویدن به سوی کاری شود. خداوند متعال بعد از بعثت پیامبران، اولین و مهم ترین کاری که برعهده آنها میگذارد بحث دعوت کردن است، همان طور که درآیات مربوط به رسالت حضرت موسی، خداوند بلافاصله بعد از آن که ایشان را به پیامبری مبعوث میکند و میفرماید «واصطنعتک لنفسی»؛ (طه آیه ) و تو را برای (مقام رسالت و محبت) خود پروردم.

بحث دعوت را مطرح مینمایند و ماموریت پیامبر را دعوت فرعون – که طغیان کرده است – قرار میدهد و دعوت به سوی خداوند، به عنوان اولین و مهم ترین کارکرد پیامبر تعیین میشود. درباره پیامبراسلام نیزهمان گونه است و خداوند در قرآن کریم به پیامبر ماموریت دعودت مردم به سوی دین و خداوند را میدهد، آنجا که میفرماید:

«ادع إلی سبیل ربک بالحکمه والموعظه الحسنه وجادلهم بالتی هی أحسن»؛ (نحل آیه ) با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به شیوه ای که نیکوتر است مجادله نمای. در آیه دیگری میفرمایند: «و انک لتدعوهم الی صراط مستقیم»؛ (مومنون آیه ) به طور قطع و یقین تو آنها را به صراط مستقیم دعوت میکنی.

معلوم میشود که دعوت به سوی خداوند ازامور مهمی است که خداوند برعهده پیامبران قرار داده است و از رسالات نهایی نبوت میباشد وحتی دعوت کردن را هدف اصلی بعثت پیامبران میتوان عنوان کرد تا در جامعه خود، مردم را با عمل و گفتار و کردارشان به سوی خداوند دعوت نمایند.

بعد ازپیامبر اسلام، حکمت خداوند بر این بود که جامعه را بر پایه حکومت امام و نهاد امامت اداره نماید و امام را جانشین خاتم پیامبران خود و رسول گرامی اسلام قرارداد و توسط پیامبر، جانشینان خود را برای مردم معرفی نمود و امام شد جانشین پیامبر در جامعه. آری امام نیز همانند پیامبر ادامه دهنده راه آنان شد و رسالت اصلی خود را ازطرف خداوند دعوت کردن مردم به سوی خداوند یافت و در روایات متعددی از امام رضا و سایر معصومین براین امر تاکید میشود که کارکرد امام بعد از پیامبر، دعوت کننده مردم است به سوی خداوند و دین خداوند، زیرا امام از ارکان مهم دین میباشد که بر اثر آن از دین خداوند نگهداری کرده و در مقابل تحریف ها و بدعت گذاران ایستاد گی میکند. امام باید با بیان معارف اصیل دینی که به فرموده امام رضا تا این اتفاق (بیان معارف دینی) نیفتد، امامت اتفاق نیفتاده است «امر الامامه لم یمض حتی بین لامته معالم دینهم؛ امر امامت انجام نمی شود تا اینکه معالم و معارف دینی را برای امتش تبیین کرده باشد». (عزیزالله عطاردی، ق، ج ، ص ) امام باید مردم را به دین الهی دعوت کند، دراین باره امام رضا میفرمایند: «هم الذین بهم یتوجه الی الله عزوجل والی دینه ومعرفته»؛ امامان کسانی هستند که مردم توسط آنان به خداوند متعال و دین و معرفت آن توجه پیدا میکنند. (ابوجعفرابن بابویه قمی، ق، ج ، ص )

آری این امام خلیفه الهی میباشد که میتواند مردم را به سوی شناخت و معرفت باری تعالی برساند و راه درست را به آنان نشان داده «واوضح لهم سبیلهم». (عزیزالله عطاردی، ق، ج ، ص ) آنان را به راه حق هدایت کند « و ترکهم علی قصد سبیل الحق». (عزیزالله عطاردی، ق، ج ، ص ) امام رضا برای امام این کارکرد را قائل میباشد که امام مردم را دعوت به سوی خداوند میکند و میفرماید «و یدعوا الی سبیل ربه»؛ امام دعوت میکند مردم را به راه خداوند (عزیزالله عطاردی، ق، ج ، ص ) و همچنین در این باره میفرمایند «الداعی الی الله»؛ امام دعوت کننده به سوی خداوند است. (ابوجعفرابن بابویه قمی، ق، ج ، ص )

صفت داعی و دعوت کننده در قرآن کریم برای پیامبر اسلام آمده است آنجا که خداوند متعال میفرماید: «یا ایها النبی انا ارسلناک شاهدا و مبشرا و نذیرا و داعیا الی الله باذنه و سراجا منیرا»(احزاب، آیه)؛ای پیامبرما تو را به عنوان گواه فرستادیم و بشارت دهنده و انذار کننده و تو را دعوت کننده به سوی الله به فرمان او قرار دادیم و چراغ روشنی بخش.

در روایات نیز این صفت برای امامان بیان شده است، در زیارت جامعه کبیره که ازطرف امام هادی بعنوان دعایی که در ضمن آن معرفی امام حقیقی را بیان میفرمایند تا مردم و مسلمانان امام خود را با آن ویژگیها بشناسند، دو عبارت درباره دعوت کننده بودن امام مطرح میشود، ابتدا در آن امام را داعی الی الله معرفی مینماید و میفرماید «السلام علی الدعاه الی الله»؛ سلام بر شما امامان که دعوت کنندگان به سوی خدا هستید و در ادامه نوع دعوت امامان را بیان میکند که دعوت امام بهترین و نیکو ترین دعوت ها است و این مهم را با عبارت «الدعوه الحسنی» بیان میکند. آری دعوت امام نیکو ترین دعوت است چرا که این بزرگواران مصداق همان آیه شریفه میباشند که امامانی هستند که دعوت کننده به سوی نور از طرف خداوند قرار داده شده اند.

«وجعلناهم ائمه یهدون بامرنا و اوصینا الیهم فعل الخیرات و اقام الصلوه و ایتاء الزکوه و کانوا لنا عابدین»؛ (انبیا، آیه ) وآنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما مردم را هدایت میکردند وانجام کارهای نیک و برپاداشتن نماز و ادای زکات را به آنان وحی کردیم و آنان تنها مرا پرستش میکردند.

امام دعوت کننده است به سوی خداوند و دین خداوند. این کار کردی است که در روایات امام رضا برآن تاکید شده واگردرجامعه، امام وحاکم وصاحب قدرت، مردمان را به سوی خداوند و دین او دعوت نکند و دراین راستا تلاش ننماید، قطعا نامشروع است و امامت او غیر حق بوده و باطل است چراکه هدف اصلی و نهایی نبوت و امامت همین دعوت به سوی خداوند است، امری که به فرموده پیامبر (ص) انجام دهنده آن از بهترین امت میباشند «خیار امتی من دعا إلی الله تعالی وحبب عباده إلیه»؛ بهترین امت من کسانی هستند که مردم را به سوی خدا میخوانند و بندگان را محبوب خدا می نمایند. (علی بن حسام علاءالدین، ق، ج ، ص ) امام سجاد به عنوان امام معصوم وجانشین خداوند و پیامبر اسلام، از خداوند میخواهد که دعوت کننده به سوی خدا قرار دهد «اجعلنا من دعاتک الداعین إلیک»؛ ما را از دعوت کنندگانی که به سوی تو فرا میخوانند قرار ده. (صحیفه سجادیه، دعای ) دعوت کنندگی امام به عنوان اولین و مهمترین کارکرد ایشان درجامعه از طریق روایات امام رضا وسایر منابع وآموزه های اسلامی استخراج میشود که امام درجامعه داعی الی الله است و راه حق را برای مردمان نشان میدهد و از گمراه شدن آنان جلو گیری مینماید.

اقامه دین خداوند در جامعه

خداوند متعال در قرآن کریم یکی از اهداف بعثت پیامبران را اقامه دین در جامعه میداند و دراین رابطه میفرمایند: «شرع لکم من الدین ما وصی به نوحا والذی أوحینا إلیک وما وصینا به إبراهیم وموسی وعیسی أن أقیموا الدین»(شوری، آیه )؛ خدا شرع و آیینی که برای شما مسلمین قرار داد، حقایق و احکامی است که نوح را هم به آن سفارش کرد و بر تو نیز همان را وحی کردیم و به ابراهیم و موسی و عیسی هم آن را سفارش نمودیم که دین خدا را بر پا دارید.

وصیتی که خداوند برای همه پیامبران و به خصوص پیامبران الوالعزم در این آیه شریفه آورده اند، اقامه دین وبرپا کردن دین درمیان مردم و جامعه است. اقامه دین در جامعه به معنی این است که درآن دین دوام داشته باشد و معارف دینی درعمل و درهمه شئونات زندگی فردی و اجتماعی مردم اثرگذاشته باشد و این ماموریت انبیای الهی بود که باید انجام می شد، همانطور که درآیه دیگری با لفظ امر و دستوری به پیامبر راجع به اقامه دین سخن میگوید و میفرماید: «فأقم وجهک للدین حنیفا فطرت الله التی فطر الناس علیها لا تبدیل لخلق الله ذلک الدین القیم ولکن أکثر الناس لا یعلمون»؛ (روم، آیه ) پس روی خود را با گرایش تمام به حق به سوی این دین کن با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است، آفرینش خدا تغییرپذیر نیست، این است همان دین پایدار ولی بیشتر مردم نمیدانند.

بعد از پیامبران الهی، این وظیفه از طرف خداوند برعهده امام گذاشته شده است تا درجامعه برای احیای دین قیام کند و معارف دینی را با برپایی آن پیاده نماید. امام علاوه براین که مردم را به سوی دین خداوند دعوت کرده و از دین الهی محافظت میکند، برپاکننده واقامه کننده دین الهی در جامعه نیز میباشد و این کارکرد بسیارمهمی است که از طرف خداوند برعهده امام است تا بتواند دین را در جامعه پیاده نماید ودین همان حدود خداوند است که برای انسان تعیین نموده است تا به وسیله آن بتواند راه سعادت و تکامل را بپیماید، همانطور که مفسر گرانقدر مذهب شیعه، علامه طباطبایی، دین را این گونه تعریف میکند: «دین، عقاید و یک سلسله دستورهای عملی و اخلاقی است که پیامبران از طرف خداوند برای راهنمایی و هدایت بشر آورده اند، اعتقاد به این عقاید و انجام این دستورها، سبب سعادت و خوشبختی انسان در دو جهان است». (سیدمحمد حسین طباطبایی، ش، ص ۴۱)

امام بعد از انبیاء الهی تنها شخصی است که میتواند دین را درجامعه برپا نماید واین از کارکردها و فلسفه وجودی امام در جامعه نشأت میگیرد وبرای همین است که امام رضا بروجود این کارکرد درامام تاکید مینماید که امام میتواند دین الهی را در جامعه و میان مردم برپا کند زیرا امام ذاتا قیام کننده است برای امر خداوند در زمین که دراین باره میفرماید: «قائم بامرالله عزوجل»؛ (ابوجعفرابن بابویه قمی، ق، ج ، ص ) امام اقامه کننده امر الهی است. به عقیده حضرت این امام است که حدود الهی را در جامعه برپا مینماید «و یقیم حدود الله». (عزیزالله عطاردی، ق، ج ، ص ) و زمینه اجرای احکام الهی را درجامعه فراهم میآورد تا آنها را در جامعه جاری و امضاء نماید «وامضاء الحدود والاحکام». (ابوجعفرابن بابویه قمی، ق، ج ، ص )

از منظر امام رضا امام همان کارکرد انبیاء را دارد تا بتواند در جامعه دین را برپا نماید چرا که اگرامام نباشد دین خدا در معرض تغییر احکام و سنن الهی قرار میگیرد «وغیرت السنن والاحکام» (ابوجعفرابن بابویه قمی، ق، ج ، ص ) وبرای همین است که امام را تمام کننده فریضه های الهی بر شمرده اند «بالامام تمام الصلاه والزکاه والصیام والحج والجهاد»؛ (اب