بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کانون شقاوت و سعادت انسان ازمنظر قرآن چیست؟ :

هدف از نزول قرآن چیست؟

اگر به متن قرآن مراجعه کنیم، مشاهده می کنیم خدای متعال در جای جای این کلام شریف به هدف نزول این کتاب شریف اشاره کرده است. گاهی فرموده اند: کتاب هدایت است «ُ هُدیً لِلنَّاس»[۱] یا «ِ هُدیً لِلْمُتَّقین»[۲]یا «هُدی وَ رَحْمَهً لِلْمُحْسِنینَ»[۳] گاهی می فرمایند: این کتاب بصائر است و بینش های روشنی بخشی را در اختیار انسان قرار میدهد؛ گاهی می فرماید این کتاب نور و یا موعظه است؛ گاهی می فرماید این کتاب ابزار یا منشوری برای تغییر و تحول مردم است. «کتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیک لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلی صِراطِ الْعَزیزِ الْحَمید»[۴] ما این کتاب را به تو دادیم تا به وسیله آن مردم را از تاریکی ها خارج کنی و به سوی نور ببری راهی که راه خدای عزیز ستوده است و بالاخره تتبع در آیات قرآن نشان می دهد که از نگاه خدای متعال اهداف متعدد و البته هماهنگی در قرآن برای نزول این کلام شریف وجود داشته است.

آیا قرآن بیشتر به بعد فردی توجه کرده است یا بعد اجتماعی؟

یکی از بحث های مهمی که اخیراً در علوم قرآنی و مباحث مرتبط با پدیده شناسی قرآن مطرح است شناخت هدف اصلی و سازمانی است که می شود به این اهداف اصلی و اهداف جزئی قرآن برقرار کرد. برخی از آقایان مثلاً هدف اصلی از نزول قرآن را شناخت قرار داده اند، خداشناسی، راهنما شناسی، معاد شناسی، و برنامه هایی برای رسیدن به راه های درستی که خدای متعال در زندگی انسان قرار داده است. برخی افراد به جنبه های تربیتی قرآن توجه کرده اند اصلاح باورها؛ اصلاح رفتارها؛ اصلاح ارزش ها و نورانی شدن انسان، گفته اند مثلاً نورانی شدن فرد مقدم بر نورانی شدن اجتماع است. برخی افراد گفته اند نه اصولاً بعد اجتماعی قوی تر از بعد فردی و شخصی قرآن است و قرآن صرفاً آمده است جامعه ای نورانی و متعالی بسازد و فرد هم در ذیل آن قرار می گیرد.

اگر بخواهیم در یک ارز یابی کلی مجموعه دیدگاه هایی را که مطرح شده را بررسی کنیم عرض می کنم برخی بیشتر به بعد شناخت و برخی هم به بعد تربیت و تحول درونی افراد و اجتماع توجه دارند و برخی دیگر به تحولی در بعد شناخت و در ارزش ها، همراه با تحولات درونی و بیرونی در ابعاد رفتاری و شکل دهی زندگی بر اساس قرآن و نیز تغییر در رفتار اجتماعی نظر دارند. اینها را می شود در گفته های دیگران بعنوان اهداف اصلی نزول قرآن بیان کرد و سعی کرده اند اهداف جزئی را در راستای هماهنگی با آن توضیح دهند.

برای اینکه هدف اصلی قرآن را تشخیص بدهیم خوب است روش شناختی و درون شناختی از انسان و نیازهای انسان داشته باشیم. به نظرمی رسد انسانها دو هدف و انگیزه اصلی برای فعالیت هایشان دارند. یک بعد از فعالیت های انسان برای این است که سختی ها و مشقات را از خودش دور کند شاید بشر علاقه داشته باشد که اگر بتواند مشقات و سختی ها را به صفر برساند حتما این کار را خواهد کرد. تمام تلاشهای فردی و تلاشهای خانوادگی، اجتماعی و ارتباطات اجتماعی، فن آوری ها و صنایع و دانش افزاییها و تلاشهای علمی در این راستاست که بشر بتواند سختی ها را از خود دور کند. فردی که ترسو است سعی می کند این ترس را بعنوان یک مانع در راه رشدش کنار بزند، فردی که جاهل است سعی می کند با تلاشهای علمی نادانی های و بی اطلاعی های خود را به هر شکل ممکن کنار بزند، ما از مسائل طبیعی می بینیم سیل، زلزله، توفان، گرما و سرما زندگی انسان را مختل می کنند و بخش عظیمی از تلاشهای علمی و فن آورانه بشر معطوف به این شده است که این مشکلات را از سر راه انسان بر دارد. اگر ما ارتباط خانوادگی می گیریم و همسران به زندگی ما می آیند برای این است که بخش زیادی از مشکلات را با در کنار هم بودن و تشریک مساعی مرتفع کنیم. اگر اجتماعاتی شکل گرفته است به این دلیل است که در زندگی اجتماعی سعی می کنیم مشقات زندگی را با تعاملاتی که با هم داریم کمتر کنیم، هر کسی توانایی خود را دارد، برخی امور خدماتی و برخی هم صنعتگر بوده و سعی می کنند با کمک هم؛ بار زندگی و را از دوش همدیگر بردارند، اگر شما نگاه درون شناختی و روان شناختی داشته باشید، می بینید که نمونه های فراوانی از تلاشهای بشر در حوزه های فردی، خانوادگی، اجتماعی و حوزه فن آوری های اطلاعاتی و علمی برای این است که مشقات زندگی را کم کند، بشر دوست ندارد گرما و سرما او را آزار دهد، زلزله ها و سیل ها که مواردی از قهر طبیعت هستند را مدیریت می کند تا زندگی او را تلخ نکنند، ما چه میزان تلاشهای علمی و پزشکی انجام می دهیم تا بیماریها را شناسایی کنیم و با آنها مقابله کنیم تا به زندگی ما آسیب نزنند، همچنانکه بشر تلاش می کند تا آسیب طبیعت به زندگی را کم کند تلاش می کند تا بهره از طبیعت و لذتی را که از زندگی می برد را روز به روز خالص تر و کامل تر بکند و حتی اگر بتواند به صد در صد برساند.

شما اگر مطالعه روانشناختی انجام دهید در طول تاریخ بشر تلاش کرده است تا جایی که ممکن است بهره خود را از زندگی بالاتر ببرد و دست آورد بیشتری با زحمت کمتری داشته باشد و سعی می کند تاجایی که ممکن است لذات را خالص تر و دائمی تر کند. ما این همه تولیدات و صنایع داریم و در کیفیت های زندگیمان روز به روز در حال پیشرفت هستیم، این موارد برای این است که بهره خود را از طبیعت بیشتر کنیم و آنها را به استخدام خواست و علائق خود در آوریم پس بشر یا می خواهد از مشقات و سختی ها دوری کند و اگر بتواند آنها را به صفر برساند و می خواهد به لذات دست پیدا کند هر چه خالص تر و بهتر اگر بتواند آنها را به صد در صد برساند. این دو قطبی است که بشر بین آنها همواره حرکت کرده است. اصولاً رفتن به سمت ادیان و مذاهب و نحله ها در همین دو بعد قابل توجیه است. اگر ما به سراغ ادیان می رویم برای این می رویم که از مشقات نجات پیدا کنیم و سختی ها را کنار بزنیم و اگر به سمت سختی ها رفته و مذاهب و نحله را پذیرفته ایم برای این است که تضمینی باشد تا ما به بیشترین حد از بهره و لذات خود برسیم.

قرآن و اسلام هم همینطور است اگر کسی اسلام را پذیرفته است به طور طبیعی به دنبال این استکه شقاوت ها و سختی ها را از خود دور کند چه شقاوت های فعلی و چه شقاوت هایی که ممکن است در آینده با آنها روبرو شود واگر بتواند سعادت و لذت خود را کاملتر و بیشتر کند. قرآن هم به همین نیاز بشر پاسخ داده است. اسلام هم به همین نیاز بشر پاسخ داده است با این توضیح که اول مصداق اصلی و کامل شقاوت و سختی را معرفی کرده است و مصداق کامل سعادت را هم تعریف کرده و توضیح داده است سعادت همان لذت است به شرط خلوص و دوام، وقتی لذت خالص و دائمی می شود نام آن را سعادت یا خوشبختی می گذاریم سعادت یا خوشبختی سلسله کامل شده ای از لذات است.

از نظر قرآن کانون نهایی شقاوت و سعادت چیست؟

کار مهمی که در قرآن انجام شده است تعیین مصداق و کانون نهایی شقاوت و سعادت است، در سوره هود آیات ۱۰۵ تا ۱۰۸ به خوبی این معنا را توضییح می دهد؛ «فَمِنْهُمْ شَقِی وَ سَعیدٌ»، انسانها دو دسته هستند، برخی شقی هستند و برخی سعادتمند هستند، «فَأَمَّا الَّذینَ شَقُوا فَفِی النَّارِ» شقی ها آن بیچاره هایی هستند که در آتش جهنم می افتند «لَهُمْ فیها زَفیرٌ وَ شَهیقٌ» که در آنجا با آه و ناله و حسرت زندگی می کنند «خالِدینَ فیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ» و تا زمانی که آسمانها و زمین وجود دارد آنها در ناله و سختی هستند این شقاوت صد در صد است در ادامه می فرماید سعادتمند شده ها کسانی هستند که وارد بهشت می شوند «وَ أَمَّا الَّذینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّهِ خالِدینَ فیها ما دامَتِ السَّماواتُ وَ الْأَرْضُ إِلاَّ ما شاءَ رَبُّک عَطاءً غَیرَ مَجْذُوذ» و با این تعریفی که از کانون شقاوت و سعادت می کند بشر را حرکت می دهد و می فرماید: مصداق کامل شقاوت این است که انسان جهنمی بشود شاید پیشاپیش آن از زندگی لذت ببرد ولی وقتی نهایت انسان را می بینید که گرفتار آتش دائمی سرمدی است این لذت های مقدماتی هم ارزشی ندارد کما اینکه در مقابل سعادتمند کسی است که در کانون لذت ها به سر ببرد، بعد قرآن می فرماید: من این هدف و نیاز را تأمین می کنم.

قرآن این هدف نهایی از سعادت انسان را با چه تعابیری بیان کرده است؟

در قرآن دو واژه برای اشاره به هدف نهایی آمده است یکی واژه فلاح است و یکی واژه فوز است. فلاح چیست؟ واژه فلاح به رستگاری اشاره دارد معنای هر دو واژه این است که انسان به نقطه مطلوب خود برسد اما با یک تفاوت جزئی؛ در واژه فلاح عمدتاً رستن از چنبره مشکلات مطرح است «قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُون »[۵] یا «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ تَزَکی »[۶] یعنی کسی که تزکیه بکند و اهل یاد خدا و نماز و امثال این کارها باشد از چنبره مشکلات رها می شود، رستگاری رهیدن از مشکلات و رهیدن از دام شقاوت عمدتاً در واژه “فلاح” اشراب می شود اما گاهی از همین هدف نهایی با واژه “فوز” یاد می گردد که به معنای رسیدن به مطلوب و آرزو است.

وقتی انسان به نعمت های بهشتی می رسد «لا یسْتَوی أَصْحابُ النَّارِ وَ أَصْحابُ الْجَنَّهِ أَصْحابُ الْجَنَّهِ هُمُ الْفائِزُون »[۷]، کسی به مطلوب و نعمات و لذات رسیده است که بهشتی باشد وصول به بهشت فوز است قرآن همیشه این فلاح و فوز را به عنوان دو آرزوی بزرگ جلوی روی مؤمنان قرار می دهد و می فرماید تا زمانی که انسان در غفلت و جهالت و منغمر در شهوات است و در چنبره خواست های دون و حیوانی خود قرار دارد نمی تواند به فلاح و سعادت خود دست پیدا کند بلکه انسان باید حرکتی را از وضع نامطلوب فعلی شروع کند و به سمت هدف متعالی خود برود، و قرآن و اسلام و دین این ظرفیت را دارد که انسان را از این وضعیت نامطلوب به آن وضعیت مطلوب برساند و اینجاست که واژه “هدایت” مطرح می شود «ُ هُدی لِلنَّاس »[۸] یا «ِ هُدی لِلْمُتَّقین »[۹]و امثال آن می خواهد بگوید: قرآن انسان را در مراحل مختلف ایمانی و ارزشی خود حرکت می دهد و از این وضعیت غیر مطلوب و کمتر مطلوب به وضع مطلوب و بهتر مطلوب برساند به نظر بنده هدف اصلی قرآن نجات بشر از شقاوت و رساندنش به سعادت است.

بر اساس تعالیم قرآن؛ این هدایتگری چگونه اتفاق می افتد؟

برای اینکه این اتفاق رخ بدهد باید تحولاتی صورت بگیرد، مثلا در دانایی و یا در بینش و نگاه ما به پدیده ها، تحول در ارزش گزاری و خواست های ما، دست کشیدن از برخی خواست های نامطلوب و تعادل در غرائز ما تحول صورت گیرد، بایستی مدیریت رفتار خودمان با خودمان، رفتار ما با خانواده ما و رفتار ما با هستی و نعمات و از همه مهمتر رفتار و نگاه ما با خالق و ما تغییر یابد.

همه اهداف دیگر قرآن و اهداف بینشی و اهداف ارزشی و رفتاری همه در راستای تحقق آن هدف بزرگ است. قرآن آمده است تا مجموعه اهداف انسان اعم از کوچک و بزرگ را مدیریت و به سامان رسانده و در یک خط طولی انسان را رو به و سعادت سوق دهد، تا انسان از کانون شقاوت که جهنم است دور شود و به کانون سعادت که بهشت و رضوان الهی است برساند اگر ما اینگونه تحلیل کنیم قرآن را به خوبی می فهمیم و جهت گیری های قرآن را به خوبی متوجه می شویم.

مجموعه گزاره های قرآنی در جهت هدایتگری انسان ناظر به چه مطالبی می باشند؟

وقتی به سراغ قرآن می آییم مجموعه گزاره ها و آموزه های قرآنی؛ بشر را در این هدف راهبری می کند، بخش زیادی از مطالب قرآن ناظر به گفتگوی با مشرکین و کافران و منکران است برای اینکه ایشان را از شقاوت نجات بدهد یا حداقل با آنها اتمام جهت کند و خداوند متعال بر خود لازم می داند تا بشر را هدایت کند وظیفه اش را در مورد شما انجام داد و بیان کرد هر آنچه را شرط بلاغ بود گفت؛ اگر بشر حرکت نکرد حداقل اتمام حجت کند و دائم بشر را از تاریکی ای که می تواند نسبی باشد یا مراتب تشکیکی داشته باشد از یک مرتبه تاریکی شدید به مرتبه کمتر تاریک ببرد و همینطور ادام