فایل پاورپوینت کامل کاوشی در ریشه قرآنی واژه «تربیت» و پیامد معنایی آن

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کاوشی در ریشه قرآنی واژه «تربیت» و پیامد معنایی آن :

مقدّمه

تعداد زیادی از کتاب های معتبر لغت در ذیل ریشه «ربّ» و کتاب های تفسیر در ذیل سوره «حمد» واژه «ربّ العالمین» آورده اند که «ربّ» با واژه تربیت مرتبط است، علاوه براین، برخی از کتاب های لغوی معتبر مانند لسان العرب و تاج العروس بعضی مشتقات واژه «تربیت» مانند «ربّب»، «تَرَبَّب»، «ربّی» و «تربّی» را به رغم این که از دو ریشه متفاوت «ربب» و «ربو» هستند. در کنار هم ذکر کرده اند.

با توجه به این که شکل فعلی واژه «تربیت» از ریشه «ربو» است و قرآن بدون تردید، آخرین و کامل ترین کتاب تربیتی الهی است، ولی با این وجود مشتقات تربیت از ریشه «ربّ» و «ربب» بیش تر از ریشه «ربو» در قرآن به کار رفته اند.

مشاهده واقعیت های مذکور باعث کنجکاوی و ایجاد پرسش های ذیل می گردد:

اولاً، آیا بین واژه «ربّ» و ریشه «ربب» و کلمه تربیت از ریشه «ربو» همگرایی و همخوانی معنایی وجود دارد؟ ثانیا، بر فرض وجود رابطه معنایی بین آن دو، آیا منشأ این رابطه، رابطه لغوی و لفظی بین آن هاست؛ اگر منشأ رابطه معنایی یاد شده وجود رابطه لغوی و لفظی است، چگونه می توان همگرایی و همخوانی رابطه لغوی و لفظی دو واژه ربّ و تربیت را تبیین نمود؟

ثالثا، کدام یک از مشتقات واژه عربی «تربیت» در قرآن به عنوان یک کتاب تربیتی، که به زبان عربی مبین نازل شده است، به کار رفته و این مشتقات بیش تر از کدام ریشه لفظی هستند؟ و چرا؟

چون معمولاً هر کاوشی در پی پاسخ گویی به سؤال های پژوهشی مشخصی است، این ها نیز برخی از مهم ترین پرسش هایی هستند که مقاله حاضرتلاش نموده است به آن ها پاسخ دهد.

ریشه لغوی «تربیت»

از کتاب های لغت اصیل و معتبر، استفاده می شود که واژه «تربیت» با دو ماده لغوی «ربو» و «ربب» مرتبط است.

کلمه تربیت مصدر باب تفعیل است که به دلیل معتل و ناقص بودن ریشه لغوی آن، مصدرش همانند «تزکیه» بر وزن «تفعله» آمده است.^(۱)

گرچه بسیاری از کتاب های تعلیم و تربیت هنگام بحث از ریشه واژه «تربیت» آن را از ماده «ربو» ذکر می کنند، ولی نویسنده عرب زبان کتاب النظام التربوی فی الاسلام با استناد به برخی کتاب های لغوی معتبر، تصریح کرده است: تربیت در لغت، از ماده «ربب» است^(۲) با مراجعه اجمالی به کلمات لغویان آشکار می گردد که واژه «تربیت» دارای دو ریشه لغوی «ربو» و «ربب» است. ولی به دلیل آن که هر کلمه ای نمی تواند بیش از یک ریشه لغوی اصلی داشته باشد، پرسش مهم این است که کدام یک از دو ریشه مذکور اوّلی و اصلی و کدام یک ثانوی و فرعی است؟ در پاسخ به این پرسش، دیدگاه لغویان متفاوت است. که در ذیل دو دیدگاه مهم و متضاد و قابل بحث و بررسی در بین کلمات لغویان به طور اختصار اشاره می شود:

دیدگاه اول: قول افرادی مانند راغب در مفردات است که گفته: «الربّ فی الاصل التربیه…، ربیّت الولد من هذا (ربو)، قیل: اصله من المضاعف فقلب تخفیفا.»^(۳)

از ظاهر کلام راغب استفاده می شود «تربیت» از ربو مشتق شده است، نه از «ربب» مضاعف^(۴) بنابراین، از نظر ایشان «ربو» ریشه اصلی و اوّلی واژه تربیت است.

دیدگاه دوم: قول افرادی مانند ابن منظور در لسان العرب است که آورده: «تَرَبَّبَهُ وَارْتَبَّهُ و ربّاه تربیه علی تحویل التضعیف و تربّاه علی تحویل التضعیف ایضا.»^(۵)

علاوه بر ابن منظور، زبیدی در تاج العروس نقل کرده است: «ربّ الولد والصبی یربّه ربّاه… کربّبه تربیبا… و ربّاه تربیهً علی تحویل التضعیف.»^(۶)

از کلام ابن منظور و زبیدی که گفته اند «ربّاه تربیه علی تحویل التضعیف» استفاده می شود «ربّی» در اصل «ربّب» و مضاعف بوده که به دلیل ایجاد سهولت در تلفظ و تخفیف حرف باء دوم تحویل و تبدیل به حرف عله یاء شده و در نهایت، مصدر آن به دلیل معتل^(۷) بودن فعل «ربّی» بر وزن تفعله آمده است. (ربّب ربّی یربّی تربیه) بر خلاف سخن راغب، از کلام ابن منظور و زبیدی استفاد می شود. «ربب» ریشه اصلی واوّلی و«ربو» ریشه فرعی و ثانوی «تربیت» است.

به نظر می رسد از دو دیدگاه مذکور، دیدگاه دوم صحیح و قابل دفاع علمی است؛ زیرا تبدیل یکی از حروف کلمه مضاعف به حرف علّه در علم صرف براساس قاعده وقانون است وازاین رو، در زبان عربی دارای شواهدمتعددی است.

سیوطی، یکی از دانشمندان ادبیات عرب، در کتاب المزهر می نویسد: یکی از انواع ابدال و تبدیل حروف به یکدیگر ابدال در برخی کلمات مضاعف است. ابوعبید گفته است که عرب حروف مضاعف را به یاء تبدیل می کند که از جمله آن ها کلمه «دسّا» در قول خداوند تبارک و تعالی «وقد خاب من دَسّها» است. «دسّا» از «دَسَّس» مشتق شده است.^(۸)

علامه طباطبایی نیز در ذیل آیه شریفه مذکور تصریح کرده است: اصل «دسی» از «دسّ» است که یکی از سین های مضاعف آن تبدیل به حرف علّه یاء شده است.^(۹)

عزالدین زنجانی صاحب کتاب تصریف نیز گفته است: همانا کلمه مضاعف به کلمات معتل ملحق می گردد؛ چون حرف تضعیف آن دچار ابدال و تغییر می شود؛ مانند «املیت» که در اصل «امللت» است.^(۱۰)

راغب نیز در مفردات آورده است که اصل «املیت»، «امللت» بوده است که به دلیل تخفیف و سهولت در تلفظ، لام دوم آن به حرف یاء قلب و تبدیل شده است.^(۱۱)

علاوه بر این، شواهد و موارد دیگری نیز در زبان عربی می توان پیدا نمود؛ مثل «صدّ» که مراحل تحویل لغوی آن چنین است: صدّ صدّد صدّی تصدیه. برای «تربَّب» از باب تفعّل، که ابن منظور گفته حرف دوم مضاعف آن به حرف عله تبدیل شده و در نتیجه «تربّی» گشته است، نیز می توان به «تظنّن» مثال زد که به «تظنّی» تحویل می گردد. همچنین ابن منظور در لسان العرب، ذیل ماده «ظن» تصریح کرده است: «تظنیّت» در اصل، «تظنّنت» بوده که در اثر کثرت نون ها و سنگینی تلفظ، یکی از حرف های مضاعف آن به یاء تبدیل شده است.^(۱۲)

حاصل این که قاعده صرفی فوق و شواهد متعدد یاد شده دلایل روشن و واضحی بر صحّت دیدگاه دوم هستند که «ربب» ریشه اصلی و اوّلی «تربیت» و «ربو» ریشه فرعی و ثانوی آن است.

به نظر می رسد افرادی که «ربو» را به عنوان ریشه واژه تربیت ذکر می کنند. ریشه فرعی و ثانوی آن را ملاک قرار می دهند، ولی افرادی که «ربب» را به عنوان ریشه «تربیت» ذکر کرده اند، ریشه اصلی و اولی آن قبل از حدوث تغییرات در آن را مورد توجه قرار داده اند. به نظر می رسد بتوان برای یک واژه، بخصوص واژه هایی که در اثر جاری شدن برخی قواعد ادبی در حروف آن ها تغییراتی رخ می دهد، قایل به تعدد ریشه لغوی شد که از جمله آن ها، می توان واژه تربیت را ذکر کرد که دارای ریشه اوّلی «ربب» و ریشه ثانوی «ربو» است. قایل شدن به دو ریشه اولی (ربب) و ریشه ثانویی (ربو) برای «تربیت» در حقیقت، به منزله دیدگاه تفصیلی در مسأله است که آشتی دهنده دو دیدگاه مذکور و مبیّن وجه جمعی بین آن دو است.

گرچه قرآن کتاب لغت نیست و ما نیز نخست برای بررسی ریشه لغوی «تربیت» به سراغ کتاب های لغت رفتیم و کلمات آن ها را بررسی نمودیم، ولی با توجه به این که زبان قرآن زبان عربی مبین است. (وهذا لسان عربی مبین) (نحل: ۱۰۳)و در کتاب های علوم قرآن، یکی از برجسته ترین وجوه اعجاز قرآن را «اعجاز ادبی» آن ذکر می کنند، حال پرسش مهم این است که آیا برای کشف ریشه لغوی «تربیت» و معنای آن می توان از قرآن کمک گرفت یا نه؟

پاسخ به پرسش مزبورمثبت است؛زیرا:

اولاً، ما معتقدیم قرآن معجزه جاوید پیامبراکرم صلی الله علیه و آله برای هدایت و تربیت انسان است و اعجاز آن در ابعاد ادبی مثل فصاحت و بلاغت و انتخاب لغات و واژه های مناسب برای بیان مقاصد خویش امری مسلّم و غیرقابل تردید است، به گونه ای که ادبای سرآمد عصر نزول قرآن نیز به اعجاز آن در ابعاد ادبی اش شهادت داده اند.^(۱۳)

ثانیا، قرآن خود منشأ و اساس پیدایش علوم گوناگون و از جمله علم لغت بوده است. آیه اللّه حسن زاده آملی در این زمینه فرموده اند: «چون قرآن به میان آمد، از هر علم دری به روی جهانیان بگشود… دانشمندان سر تسلیم به پیش او نهادند و اهتمام تمام در فراگرفتن قرآن و دانستن الفاظ و معانی آن داشتند، تا کم کم علم قرائت پیش آمد وبرای حفظ ترکیب جمله ها و خطای در اعراب و بناء و صحت و اعتلال، کتبی درنحو و صرف نوشتند و برای دانستن معانی قرآن احتیاج به لغت و…پیدا شد.»^(۱۴)

بنابراین پرواضح است کتابی آسمانی مانند قرآن، که خود منشأ پیدایش علم لغت بوده و رسالت اصلی و اساسی آن نیز بر تربیت انسان است، حتما می تواند در ریشه یابی الفاظ و معانی واژه های زبان عربی و بخصوص واژه عربی «تربیت» به ما کمک کند. با توجه به مطالب مزبور، اکنون به ریشه یابی مشتقات واژه «تربیت» در قرآن می پردازیم:

مشتقات واژه تربیت از ریشه «ربو» در قرآن

با مراجعه به قرآن، به خوبی آشکار می گردد واژه «تربیت» و مشتقات آن از ریشه ثانوی و فرعی «ربو» چندان مورد توجه قرار نگرفته اند. در ذیل، مشتقات واژه «تربیت» از ریشه «ربو» در رابطه با انسان را، که در دو آیه به کار رفته اند، بررسی می کنیم:

۱. «و قل ربّ ارحمهما کما ربیّانی صغیرا»؛ (اسراء: ۲۹) و بگو: پروردگارا، به پدر و مادرم، که مرا در کودکی و خردسالی بزرگ کردند، رحم کن.

کلمه صغیر در آیه مزبور، به معنای کوچک در مقابل کلمه کبیر به معنای بزرگ است. به قرینه کلمه «صغیر» در آیه شریفه، مراد از «ربیّانی»^(۱۵) بزرگ کردن و رشد و نمو جسمانی فرزند از سوی پدر و مادر است.

۲. «الم نربّک فینا ولیدا و لبثت فینا من عمرک سنین»؛ (شعراء: ۱۸) آیا ما تو را در کودکی بزرگ نکردیم، در حالی که چندین سال از عمرت را در بین ما سپری کردی؟

هنگامی که حضرت موسی علیه السلام به پیامبری رسید و در برابر فرعون قیام کرد، فرعون او را شناخت و خطاب به او عبارت فوق را بیان کرد. در این آیه نیز به قرینه لفظ «ولید»، که به معنای «طفل تازه تولد یافته» می باشد^(۱۶) مراد فرعون آن است که ای موسی،، تو طفلی در معرض هلاکت بودی و ما تو را از آب گرفتیم و بزرگ کردیم. روشن است که مقصود فرعون از واژه «الم نربّک» کمال روحی و دینی و اخلاقی حضرت موسی علیه السلام نمی تواند باشد.

فرعون فاقد کمال روحی و تربیت الهی واخلاقی، چگونه می تواند منشأ کمال روحی و تهذیب اخلاقی و دینی حضرت موسی علیه السلام گردد؟

کسی که خود از هدایت و تربیت برخوردار نیست، چگونه می تواند دیگران را هدایت و تربیت روحی کند؟ «افمن یهدی الی الحق احقّ ان یتّبع امّن لا یهدی الاّ ان یهدّی»؛ (یونس: ۳۵) آیا آن که خلق را به راه حق رهبری می کند سزاوارتر به پی روی است، یا آن که هدایت نمی کند، مگر این که خود هدایت شود؟

حاصل این که با توجه به قراین و شواهد فوق، کلمه «تربیت» از ریشه ثانوی «ربو» در مورد انسان به معنای «تربیت بدنی و رشد و نمو جسمانی مترّبی» است.

پس از این بررسی قرآنی، اکنون نگاهی اجمالی به مقدار کاربرد مشتقات واژه «تربیت» از ریشه «ربو» در ادعیه معصومان علیهم السلام ، که «قرآن صاعد» نام گرفته اند، خواهیم داشت.

۱. «الهی ربّیتنی فی نعمک و احسانک صغیرا و نوّهت باسمی کبیرا»؛^(۱۷)

خدایا، مرا در نعمت ها و احسان هایت در هنگام کوچکی و خردسالی، بزرگ و تربیت کردی و در هنگام بزرگی نیز اسم مرا به عظمت یاد نمودی.

۲. «ربّ لی صغیرهم»؛^(۱۸)

(خدایا) فرزندان کوچک را برای من تربیت و بزرگ کن.

۳. «اللّهمَّ انَّک خلقتنی سویّا و ربیّتنی صغیرا»؛^(۱۹)

ای خدا، تو مرا به طور متعادل خلق کردی و در زمان خردسالی تربیت و بزرگ نمودی.

از شواهد صریح مزبور، آشکار می گردد که در ادعیه نیز همانند قرآن، به خاطر وجود قراین لفظی مثل کلمه «صغیر»، «تربیت» از ریشه «ربو» به معنای زیادت و افزایش جسمانی و بزرگ کردن متربّی است، البته روشن است که لزومی ندارد در همه موارد کلمه صغیر در کنار مشتقات «ربو» موجود باشد تا افاده کننده معنای مذکور باشد بلکه ممکن است قرینه های لبی و لفظی دیگری در صدر و یا ذیل کلام وجود داشته باشند.

مشتقات واژه تربیت از ریشه «ربب» در قرآن

برخلاف واژه «تربیت» و مشتقات آن از ریشه ثانوی و فرعی «ربو» که در متون اسلامی مثل قرآن و ادعیه به طور محدود استعمال شده اند، واژه «تربیت» از ریشه اصلی و اوّلی «ربب» و مشتقات آن مانند «ربّ»، «ربوبیت»، «مربوب» در قرآن و ادعیه به طور فراوان به کار رفته است؛ به گونه ای که مشتقات این واژه از ریشه «ربب» بخصوص کلمه «ربّ» از نظر کثرت استعمال در قرآن و ادعیه کم نظیر است.^(۲۰) کثرت استعمال مشتقات ریشه «ربب» به حدّی است که کم تر آیه و جمله ای از ادعیه را می توان یافت که یکی از مشتقات «ربّ» در آن به کار نرفته باشد.

در قرآن، علاوه بر واژه «ربّ»، برخی دیگر از مشتقات ماده «رب