فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم

تحولی در ارائه‌ها با فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم!

اگر به دنبال یک روش ساده اما حرفه‌ای برای ارائه‌ی مطالب خود هستید، فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم بهترین انتخاب شما خواهد بود. فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم از پایه بر اساس اصول طراحی مدرن ساخته شده و تضمین می‌کند که اسلایدهای شما جذاب، منظم و آماده‌ی استفاده باشند.

فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم شامل 120 اسلاید است که با ترکیب بصری زیبا و چیدمانی حرفه‌ای، ارائه‌ی شما را به سطحی بالاتر می‌برد.

چرا باید از فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم استفاده کنید؟

✔ طراحی حرفه‌ای: هر اسلاید فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم با دقت بالا تنظیم شده تا بیشترین تأثیر را روی مخاطبان بگذارد.

✔ صرفه‌جویی در زمان: نیازی نیست ساعت‌ها وقت خود را برای طراحی پاورپوینت بگذارید، همه چیز آماده است.

✔ استفاده‌ی آسان: بدون نیاز به ویرایش‌های پیچیده، کافی است فایل را باز کنید و ارائه دهید.

✔ فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم قابل استفاده در هر محیطی: چه در دانشگاه، چه در جلسات کاری، فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم حرفه‌ای نیاز شما را کاملاً برآورده خواهد کرد.

متمایز باشید!

دیگر نگران بهم‌ریختگی یا طراحی‌های غیرحرفه‌ای نباشید. فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم به شما این امکان را می‌دهد که بدون دغدغه روی محتوای خود تمرکز کنید و ارائه‌ای تأثیرگذار داشته باشید.

همین حالا دریافت کنید و تجربه‌ای متفاوت از ارائه‌های حرفه‌ای را داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل کلینی و حوز? حدیثی قم :

مقدمه

در میان کتب حدیثی شیعه، کتاب کافی مهم ترین اثر حدیثی برجایمانده از روزگار پیشینیان قلمداد میشود. نجاشی مدت زمان تألیف آن را بیست سال میداند.(نجاشی، ۱۴۲۹ق، ش ۱۰۲۶) نویسنده این اثر، محمد بن یعقوب کلینی از اهالی منطق ری است که در آخر عمر نزیل بغداد بوده و در باب الکوف آن شهر مدفون است. (همان جا)

در دوران کنونی، اطلاعات کاملی از زندگی کلینی و سفرهای وی در دست نیست.

فقدان اطلاعات درباره حضور کلینی در برخی حوزه های حدیثی و نامشخص بودن محل تألیف کافی، موجب شده بعضی از پژوهشگران باتوجه به حضور وی در بغداد و گزارش نجاشی، کتاب کافی را نماد تفکر بغداد بدانند. این گروه هرچند بهره گیری کلینی از احادیث حوزه قم را پذیرفته اند، محل تدوین کتاب کافی را بغداد میدانند و آغاز کتاب با بحث عقل و جهل را متأثر از فضای عقل گرای معتزله در بغداد تلقی میکنند. (نک : نیومن، ۱۳۸۶ش، ص ۲۷۶، ۳۱۹، ۳۲۳ و ۳۴۷)

در مقاله ای با عنوان «الکافی و گفتمان حدیثی قم»(حمادی، ۱۳۹۱ش، ص ۹۸۱۱۳) به بررسی این دیدگاه پرداخته شد و بیان گردید که با تحلیل قراین تاریخی و شواهد موجود در کتاب، کافی نماد حوزه حدیثی قم به شمار میرود. پس از نشر این مقاله، برخی اساتید این احتمال را طرح کردند که کلینی در حوزه قم حضور نیافته و احادیث مدرس حدیثی قم را از کتب مشایخ قم به صورت وجاده به کافی منتقل کرده، بدون آنکه در قم حضور یافته باشد. خاستگاه این شبهه آن است که در گزارش های رجالیان، سخنی از حضور وی در حوزه حدیثی قم به میان نیامده است. از طرفی در تنها اثر برجایمانده از او یعنی کتاب کافی، اشاره ای به حضورش در قم وجود ندارد.

پژوهش حاضر در پی ارائ قراین حضور کلینی در قم است. پرداختن به این موضوع از آن جهت قابل اهتمام است که میتواند دستمای تحقیق در مقدار اثرپذیری کلینی از فضای فکری حوزه حدیثی قم در تدوین کافی، گزینش احادیث و باب بندی کتاب بوده و از طرفی دیگر نشان دهنده رویکرد حوزه حدیثی قم در آن دوره باشد. دراین باره سیره اخذ حدیث در میان محدثان شیعه بررسی شده و روش کلینی کاوش شده است و نکته های دیگری نیز که میتواند قرینه بر حضور کلینی در قم باشد، موردتوجه خواهد بود.

۱. سیر محدثان شیعه در اخذ احادیث

هرچند در آثار برجای مانده از محدثان قدیم، تعریف الفاظ اخذ و نقل حدیث و بیان روش دیده نمیشود، با جست وجو در عبارات آثارشان می توان به کشف روش آن ها پرداخت و براساس کاربرد الفاظ به مفاهیم آن پی برد. براین اساس، شهید ثانی روش دریافت حدیث از استاد و انتقال آن به شاگردان و نگارش در کتب را هفت نوع میداند که به تناسب بحث به چهار نوع آن اشاره می شود:

۱-۱. سماع

مهم ترین روش محدثان شیعه در دریافت احادیث، سماع حدیث از استاد بوده است.

سماع در لغت به معنای شنیدن و نیز هر صدای شنیدنی است. (راغب اصفهانی، ۱۴۱۲ق، ص ۴۲۵؛ فراهیدی، ۱۴۰۹ق، ج ۱، ص ۳۴۸؛ ابن سیده، ۱۴۲۱ق، ج ۱، ص ۵۱۲) این واژه در اصطلاح راویان به معنای شنیدن حدیث از استاد است. به گفت شهید ثانی، سماع برترین روش دریافت حدیث نزد محدثان است. (شهید ثانی، ۱۳۸۱ش، ص ۴۰)

سماع حدیث در آثار قدما بسیار نمود دارد. برای نمونه میتوان به گزارش کلینی از سماع صفوان بن یحیی، از احادیث موسی بن بکر اشاره کرد: «حمید بن زیاد عن الحسن بن محمد بن سماعه قال دفع إلی صفوان کتابا لموسی بن بکر فقال لی هذا سماعی من موسی بن بکر و قرأته علیه فإذا فیه موسی بن بکر عن علی بن سعید عن زراره قال هذا مما لیس فیه اختلاف عند أصحابنا عن أبی عبدالله و عن أبی جعفر ع.» (کلینی، ۱۳۸۷ش، ج ۱۳، ص ۵۶۸)

نمون دیگر در اسناد کافی، سماع احمد بن هلال از عثمان بن عیسی است. این سند نشان می دهد تعبیر «حدثنا» نیز اشاره به سماع دارد: «الحسین بن أحمد، عن أحمد بن هلال، قال: حدثنا عثمان بن عیسی، عن خالد بن نجیح، عن زراره بن أعین، قال: قال أبوعبدالله علیه السلام. .. قال أحمد بن هلال: سمعت هذا الحدیث منذ ست و خمسین سنه»(همان، ج ۲، ص ۱۶۷)

گزارش شیخ طوسی از سماع مشایخ خود از کتب حسن بن محمد مرعشی نیز، نشان دهنده تثبیت این شیوه در انتقال میراث شیعه است: «الحسن بن محمد بن حمزه بن علی بن عبدالله بن محمد بن الحسن بن الحسین بن علی بن الحسین بن علی بن أبی طالب، المرعشی الطبری، یکنی أبا محمد، زاهد عالم أدیب فاضل، روی عنه التلعکبری، و کان سماعه منه أولا سنه ثمان و عشرین و ثلاث مائه، و له منه إجازه بجمیع کتبه و روایاته، أخبرنا جماعه، منهم الحسین بن عبیدالله و أحمد بن عبدون و محمد بن محمد بن النعمان، و کان سماعهم منه سنه أربع و خمسین و ثلاث مائه.»(شیخ طوسی، ۱۳۸۱ق، ش ۶۰۸۹)

نجاشی نیز در فهرست خود، به سماع کتاب ابن قبه توسط ابن بطه اشاره دارد: «محمد بن عبدالرحمن بن قبه الرازی أبوجعفر متکلم عظیم القدر حسن العقیده قوی فی الکلام کان قدیما من المعتزله و تبصر و انتقل. له کتب فی الکلام. و قد سمع الحدیث و أخذ عنه ابن بطه و ذکره فی فهرسته الذی یذکر فیه من سمع منه فقال: و سمعت من محمد بن عبدالرحمن بن قبه له کتاب الانصاف فی الامامه.»(شیخ طوسی، بیتا، ش ۱۰۲۳) این گزارش ها نشان دهنده آن است که نقل حدیث از طریق سماع روشی شایع در نشر احادیث و در میان راویان بوده است. فراوانی گزارش سماع در طریق به میراث حدیثی امامیه، به گونه ای است که وجود این روش را حتی در دوره حضور ائمه (ع) به اثبات میرساند. توجه به گزارش های زیر این سخن را به خوبی اثبات می کند:

گزارش سماع نجاشی: ۲۰۶، ۲۰۷، ۲۳۳، ۲۳۹، ۳۱۴، ۳۳۹، ۳۹۷، ۴۴۸، ۵۷۳، ۶۶۸، ۶۷۶، ۶۸۰، ۶۹۰، ۶۹۲، ۶۹۹، ۷۰۷، ۷۰۸، ۸۹۳، ۹۴۴، ۱۰۲۳، ۱۰۴۹، ۱۰۵۶، ۱۰۵۷، ۱۰۵۸، ۱۰۵۹، ۱۰۶۶، ۱۱۳۰، ۱۱۸۵ و ۱۱۸۶.

گزارش سماع مشایخ توسط نجاشی: ۲۱، ۶۷، ۱۵۵، ۱۵۸، ۱۸۰، ۱۹۶، ۲۰۲، ۲۰۷، ۲۰۸، ۳۲۲، ۳۲۳، ۳۲۵، ۳۲۶، ۳۳۹، ۳۴۳، ۳۴۶، ۳۷۷، ۶۱۵، ۶۷۵، ۷۱۴، ۱۰۲۳، ۱۲۲۶، ۱۲۳۵ و ۱۲۵۸.

گزارش سماع در فهرست شیخ طوسی: ۳۵، ۷۳، ۹۰، ۹۵، ۹۹، ۱۹۵، ۳۹۲، ۴۲۶ و۴۴۶.

گزارش سماع در رجال شیخ طوسی: ۵۹۴۷، ۵۹۵۰، ۵۹۵۱، ۵۹۵۲، ۵۹۵۴، ۵۹۵۵، ۵۹۵۸، ۵۹۵۹، ۵۹۶۱، ۵۹۶۴، ۶۰۵۲، ۶۰۵۴، ۶۰۵۵، ۶۰۷۳، ۶۰۸۸، ۶۰۸۹، ۶۰۹۱، ۶۰۹۹، ۶۱۰۰، ۶۱۳۳، ۶۱۳۸، ۶۱۳۹، ۶۱۸۰، ۶۱۸۱، ۶۱۸۲، ۶۱۸۵، ۶۱۸۷، ۶۱۸۹، ۶۱۹۰، ۶۱۹۱، ۶۱۹۳، ۶۱۹۶، ۶۲۷۰، ۶۳۰۷، ۶۳۱۰، ۶۳۱۱، ۶۳۱۲، ۶۳۱۴، ۶۳۱۵، ۶۳۱۶، ۶۳۱۹، ۶۳۲۰، ۶۳۲۱، ۶۳۲۳، ۶۳۲۵ و ۶۳۲۵.

این رویکرد در میان اصحاب امامیه، از چنان جایگاهی برخوردار بوده که ترک آن را موجب طعن راوی میدانستند. کشی در گزارشی از جعفر بن معروف چنین نقل می کند:

«سمعت یعقوب بن یزید یقع فی یونس و یقول کان یروی الاحادیث من غیر سماع.» (کشی، ۱۴۰۹ق، ش ۹۴۵)

از یعقوب بن یزید شنیدم که به ذکر عیوب یونس (بن عبدالرحمن) پرداخته و میگفت احادیث را بدون سماع نقل می کند.

۱-۲. قرائت

روش دوم اخذ حدیث، خواندن کتاب نزد استاد بوده که از آن، به قرائت و عرضه حدیث یاد می شود. تعابیر «قرأت علیه»، «قریء علیه و انا اسمع»، «حدثنا قرأه علیه» و «اخبرنا قرأه علیه» نشان دهنده این شیوه در دریافت حدیث است . (شهید ثانی، ۱۳۸۱ش، ص ۴۱) گزارش های زیر نمونه هایی از انتقال میراث حدیثی به شیوه قرائت است:

گزارش قرائت نجاشی: ۱۰۰، ۱۴۸، ۱۵۲، ۱۶۲، ۱۸۰، ۲۶۹، ۳۰۲، ۳۱۸، ۳۷۵، ۳۷۶، ۵۹۹، ۶۰۶، ۶۷۶، ۸۰۷، ۱۰۴۶، ۱۰۴۹، ۱۱۴۸، ۱۱۵۰، ۱۱۹۹، ۱۲۱۸ و ۱۲۶۲.

گزارش قرائت مشایخ توسط نجاشی: ۲، ۴۷، ۴۸، ۶۸، ۹۲، ۱۶۱، ۱۸۰، ۱۹۴، ۲۰۰، ۳۱۹، ۳۲۸، ۳۳۹، ۳۶۵، ۳۷۵، ۴۳۱، ۴۵۲، ۵۴۷، ۵۵۲، ۵۵۴، ۵۹۹، ۶۲۰، ۶۷۶، ۶۹۲، ۷۱۴، ۷۲۸، ۷۶۶، ۸۰۷، ۸۲۴، ۸۴۹، ۸۸۳، ۸۸۷، ۱۰۰۳، ۱۰۰۵، ۱۰۱۹ و ۱۱۵۸.

گزارش قرائت در فهرست شیخ طوسی: ۳۱، ۳۲، ۵۲، ۶۱، ۸۲، ۱۶۲، ۲۵۹، ۳۹۲، ۴۳۲، ۶۰۳، ۷۱۱ و ۸۷۶.

گزارش قرائت در رجال شیخ طوسی: ۶۲۰۹.

۱-۳. اجازه

شیوه دیگر دریافت حدیث که در میان قدما مورد استفاده بوده، اجازه روایت کتاب است. (برای آشنایی با فرق فهرست ها با اجازات، نک: مددی موسوی، ۱۳۹۳ش، ج ۱، ص ۳۷۱) در این روش، استاد اجازه نقل کتاب خود یا دیگری را که به سماع، قرائت یا اجازه دریافت کرده، به فرد مشخص می دهد. (همان، ص ۴۱) اجازه علی بن بابویه به عباس بن عمر کلوذانی در سال ۳۲۸ در بغداد براساس این شیوه است: «أخبرنا أبوالحسن العباس بن عمر بن العباس بن محمد بن عبدالملک بن أبی مروان الکلوذانی رحمه الله قال : أخذت إجازه علی بن الحسین بن بابویه لما قدم بغداد سنه ثمان و عشرین و ثلاث مائه بجمیع کتبه.»(نجاشی، ۱۴۲۹ق، ش ۶۸۴)

نمونه های زیر نشان دهنده روش اجازه در اخذ حدیث است :

اجازات نجاشی: ۶۱، ۹۶، ۹۷، ۱۰۵، ۱۰۷، ۱۱۶، ۱۱۷، ۱۱۹، ۱۳۸، ۱۴۰، ۱۴۱، ۱۶۳، ۲۲۵، ۲۲۸، ۲۲۹، ۲۳۷، ۲۳۸، ۲۴۱ و ۶۰۶.

گزارش اجازات مشایخ توسط نجاشی: ۲۳۳، ۶۱۵ و ۶۸۴.

گزارش اجازه در فهرست شیخ طوسی: ۳۷، ۱۹۵، ۲۵۹، ۳۹۲ و ۴۴۶.

گزارش اجازه در رجال شیخ طوسی: ۵۹۴۷، ۵۹۵۰، ۵۹۵۱، ۵۹۵۲، ۵۹۵۴، ۵۹۵۵، ۵۹۵۶، ۵۹۵۷، ۵۹۵۸، ۵۹۶۱، ۵۹۶۳، ۵۹۶۴، ۵۹۶۵، ۵۹۶۶، ۵۹۶۷، ۵۹۶۹، ۶۰۲۱، ۶۰۲۳، ۶۰۳۲، ۶۰۵۲، ۶۰۵۴، ۶۰۵۵، ۶۰۷۳، ۶۰۸۷، ۶۰۸۸، ۶۰۸۹، ۶۰۹۱، ۶۰۹۴، ۶۰۹۵، ۶۰۹۶، ۶۰۹۷، ۶۱۰۱، ۶۱۰۲، ۶۱۰۳، ۶۱۳۳، ۶۱۳۸، ۶۱۳۹، ۶۱۸۰، ۶۱۸۱، ۶۱۸۲، ۶۱۸۵، ۶۱۸۷، ۶۱۸۹، ۶۱۹۰، ۶۱۹۱، ۶۱۹۶، ۶۱۹۷، ۶۱۹۸، ۶۲۵۱، ۶۲۷۰، ۶۳۰۷، ۶۳۰۸، ۶۳۱۰، ۶۳۱۱، ۶۳۱۲، ۶۳۱۳، ۶۳۱۴، ۶۳۱۵، ۶۳۱۶، ۶۳۱۹، ۶۳۲۰ و ۶۳۲۵.

تصریح به عدم اجازه در رجال شیخ طوسی: ۵۹۵۸، ۶۰۹۹، ۶۱۰۰، ۶۱۹۳ و ۶۳۲۵.

۱-۴. وجاده

شیوه دیگر نقل حدیث که در میان قدما رواج چندانی نداشته و موجب کاهش اعتماد به متن نقل شده بود، وجاده است. وجاده به معنی نقل حدیث از کتاب و براساس تشخیص خط مؤلف بدون سماع، قرائت یا اجازه است. (شهید ثانی، ۱۳۸۱ش، ص ۴۳) از نگاه قدما نقل حدیث به صورت وجاده، اعتماد به متن را کاهش داده و درصورتیکه یک راوی بیش از حد به نقل وجاده ای میپرداخت، موجب طعن او بود. گزارش کشی درباره احادیث محمد بن سنان، این سخن را به خوبی روشن می کند: «ذکر حمدویه بن نصیر أن أیوب بن نوح دفع إلیه دفترا فیه أحادیث محمد بن سنان فقال لنا: إن شئتم عن تکتبوا ذلک فافعلوا فإنی کتبت عن محمد بن سنان و لکن لا أروی لکم أنا عنه شیئا فإنه قال قبل موته: کلما حدثتکم به لم یکن لی سماع و لا روایه إنما وجدته.»(کشی، ۱۴۰۹ق، ش ۹۷۷)

براساس این گزارش، وجاده ای بودن احادیث محمد بن سنان سبب شد ایوب بن نوح روایات وی را به روش سماع و قرائت نقل نکند. این مطلب نشان دهنده عدم اعتماد به روایات وجاده ای در میان راویان است و ازاین رو وقتی یک راوی، حدیثی را به گون وجاده اخذ کرده بود، در نقل آن، به وجاده تصریح میکرد. تصریح به وجاده در گزارش های کشی نمودی ویژه دارد. موارد زیر گزارش هایی براساس وجاده است که در این کتاب قابل مشاهده است:

نقل از کتاب ابوعبدالله محمد بن نعیم شاذانی در شماره های ۸۲، ۱۴۱، ۳۵۷، ۵۸۰، ۹۱۷، ۹۸۱، ۹۸۷، ۹۸۸، ۱۰۵۸، ۱۱۰۵، ۱۱۰۶ و ۱۱۱۰.

نقل از کتاب جبرئیل بن احمد ابومحمد فاریابی در شماره های ۱۹۲، ۱۹۳، ۴۲۷، ۵۳۷، ۵۷۳، ۵۸۹، ۷۱۳، ۷۴۱، ۸۳۱، ۸۳۸، ۸۴۲، ۸۶۲، ۹۳۳، ۹۹۱، ۹۹۵، ۱۰۰۳، ۱۰۴۶، ۱۰۹۰، ۱۰۹۳ و ۱۰۹۹.

نقل از کتاب محمد بن حسن بن بندار قمی در شماره های ۲۰۶، ۳۹۶، ۹۵۷، ۱۰۶۶، ۱۱۲۳ و ۱۱۳۲.

نقل روایت از واقفه در شماره ۹۰۱.

گزارش وجاده طاهر بن حسین در شماره ۳۷۴.

همچنین در گزارش شماره ۱۸۱ به نقل وجاده ای و سماعی از یک واقعه اشاره کرده، می نویسد: «وجدت بخط محمد بن عمر السمرقندی، و حدثنی بعض الثقات من أصحابنا.» همچنین می توان در شماره های ۱۵۸ و ۲۷۹ فهرست نجاشی و شماره ۶۲۳ فهرست شیخ طوسی، تصریح به وجاده را مشاهده کرد.

۱-۵. تأثیر روش اخذ در اعتبارسنجی حدیث

از میان روش های اخذ حدیث، سماع دارای اعتباری ویژه است و پس از آن، قرائت حدیث بر استاد و سپس اجازه نقل حدیث از استاد معتبر است. تفاوت روش اخذ حدیث بر اعتبار آن نیز اثرگذار بوده است. شیخ طوسی تفاوت روش را در اعتبارسنجی احادیث مؤثر دانسته و می نویسد: «و إذا کان أحد الراویین یروی(الخبر) سماعا و قراءه و الاخر یرویه إجازه، فینبغی أن یقدم روایه السامع علی روایه المستجیز. اللهم إلا أن یروی المستجیز بإجازته أصلا معروفا، أو مصنفا مشهورا، فیسقط حینئذ الترجیح. و إذا کان أحد الراویین یذکر جمیع ما یرویه و یقول إنه سمعه، و هو ذاکر لسماعه، و الاخر یرویه من کتابه، نظر فی حال الراوی من کتابه، فإن ذکر أن جمیع ما فی کتابه سماعه فلا ترجیح لروایه غیره علی روایته، لانه ذکر علی الجمله أنه سمع جمیع ما فی دفتره، و إن لم یذکر تفاصیله؛ و إن لم یذکر أنه سمع جمیع ما فی دفتره، و إن وجده بخطه أو وجد سماعه علیه فی حواشیه بغیر خطه، فلا یجوز له أولا أن یرویه و یرجح خبر غیره علیه .»(شیخ طوسی، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص ۱۵۳)

با روشن شدن روش های رایج در میان قدما و ارزش هر روش، باید دید کلینی از چه روشی در تدوین کتاب خود بهره برده است. باید توجه داشت که در دو روش نخست، شاگرد نزد استاد حاضر شده و کتاب های حدیثی را پس از استنساخ به یکی از روش ها اخذ می کند. اجازه نیز به صورت غالب همراه با حضور نزد استاد و درخواست اجازه بوده[۱] و فقط در وجاده حضور نزد استاد موضوعیت ندارد. (شهید ثانی، ۱۳۸۱ش، ص ۱۵۰)

۲. روش کلینی در اخذ احادیث کتاب کافی

کلینی در ابتدای برخی اسناد خود از عبارت های «حدثنی» و «حدثنا» بهره جسته است.

این تعبیرها نشان دهنده دریافت حدیث از استاد بوده و نقل از کتاب بدون اخذ از استاد را نفی میکند. شهید ثانی برترین عبارتی را که بر سماع حدیث دلالت دارد، «سمعت» و پس از آن تعبیر «حدثنی» و «حدثنا» می داند.(همان، ص ۴۱)

شاهد گفتار شهید، گزارش نجاشی درباره اخذ کتاب منتخبات توسط ابن غضائری از جعفر بن محمد بن قولویه قمی است. ابن غضائری که برای اخذ کتاب منتخاب به نزد ابن قولویه رفته، در ابتدای قرائت کتاب بر استاد میگوید: سعد بر شما حدیث کرد. ابن قولویه در پاسخ میگوید: نه؛ بلکه پدرم و برادرم از سعد بر من حدیث کردند و من از سعد جز دو حدیث نشنیدم. (نجاشی، ۱۴۲۹ق، ش ۴۶۷) بنابراین، عبارت «حدثنی» به معنی بیان استاد و شنیدن شاگرد است. موارد زیر نمونه هایی از این اسناد است:

نقل حدیث از گروهی از مشایخ :

«أخبرنا أبوجعفر محمد بن یعقوب،[۲] قال: حدثنی عده من أصحابنا منهم: محمد بن یحیی العطار، عن أحمد بن محمد، عن الحسن بن محبوب، عن العلاء بن رزین، عن محمد بن مسلم: عن أبی جعفر علیه السلام.»(کلینی، ۱۳۸۷ش، ج ۱، ص ۲۳)

نقل حدیث از علی بن ابراهیم:

«أخبرنا أبوجعفر محمد بن یعقوب، قال: حدثنی علی بن إبراهیم بن هاشم، عن أبیه، عن الحسن بن إبراهیم، عن یونس بن عبدالرحمن، عن علی بن منصور، قال.»(همان، ج ۱، ص ۱۸۱)

«قال أبوجعفر، محمد بن یعقوب الکلینی، مصنف هذا الکتاب رحمه الله : حدثنا علی بن إبراهیم، عن أبیه، عن العباس بن عمرو الفقیمی، عن هشام بن الحکم .»(همان، ج ۱، ص ۴۰۹)

«حدثنا علی بن إبراهیم، عن علی بن إسحاق، عن الحسن بن حازم الکلبی ابن أخت هشام بن سالم، عن سلیمان بن جعفر: عن أبی عبدالله علیه السلام.»(همان، ج ۱۳، ص ۳۱۳)

نقل حدیث از احمد بن ادریس و محمد بن یحیی العطار:

«حدثنی أحمد بن إدریس القمی و محمد بن یحیی، عن الحسن بن علی الکوفی، عن موسی بن سعدان، عن عبدالله بن أیوب، عن أبی یحیی الصنعانی: عن أبی عبدالله علیه السلام.»(همان، ج ۱، ص ۶۲۹)

«أبوجعفر محمد بن یعقوب الکلینی، قال: حدثنا محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن صفوان بن یحیی، عن العلاء بن رزین، عن محمد بن مسلم: عن أبی جعفر الاول علیه السلام.»(همان، ج ۱۲، ص ۷)

«حدثنا محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن الحسن بن علی، عن صفوان، عن محمد بن زیاد بن عیسی، عن الحسین بن مصعب: عن أبی عبدالله علیه السلام.»(همان، ج ۱۵، ص ۵۹۱)

«حدثنا محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد بن عیسی، عن الحسین بن سعید، عن علی بن النعمان، عن عبدالله بن مسکان، عن عبدالرحیم القصیر، قال: قلت لابی جعفر علیه السلام.»(همان، ج ۱۵، ص ۶۶۷)

نقل حدیث با تصریح به فراموش شدن نام استاد:

«قال الکلینی رحمه الله: و حدثنی شیخ من أصحابنا ذهب عنی اسمه»(همان، ج ۲، ص ۱۲۷)

باید توجه داشت که روایات نقل شده در کتاب کافی، تمام روایات اخذشده کلینی از اساتید خود نیست، بلکه وی از میان کتب مشایخ، به گزینش روایات پرداخته است.[۳] توجه به این نکته از آن رو ضروری است که احتمال اخذ حدیث از مشایخ قمی در خارج از قم را ضعیف میکند؛ چراکه گزارشی بر حضور طولانی مدت مهم ترین اساتید قمی محمد بن یعقوب کلینی در ری و بغداد نیست و اخذ مجموعه ای عظیم از روایات جمع آوریشده در کتب اساتید، در مدت کوتاه نیز امری بعید است.

این احتمال نیز که کلینی برخلاف شیوه رایج حوزه های حدیثی عمل کرده و بدون اشاره به وجاده ای بودن روایات، به نقل آن ها پرداخته، بسیار بعید است؛ چراکه در آن صورت، خود او و کتابش مورد طعن واقع می شد، درحالیکه شخصیت او در میان قدما ستایش شده و کافی نیز به عنوان یکی از برترین تألیفات حدیثی شیعه به شمار رفته است . ( نک : شیخ مفید، ۱۴۱۴ق، ص ۷۰؛ نجاشی، ۱۴۲۹ق، ش ۱۰۲۶؛ شیخ طوسی، ۱۳۸۱ق، ش ۶۲۷۷)

۳. روش انتقال کتاب کافی

از دیگر نکاتی که نشان دهنده مطابقت روش کلینی با سیره رایج در حوزه های حدیثی آن روزگار است، گزارش های مربوط به قرائت کتاب کافی است. شیخ طوسی روش خود در اخذ کافی را سماع، قرائت و اجازه دانسته و می نویسد: «و اخبرنا به أیضا احمد بن عبدون المعروف بابن الحاشر عن احمد بن ابی رافع و ابی الحسین عبدالکریم بن عبدالله بن نصر البزاز بتنیس و بغداد عن ابی جعفر محمد ابن یعقوب الکلینی جمیع مصنفاته و احادیثه سماعا و إجازه ببغداد بباب الکوفه بدرب السلسله سنه سبع و عشرین و ثلاث مائه.»(شیخ طوسی، ۱۴۰۷ق، المشیخه، ص ۵)

همچنین در فهرست خود نیز به اخذ کتاب کافی از حسین بن عبیدالله غضائری، به روش قرائت اشاره دارد: «و أخبرنا الحسین بن عبیدالله قراءه علیه أکثر الکتاب الکافی عن جماعه منهم: أبوغالب أحمد بن محمد الزراری و أبوالقاسم جعفر بن محمد بن قولویه و أبوعبدالله أحمد بن إبراهیم الصیمری المعروف بابن أبی رافع و أبومحمد هارون بن موسی التلعکبری و أبوالمفضل محمد بن عبدالله بن المطلب الشیبانی کلهم عن محمد بن یعقوب.»(شیخ طوسی، بیتا، ش ۶۰۳)

از ظاهر نسخ کافی نیز که از طریق شیخ طوسی رسیده، سماع کافی استفاده میشود:

«حدثنا أبومحمد هارون بن موسی التلعکبری، قال: حدثنا أبوجعفر محمد بن یعقوب الکلینی، قال: حدثنی علی بن إبراهیم، عن أبیه؛ و محمد بن یحیی، عن أحمد بن محمد بن عیسی جمیعا، عن ابن أبی عمیر، عن حماد بن عثمان، عن الحلبی: عن أبی عبدالله علیه السلام.»(کلینی، ۱۳۸۷ش، ج ۱۲، ص ۸۳)

نجاشی نیز می نویسد در دوره ای که برای آموزش قرآن به مسجد لؤلؤی میرفته، گروهی از اصحاب امامیه، کتاب کافی را نزد احمد کوفی قرائت میکردند: «کنت أتردد إلی المسجد المعروف بمسجد اللؤلؤی و هو مسجد نفطویه النحوی أقرأ القرآن علی صاحب المسجد و جماعه من أصحابنا یقرءون کتاب الکافی علی أبی الحسین أحمد بن أحمد الکوفی الکاتب حدثکم محمد بن یعقوب الکلینی.»(نجاشی، ۱۴۲۹ق، ش ۱۰۲۶) همچنین در ترجم اسحاق بن حسن عقرایی مینویسد: «إسحاق بن الحسن بن بکران أبوالحسین العقرائی التمار کثیر السماع، ضعیف فی مذهبه، رأیته بالکوفه و هو مجاور، و کان یروی کتاب الکلینی عنه، و کان فی هذا الوقت علوا فلم أسمع منه شیئا.» (نجاشی، ۱۴۲۹ق، ش ۱۷۸)

در تمامی این گزارش ها، روش انتقال کتاب کافی توسط کلینی و شاگردان او روایت، تحدیث و اجازه بیان شده است . روایت و تحدیث نشان دهنده دو روش سماع و قرائت است.

۴. مقدار اخذ حدیث از اساتید قم

با مشاهده اسناد کافی، با دو گونه سند مواجهیم. گاهی کلینی نام استاد خود را در ابتدای سند ذکر میکند که بیشتر روایات کافی این گونه اند؛ اما در موارد بسیاری، نام یک فرد مشخص را بیان نکرده و عنوانی آورده که نشان دهنده نقل حدیث از گروهی از اساتید اوست. مهم ترین این عناوین عبارت «عده من اصحابنا» است . براساس گزارش نجاشی از کلینی، درصورتیکه پس از عبارت «عده من اصحابنا» نام احمد بن محمد بن عیسی آمده باشد، مقصود پنج نفر از اساتید او بوده که همه از حوزه حدیثی قم هستند.(همان، ش ۱۰۲۶) در مجموع هر دو نوع سند کافی، نام یازده تن از مشایخ قم به چشم میخورد که کلینی بیش از دوسوم احادیث کتاب خود را از آن ها نقل میکند.(نک: حمادی، ۱۳۹۱ش، ص ۹۸۱۱۳) بنابراین، باتوجه به روش کلینی در اخذ حدیث و نقل بسیار زیاد از مشایخ قم و اعتبار کتاب در میان مشایخ پس از کلینی، میتوان گفت کلینی در حوزه حدیثی قم حضور داشته و کتاب ک