---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل مناسبات امام جواد (ع) با شیعیان ساکن منطقه جبال ایران :

مقدمه

در عصر امام جواد، تشیع در ایران گسترش قابل توجهی یافته بود. سفر امام علی بن موسی الرضا به خراسان و ورود سادات علوی به ایران، سرآغاز تحول مهمی در گسترش تشیع در ایران به شمار میآید. همچنین فعالیت های شاگردان و نمایندگان ائمه از جمله امام جواد در مناطق و نواحی مختلف ایران در ترویج عقاید و فقه شیعه نقش

به سزایی داشت. دستگاه خلافت سعی داشت با ایجاد موانع برای امام جواد، رابطه آن حضرت با شیعیان را محدود نماید؛ ولی امام جواد در شرایط مختلف به طور مستقیم یا از طریق نصب وکلا و نمایندگان، ارتباط خود را با شیعیان، از جمله در منطقه جبال که از کانون های مهم شیعی محسوب میشد، حفظ میکرد. همدان ، [۱] ری، [۲] قم [۳] و اهواز[۴] از جمله این کانون ها بودند که آن حضرت در آن ها نمایندگانی داشت . در این مقال، نخست کانون های شیعی در جبال معرفی و پس از آن از مناسبات امام جواد با آنان سخن گفته میشود. قابل یادآوری است که بنای این مقاله بر پرداختن به زمینه ها و چگونگی گسترش تشیع در ایران و پدید آمدن کانون های شیعی نیست بلکه در صدد شناسایی و معرفی کانون های مشهور و غیر مشهور شیعی در جبل، مانند قم و ری، و میزان ارتباط و یا عدم ارتباط امام جواد با این کانون ها میباشد.

مطالب این مقاله ، که پس از استقصای بسیار در منابع مختلف فراهم شد، در دو محور کانون های شیعی در جبل ایران در عصر امام جواد و مناسبات امام جواد با ایرانیان در این کانون ها، سامان یافته و در نوع خود، دست کم در ساختار و شکل ارائه، کاری نو به شمار میآید. این پژوهش کوشیده است تا در حد بضاعت، تصویری از مناسبات ایرانیان با یکی از امامان شیعه ارائه دهد و علیرغم کاستیهایی که دارد، دریچه ای را برای ورود به بحث ها و پژوهش های جدید بگشاید.

پرسش اصلی فراروی این مقاله چنین است: کانون های مشهور شیعی در منطقه جبل ایران در عصر امام جواد کدامند و آیا امام جواد با آن ها مناسباتی داشته است؟

با استقصای انجام گرفته، اثری با عنوان این مقاله یافت نشد؛ هرچند آثاری که به تاریخ تشیع در ایران پرداخته اند از تشیع در جبال نیز سخن گفته اند. شیوه پژوهش در این مقال ، نقلی تحلیلی و شیوه گردآوری اطلاعات، کتابخانه ای و اسنادی است.

مفهوم شناسی

کانون: کانون واژه ای سریانی و در لغت به معنای مطلق «آتشدان» است. به دو ماه کانون اول و کانون دوم نیز اطلاق شده است. [۵]به معنای مرکز و محل و به معنای انجمن، سازمان یا جز آن هم به کار رفته است. در این تحقیق، مقصود از کانون، مرکز و محل میباشد.

شیعه: در این تحقیق مقصود از شیعه، شیعیان اثنی عشری (امامی) هستند؛ از این رو از کانون های شیعی زیدی و یا اسماعیلی سخن به میان آورده نمیشود. ضمن آنکه در ناحیه جبل، کانون شیعی غیر امامی نمودی نداشته است .

مناسبات: این واژه را ارتباط داشتن با یک دیگر و عمل متقابل و تأثیر متقابل نیز گفته اند. [۶]تبادل و داد و ستد و معامله نیز از دیگر معانی آن است . [۷] در این پژوهش از واژه مناسبات به جای تعامل و ارتباط استفاده شده است.

جبل (جبال ): از کانون های شیعی در ایران که امام جواد با آن ها ارتباط داشت میتوان از قم ، همدان ، اهواز، نیشابور، ری و برخی نقاط دیگر نام برد. از این میان، منطقه جبل که کانون های متعدد شیعی مشهور و غیر مشهوری در آن واقع شده بود، از جایگاه ویژه ای در مناسبات امام جواد و برخی معصومان دیگر برخوردار بود. در اینجا نخست منطقه جبل معرفی میشود و سپس از کانون های شیعی ایران در جبل سخن گفته خواهد شد.

موقعیت جغرافیایی جبال: جبل، جمع آن جبال، به معنای کوه و یا زمین مرتفع است و در اصطلاح به منطقه وسیع کوهستانی اطلاق میشود که دشت کویر ایران در شرق و بین النهرین در غرب آن واقع شده است. [۸]تعیین دقیق حدود جبال مشکل است زیرا میان جغرافی‏دانان درباره حدود آن اختلاف است؛ چنانکه یعقوبی، بر خلاف مشهور، خراسان و طبرستان را نیز بخشی از جبل میداند. [۹]در تعریف ابن حوقل، در منقطه باختری جبل، کرمانشاه (قرمیسین ) و همدان (اکباتان قدیم ) و در شمال خاوری آن، ری و در جنوب خاوری آن اصفهان قرار دارد. [۱۰]یاقوت حموی و برخی دیگر از جغرافی‏نویسان نیز، جبال را برای این منطقه وسیع مذکور به کار برده اند. [۱۱]نام جبال بعدها متروک شد و در قرن ششم هجری، در زمان سلجوقیان، نسنجیده آن را عراق عجم نامیدند تا با عراق عرب، که مقصود از آن قسمت سفلای بین النهرین بود، اشتباه نشود. [۱۲]قابل یادآوری است که در زمان ائمه سرزمینی که به نام ایران خوانده میشود، مطرح نبود و در تقسیم بندی کلی سرزمین ها، آن را سرزمین «فرس» مینامیدند و در تقسیم بندی جزئی، هر بخشی از ایران نام خاصی داشت؛ که جبال (جبل )، خراسان ، سجستان و أذربیجان از آن جمله اند.

کانون های شیعی در جبال.

در منطقه جبال، شهرهای مشهوری بوده است که از آن میان، میتوان قم، آبه، ری، کاشان، همدان، دینور و برخی شهرهای دیگر را نام برد. تشیع در جبل به نسبت سایر سرزمین های ایران نمود بیشتری داشت، اما این بدین معنا نیست که شیعیان در این منطقه وسیع در اکثریت بودند و یا تمام شهرهای جبل شیعی بودند. جز قم و آبه و شاید برخی نقاط کوچک دیگر، شیعیان در شهرهای دیگر کاملا در اقلیت بودند. اصفهان، همدان و قزوین در عصر ائمه از بزرگ ترین و عمده ترین کانون های [۱۳]اهل سنت محسوب می‏شدند. چنانکه قزوین در منابع به «دار السّنّه» مشهور بوده است. هواخواهی و تشیع مردمان این منطقه، احتمالا به جهت اثرپذیری از تشیع قم بوده که خود از شهرهای جبال محسوب می‏شد. با وجود علمای قوی و صاحب نفوذ در آن شهر، چنین احتمالی قوی به نظر میرسد. تشیع خود قم و برخی از مناطق دیگر ایران نیز متأثر از عراق بوده است . به هر روی مناسباتی میان برخی از مردمان جبل با معصومان برقرار بوده است. [۱۴]مطابق نقلی، شخصی از جبل بر «امام باقر» وارد شد و از آن حضرت تقاضایی کرد و امام نصایحی به او فرمود. [۱۵]نیز نقل شده است مردی از جبل هدایایی خدمت امام صادق آورد که کیسه ای چرمی در میان آن بود. امام محتوای کیسه را خالی کرد و فرمود: پوستی که این کیسه از آن ساخته شده، پوست حیوان تذکیه نشده است و نباید از آن استفاده کرد. [۱۶]همچنین بنا به نقلی عبدالله بن کیسان نزد امام صادق آمد و گفت من در «جبل» زاده شده ام و در «فارس» بزرگ شده ام. [۱۷]در خبر دیگری آمده است فردی از ملوک جبل، هر سال در حج نزد امام صادق میآمد و آن حضرت او را در منزلش فرود میآورد. در ادامه این روایت آمده است: «چون سفر این فرد طول کشید؛ آن حضرت برای وی در مدینه خانه ای خرید ». [۱۸]گاهی برخی از اصحاب امامان به شهرهای ایران مهاجرت می‏کردند و در آن ها مقیم می‏شدند؛ چنانکه گفته شده عطاء بن [۱۹]جبله کوفی، از اصحاب امام صادق ، به جبل منتقل شد.

به هر روی گسترش تشیع در برخی از شهرهای معروف جبل و تبدیل آن ها به کانون های شیعی در عصر ائمه موجب شکل گیری مناسبات معصومان با شیعیان خود در آن ها شد. این مناسبات، گاهی با گماشتن یک وکیل در منطقه و از طریق او صورت میگرفت و معصومان برای هر شهر وکیل جداگانه ای تعیین نمیکردند. چنانکه ابراهیم بن محمد همدانی از سوی امام جواد وکیل منطقه جبل بود. بنا به روایت کشی، ابراهیم چهل بار به زیارت کعبه مشرف شده بود. [۲۰]آن حضرت در نامه ای به او نوشت: «حساب تو رسید، خداوند از تو بپذیرد و از ایشان خشنود گردد و آنان را در دنیا و آخرت با ما محشور سازد». [۲۱]این روایت به طور صریح بر مسؤولیت مالی این وکیل، که اموالی از شیعیان دریافت و برای امام ارسال میکرد، دلالت دارد. حضرت جواد در ادامه این نامه خطاب به وکیل مذکور مینویسد: «سفارشت را به نضر بن محمد همدانی کرده، موقعیت تو نزد خودم را به اطلاع وی رساندم و به او نوشتم که متعرض شما نباشد و به ایوب بن نوح بن درّاج نیز مانند همین دستور را دادم. همچنین به دوستان خود در همدان نامه ای نوشته، به ایشان تأکید کردم که از شما پیروی کنند؛ زیرا من جز تو وکیلی در آن ناحیه ندارم ». [۲۲]مطابق نقلی ابراهیم بن محمد، به امام جواد نامه نوشت و در آن از مزاحمت و اذیت فردی در همدان به نام سمیع، به آن حضرت شکایت کرد. آن حضرت در پاسخ نوشت : «خداوند در یاری تو در برابر کسی که به تو ظلم کرده، تعجیل نموده، تو را در این مشکل کفایت کند و بر تو باد بشارت نصرت سریع الهی و اجر اُخروی ». [۲۳]پس از ابراهیم، فرزندش نیز منصب وکالت را تا زمان امام دوازدهم به عهده گرفت .[۲۴]

فارس بن حاتم قزوینی هم نخست وکیل امام هادی در جبل بود که پس از مدتی مورد لعن و طرد آن حضرت قرار گرفت. [۲۵]این گزارش مؤید آن است که برخی امامان، گاهی برای مناطقی مانند جبل به یک وکیل بسنده می‏کردند.

پس از معرفی جبال و اشاره اجمالی به مناسبات امام جواد با این منطقه از ایران، که از کانون های عمده تشیع محسوب می‏شد، به معرفی نسبتا مبسوط کانون های شیعی در جبال پرداخته میشود.

۱. قم

این شهر در ناحیه جبال از شهرهای مشهور در قرون نخستین اسلامی و از اثرگذارترین کانون های شیعی بر شهرهای پیرامونی خود بوده است. قم از کانون های اولیه شیعی در ایران به شمار میآید و شیعیان آن مناسبات نسبتا گسترده ای را از نیمه سده دوم به بعد با معصومان داشته اند. قم نخستین ناحیه ای است که در ایران با مهاجرت گروهی از شیعیان کوفه به آن، پذیرای مذهب تشیع شد و مردم آن با اهل بیت ارتباط نزدیکی داشتند، به گونه ای که از دوران صادقین به بعد، لقب قمی در آخر اسم شماری از اصحاب ائمه به چشم میخورد. اینان اشعری‏های عرب‏تباری بودند که در قم می‏زیستند. جد آنان، «مالک بن عامر بن هانی» از صحابه بود که در نبرد صفین (سال ۳۷ه. ق )، در صف یاران امام علی قرار داشت. «سائب»، پسر مالک بن عامر، نیز از یاران آن حضرت بود. همو بود که به عبدالله بن مطیع عدوی، کارگزار عبدالله بن زبیر (سال ۶۴ – ۶۵ه. ق ) بر کوفه، گفت باید به سیره علی عمل کند. [۲۶]سائب در قیام مختار، نقشی فعال داشت و از مردم برای مختار بیعت میگرفت و همراه او کشته شد. [۲۷]سائب برادری به نام «سعد» داشت که جد عرب اشعری مهاجر به قم دانسته شده است.

موسی بن سعد، صحابی امام باقر و امام صادق بود[۲۸] و در کوفه تربیت شده بود و به عنوان فردی امامی به قم مهاجرت کرد و تشیع را بدان نقطه آورد. [۲۹]قرائن نشان میدهد همراه اشعری‏ها، موالی آنان نیز به قم مهاجرت کردند. محمد بن احمد بن ابی‏قتاده، که در شمار محدثان شیعی است، از آن جمله است؛ [۳۰]یا خاندان برقی که از موالی اشعری‏ها هستند. [۳۱]«یاسر خادم»، از خدمت‏کاران امام رضا نیز از موالی حمزه بن یسع اشعری است.[۳۲] بنابر نوشته یاقوت حموی، طلحه بن احوص نخستین فرد از اشعریان است که شهر قم را (در سال ۸۳ و یا ۹۴ه. ق ) بنیان نهاد. [۳۳]البته این گزارش قابل قبول نیست؛ [۳۴]زیرا قدمت این شهر به پیش از اسلام می‏رسد.

اشعریان در قم آشکارا مذهب امامیه را تبلیغ می‏کردند. بنابر نقل تاریخ قم موسی بن عبدالله بن سعد، نخستین فرد از این خاندان بود که آشکارا تشیع را تبلیغ کرد. وی تربیت شده کوفه و از امامیه بود. [۳۵]این کار سترگ در فضایی انجام می‏شد که خلفای عباسی، شیعیان را به شدت تعقیب میکردند. حمایت مالی اشعریان از ائمه نقش مهمی در حفظ و گسترش مکتب تشیع داشته است. [۳۶]از اقدامات دیگر آنان می‏توان به پناه دادن به سادات علوی اشاره کرد که از ستم عباسیان به ایشان پناهنده می‏شدند. شیعیان قم سعی در برآوردن حوائج مادی پناهندگان داشتند و آنان را تکریم و احترام می‏کردند. این سلوک پسندیده موجب روی‏آوری سادات به قم شد، چنانکه در کتاب منتقل الطالبی، نام بیش از سی نفر از ایشان با فرزندانشان آمده است. [۳۷]همچنین وجود نزدیک به چهارصد امام زاده در قم، بیان گر ورود سادات علوی به این شهر است. [۳۸]با توجه به دوری قم از مرکز خلافت و نیز رواج تشیع در آن، این شهر پناهگاهی برای یاران و شیعیان اهل بیت شمرده می‏شد؛ برای نمونه، زمانی که یوسف بن عمر ثقفی (حک: ۱۲۱۱۲۶ه. ق )، حاکم اموی عراق، محمد بن علی کوفی را که از موالی خاندان اشعری بود، به قتل رساند، عبدالرحمن فرزند او، همراه فرزندش خالد از کوفه به قم هجرت کردند و در روستای برق‏رود ساکن شدند. [۳۹]این شهر به عنوان یکی از مراکز عمده تشیع، پذیرای شیعیان مهاجر از دیگر مناطق نیز بود؛ مثلا شماری از طایفه بجیله (از عرب جنوبی ) از طوایف شیعی عراق به قم مهاجرت کردند.

در قم، شیعیان املاک بسیاری را وقف اهل بیت می‏کردند چنانکه اشعریان اولین شیعیانی بودند که اموال منقول و غیر منقول فراوانی وقف ایشان کردند. شاید از این رو بود که برخی امامان، وکلا و ناظرانی را برای اوقاف قم تعیین کرده بودند. صالح بن محمد بن سهل همدانی از اصحاب امام جواد از آن جمله است که در قم رسیدگی به امور موقوفات را عهده دار بود. [۴۰]احمد بن اسحاق قمی نیز از معروف ترین متولیان موقوفات است. [۴۱]وی توفیق خدمت برای امام جواد و امام هادی را یافت و سپس از اصحاب مخصوص امام عسکری قرار گرفت و پس از آن به شرف زیارت حضرت صاحب الزمان نائل گشت. [۴۲]اشعریان آشکارا خمس اموال خود را نزد معصومان [۴۳]می‏فرستادند.

تاریخ قم درباره مناسبات اشعریان قم با معصومان می‏نویسد: «دیگر از مفاخر ایشان وقف کردن این گروه عرب است که به قم بودند، از ضیعت ها و مزرعه ها و سرای‏ها تا غایت که بسیاری از ایشان هر چه مالک و متصرف آن بودند از مال و منال و امتعه و ضیاع و عقار، به ائمه بخشیدند و ایشان اول کسانی‏اند که بدین ابتدا کردند و خمس از مال های خود بیرون کردند و به ائمه فرستادند… . دیگر از مفاخر ایشان آنکه ائمه جمعی از اشعریان را گرامی داشتند و بدیشان هدایا و تحف فرستادند و بعضی را از ایشان کفن ها فرستادند، مثل ابی جریر زکریا بن ادریس و زکریا بن آدم و عیسی بن عبدالله بن سعد و غیر ایشان که یاد کردن اسامی ایشان به تطویل می‏انجامد و بعضی دیگر را از ایشان مشرف گردانیدند و تشریف فرستادند به انگشتری‏ها و جام ها تا غایت که دیگر اشعریان ، از دعبل، لباس ابریشمین که «رضا» بدو بخشیده بود، به مبلغ یک هزار مثقال طلا بخریدند و هر یکی، پاره ای از آن بهر [۴۴] تیمن و طلب شفا بدان نمودن برگرفتند».

۲. دیگر کانون های شیعی در جبل.

افزون بر قم که از کانون های مهم و مشهور در جبل و بلکه در ایران بود کانون های شیعی غیر مشهور دیگری نیز در این منطقه وجود داشت. آوه، ری، همدان، قزوین و دینور از جمله این کانون ها هستند که معرفی آن ها در محور بعدی بحث صورت خواهد گرفت . این مراکز و محل ها از آن رو به عنوان کانون شیعی مطرح شده اند که به رغم در اقلیت بودن شیعیان در آن ها، برخی معصومان با ایشان مناسباتی داشته اند. دانستن کم و کیف مناسبات امام جواد با این کانون ها مانند ری و یا حتی آگاهی از عدم ارتباط آن حضرت با برخی از این کانون ها حائز اهمیت است. بنابر این امام جواد در مدت امامتش با کانون های شیعی مختلف در ایران مناسباتی داشت. در این عصر، به نسبت گذشته، ایرانیان بیشتری با مذهب شیعه و اهل بیت آشنایی یافته و به تشیع امامی از گونه اعتقادی آن روی آورده بودند. اما در چند نقطه آن، شیعیان تمرکز نسبی داشتند و به عنوان کانون شیعی شناخته می‏شدند که برخی از عمده ترین این کانون ها، در جبال واقع بودند.

بررسی میزان مناسبات امام جواد با کانون های شیعی در جبال

الف. کمیت مناسبات امام جواد با کانون های شیعی در جبال

پیش از بررسی مناسبات امام جواد با کانون های شیعی در جبل، به جاست به دو مطلب اشاره شود؛ یکی زندگی‏نامه مختصر آن حضرت و دوم کمیت مناسبات وی با شیعیان:

ابوجعفر ثانی محمد بن علی ملقب به جواد، تقی و ابن الرضا در روز جمعه پانزدهم ماه رمضان سال ۱۹۵ هجری قمری [۴۵]از سبیکه نوبیه در مدینه منوره متولد شد و در روز چهارشنبه آخر ذی‏القعده سال ۲۲۰ هجری قمری به دستور معتصم عباسی مسموم شد و به شهادت رسید و در آرامستان قریش در حومه بغداد در کنار مرقد جد بزرگوارش امام موسی بن جعفر به خاک سپرده شد. مدت عمر آن حضرت ۲۵ سال و مدت [۴۶]امامتش حدود ۱۷ سال بود. از زندگی امام جواد آگاهیهای اندکی در دست است. آن حضرت مطابق برخی نقل ها، تا ده سالگی، امامتش را مخفی میکرد.[۴۷] پس از آن، مناسبات آن حضرت با شیعیان جبل، در مقایسه با دوران امامان پیشین، گسترده تر بوده است اما شرایط زمانی خاص ، داشتن روابط تنگاتنگ را ایجاب نمی‏کرده است. عوامل متعددی ارتباط امام جواد با شیعیان در ایران، از جمله منطقه جبل ، را کند می‏کرد که از آن میان میتوان به موارد زیر اشاره کرد:

۱. سن کم امام:

آغازین سال های امامت آن حضرت از حساس ترین دوره ها و دشوارترین آزمون ها برای شیعیان بود زیرا سن کم امام جواد و مدعیان امامت، کار را برای شیعیان سخت تر کرده و سردرگمی خاصی میان برخی شیعیان درباره رهبری آینده به وجود آورده بود. [۴۸]در این زمان شیعیان به عنوان اقلیتی فعال در نقاط مختلف جهان اسلام پراکنده بودند و کسب اطمینان درباره امام واقعی برای ایشان کار آسانی نبود. بنابر این شروع امامت حضرت امام جواد بسیار حساس و آگاهی از آن برای قاطبه شیعیان امامی و تثبیت امامت آن حضرت مستلزم گذر زمان بود که با تدابیر امام و خواص از شیعه سامان یافت.

۲. طولانی نبودن عمر امام:

پس از تثبیت امامت امام جواد در میان شیعیان، آن حضرت عمر طولانی نکرد [۴۹] تا زمینه بسط روابط با شیعیان را آن گونه که انتظار میرفت فراهم سازد و در منابع، اخباری دال بر مناسبات آن حضرت با کانون های شیعی در ایران چندان گسترده بازتاب نیافته است.

۳. تحت کنترل بودن امام:

آن حضرت در طول امامتش به ویژه در خلافت معتصم عباسی (حک: ۲۱۸۲۲۶ه. ق ) به شدت تحت مراقبت بود. این خلیفه امام را از مدینه به بغداد فراخواند و تحت نظر قرار داد. [۵۰]بنابراین محدودیت های سیاسی و تحت کنترل بودن فعالیت های امام از سوی دستگاه خلافت، همواره مانع انتشار برخی از اخبار مربوط به آن حضرت می‏شد.

۴. راهبرد تقیه:

این راهبرد که برای حفظ امام و شیعیان از فشار حاکمیت بود عامل مؤثری در عدم نقل اخبار در منابع تاریخی است. طبیعت تقیه ایجاب می‏کرد بخش های عمده و اساسی زندگی برخی امامان حتی علوم و معارف قرآن که به یارانشان می‏آموختند برای همیشه در پس پرده خفا باقی بماند.

۵. دوری راه.

بعد مسافت نیز از دیگر عوامل کمی روابط بود. امام از مدینه منوره و در برهه ای نیز از عراق، با کانون های شیعی ایران مانند منطقه جبل در ارتباط بود که از مقر امام فاصله زیادی داشتند. با این حال ، در برخی منابع، اطلاعاتی از روابط امام با برخی کانون های شیعی مانند برخی شهرهای جبل بازتاب یافته است و اصل رابطه آن حضرت با مراکز یاد شده مسلم است ؛ زیرا آن حضرت با جدیت به گسترش سازمان وکالت پرداخت تا ارتباط شیعیان با امام گسسته نشود. دلیل روشن بر گستردگی و افزایش فعالیت سازمان وکالت در عصر امام جواد، افزایش وجوهات دریافتی از مناطق گوناگون است؛ چنانکه گزارش های فراوانی حکایت میکند که اموال فراوانی برای امام گردآوری میشد و بین شیعیان و[۵۱] مستمندان مسلمان توزیع میگردید.

ب. کیفیت مناسبات امام جواد با کانون های شیعی در جبال

مناسبات امام جواد با اهل قم.

پس از اثبات این مطلب که بی‏تردید «قم» از کانون های شیعی در عصر معصومان بوده است، یادآوری این نکته لازم است که این کانون از عصر صادقین با ائمه اطهار در ارتباط بوده اند. موسی بن سعد[۵۲] از آن جمله است که در کوفه تربیت شده بود و به عنوان فردی امامی به قم مهاجرت کرد و تشیع را بدان نقطه آورد. [۵۳]امام کاظم در این شهر اصحاب و یارانی داشت که بیشتر از قبیله عرب اشعری ساکن در قم بودند؛ که از آن جمله اند: حمزه بن یسع ، زکریا بن عبدالصمد قمی، سهل بن یسع بن عبدالله ، سعد بن عمران قمی، حسین بن مالک قمی و زکریا بن عمران قمی. [۵۴]از سخن امام موسی بن جعفر درباره قم که فرمود: «قم آشیانه آل محمد و پناهگاه شیعیان ایشان است » [۵۵]برمیآید که آن حضرت به قم به عنوان کانونی اثرگذار توجه داشته است؛ هرچند از وکلای امام در آن شهر گزارشی در دست نیست. قابل یادآوری است که شروع وکالت در برخی شهرهای ایران از زمان امام جواد بوده است.

زکریا بن آدم بن عبدالله بن سعد اشعری قمی نیز از اصحاب امام صادق ، امام کاظم و امام رضا [۵۶]و امام جواد و فردی ثقه بود. عبدالله بن صلت قمی میگوید: در اواخر عمر امام جواد خدمت ایشان رسیدم آن حضرت فرمود: «خداوند صفوان بن یحیی، محمد بن سنان، زکریا بن آدم و سعد بن سعد را از جانب من جزای خیر دهد که نسبت به من وفادار بودند». [۵۷]وی در نامه ای، اشعاری در رثای امام هشتم به امام جواد ارسال کرد که آن حضرت در جواب نامه اش او را ستود و برایش دعا کرد. [۵۸]عبدالعزیز مهتدی اشعری قمی که وکالت امام رضا را بر عهده داشت پس از شهادت آن حضرت به امام جواد نامه ای نوشت و درباره مصرف اموالی که در اختیار داشت راهنمایی خواست.[۵۹] از این گزارش، وکالت وی برای امام جواد را نیز میتوان اثبات کرد.

صالح بن محمد بن سهل یکی دیگر از اصحاب امام جواد بود که در قم از جانب آن حضرت عهده دار رسیدگی به امور وقف بود. [۶۰]

احمد بن محمد بن عیسی اشعری قمی، که از وی با عنوان شیخ القمیین یاد شده است، از اصحاب امام رضا و امامان پس از اوست. به نقل کشی، وی با امام عسکری مکاتبه کرده است. کشی نامه ای از وی درباره بعضی منحرفان شیعه خطاب به امام ذکر می‏کند. [۶۱]وی تألیفات فراوانی در حدیث از خود بر جای گذاشته است. [۶۲]گفته شده تعداد شانزده نفر از اشعری‏ها، از امامان روایت نقل کرده اند و [۶۳]ایشان را دیده اند.

بنابر نقلی، هنگامی که امام جواد از گرفتاری مردم قم در پی قیام آنان بر ضد حکومت که ظاهرا در اعتراض به سنگینی مالیات بوده است آگاهی یافت، دعا فرمود که خداوند آنان را از این گرفتاری نجات دهد. [۶۴]در قیام مردم قم یکی از وکلای امام به نام یحیی بن عمران به قتل رسید[۶۵] و برخی از مهره های قیام به مصر تبعید شدند که در میان ایشان جعفر بن داود قمی حضور داشت. [۶۶]وی از تبعید فرار کرد و لشکر مأمون را در قم شکست داد. جاسم حسین ، ماجرای تزویج دختر مأمون به امام جواد را در ارتباط با فرونشاندن قیام قمی‏ها عنوان کرده است. [۶۷]بر اساس این تحلیل، مأمون که این فعالیت ها و قیام را مرتبط با آن حضرت می‏دانست (هرچند منابع امامیه در این باره ساکت است ) در نظر داشت این اقدامات را از طریق امام خاتمه دهد؛ بنابراین او را نزد خود فراخواند و به امام خوش آمد گفت و دختر خود ام الفضل را به همسری او درآورد؛ هرچند این ازدواج نه [۶۸]حمایت امامیه به مأمون را جلب کرد و نه قیام های قم را متوقف ساخت.

آن حضرت افزون بر آنکه در آن شهر وکیل داشت، مکاتباتی نیز با برخی از شیعیان و اصحاب خویش در این شهر انجام شده است. پس از امام جواد نیز مناسبات معصومان با قم برقرار و در مقایسه با ادوار قبلی بیشتر شد. [۶۹]علی بن ابراهیم قمی از اصحاب امام هادی [۷۰]و محمد بن حسن صفار قمی و سعد بن عبدالله اشعری از اصحاب امام عسکری بودند. [۷۱]حسین بن روح نوبختی کتاب التأدیب را نزد علمای قم فرستاد و از آنان خواست تا کتاب را بررسی کنند و ببینند آیا چیزی برخلاف نظر آنان دارد. فقیهان قم پس از مطالعه کتاب، به صحت تمام مطالب آن، به جز یک مسأله که آن را متذکر شدند، [۷۲] اذعان کردند.

مناسبات امام جواد با شیعیان همدان.

در منطقه جبل، همدان از شهرهای مهم و معروف در ایران قبل و پس از اسلام است. مناسبات معصومان با این شهر از زمان امام صادق برقرار بود، چنانکه در خبری آمده است که فردی از این شهر خدمت امام ششم رسید.[۷۳] در گزارش دیگر، بنو راشد، از خاندان های ساکن در این شهر، را بر مذهب اهل بیت دانسته اند. [۷۴]همدان از جمله مناطق ایران است که برخی معصومان در آن وکیل داشتند، چنانکه امام جواد از طریق وکیل خود ابراهیم بن محمد همدانی با پیروان خود در ارتباط بود. آن حضرت به او نامه نوشت و رسیدن وجوه ارسالی از سوی او را به اطلاعش رساند. [۷۵]ابراهیم در زمره اصحاب امام رضا نیز قرار داشت. [۷۶]وی در برهه ای از دوران مسؤولیتش، نظارت بر منطقه قم و حومه را نیز بر عهده داشته است. [۷۷]پس از درگذشت ابراهیم ، برخی فرزندان و نوادگان او نیز وکالت را عهده دار بودند. [۷۸]تاریخ ولادت و وفات ابراهیم به درستی روشن نیست. اما او از چهره های برجسته و از اصحاب جلیل‏القدر و مورد اعتماد امام رضا، امام جواد و امام هادی بود. ابراهیم از جانب امام جواد وکالت داشت و حضرت برای او احترام خاصی قائل بود و از دیگر وکلا و دوستان خود در آن منطقه خواسته بود با او مخالفتی نداشته باشند و از او اطاعت کنند. [۷۹]قابل یادآوری است که در میان اصحاب ائمه برخی ملقب به همدانی هستند.

ابوعبدالله هارون بن عمران همدانی و فرزندش ابومحمد حسن بن هارون از وکلای ائمه در همدان بودند. [۸۰]نجاشی میگوید قاسم بن محمد همدانی، بسطام بن علی و عزیز بن زهیر کارگزاران فرعی در یک ناحیه از همدان بودند و وظیفه خود را با راهنمایی‏ها و دستورهای حسن بن هارون بن عمران همدانی انجام می‏دادند. [۸۱]بنا به نقلی، محمد بن هارون بن عمران همدانی، برادر وکیل همدان ، مغازه های خود را وقف امام دوازدهم کرد و میخواست آن ها را به وکیل آن حضرت، که هویت او برایش مجهول بود، بسپارد. پس از آن محمد بن جعفر رازی، وکیل ری، دستوری دریافت کرد که به عنوان سر وکیل ، این مغازه ها را به صورت وقف در اختیار بگیرد. این روایت نشان میدهد که ارتباط قوی بین وکلای ری و همدان وجود داشته و وکیل همدان در مراتب تشکیلاتی زیر نظر رازی به [۸۲]انجام وظیفه مشغول بوده است .

مناسبات امام جواد با شیعیان ری.

ری از شهرهای باستانی ایران است که در سال ۲۲ هجری به دست مسلمانان فتح شد. پس از آن ، بنای قدیمی آن خراب و شهر جدیدی ساخته شد. [۸۳]تا پیش از سقوط امویان (سال ۱۳۲ه. ق ) گزارشی از ارتباط مردم این شهر با ائمه اطهار در دست نیست. حکومت کسانی مانند کثیر بن شهاب (از اشراف قبیله مذحج ) از سوی بنی امیه [۸۴] را می‏توان از علل آن دانست. از این رو این دوره را می‏توان دور دوری از تشیع نامید[۸۵] هرچند در اواخر حکومت بنی امیه برخی از مردم این شهر با فرزند امام سجاد، «زید بن علی» بیعت کرده بودند. [۸۶]پس از انقراض بنی امیه و با انتشار اخبار فضایل اهل بیت توسط کسانی چون «عبدالله بن عبدالقدوس رازی» که از کوفه وارد

این شهر شده بودند تشیع، آرام آرم در این شهر گسترش یافت و از این پس هیچ گاه از وجود شیعیان امامیه خالی نبود. وجود مقبره ای منسوب به «حمزه بن موسی بن جعفر» و برخی دیگر از اولاد امام، وجود تشیع در این شهر را اثبات میکند. افزون بر آن، ری تحت [۸۷]تأثیر قم به تدریج به تشیع گرایش پیدا کرد.

هجرت کسانی چون عبدالعظیم حسنی به ری که از شهرهای معروف منطقه جبال بود، موجب شد تا شیعیان این نواحی در مشکلات فقهی خویش به او مراجعه کنند. [۸۸]حضرت عبدالعظیم شیعه امامی بود و در اثر فعالیت های او بود که تشیع در این دیار رو به گسترش نهاد. [۸۹]امام هادی به «ابوحماد رازی»، که از ری برای طرح پرسش هایی به سامرا رفته بود، فرمود: «هر وقت مشکلی و سؤالی پیش آمد، از عبدالعظیم حسنی بپرس و سلام مرا به او برسان ». [۹۰]عبدالعظیم در سال ۱۷۳ هجری ق