فایل پاورپوینت کامل ابن عربی و امام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ابن عربی و امام :

اشاره: آنچه در پی می آید متن سخنرانی آقای دکتر علی شیخ الاسلامی است که در تاریخ ۵/۸/۷۶ در پژوهشکده امام خمینی(س) و انقلاب اسلامی ایراد کردند.

بحث درباره ابن عربی و حضرت امام خمینی(س) بحث بسیار مفصلی است; چون هم وسعت شخصیت و عمق اندیشه های عرفانی امام چنین گسترشی را ایجاب می کند و هم موضع و موقع محی الدین عربی و مکتب آفرینی او در عرفان.

برخی موضوعات در عرفان ابن عربی برجسته و مبنایی هستند. تعدادی از آنها عبارتند از:

– نگرش به عالم و هستی;

– بحث درباره موضع اسماء و صفات در خلقت;

– تاثیر اسماء و صفات در متن آفرینش;

– بحث درباره معرفت بشری و انتهای آن;

– نظام فکری و فلسفی که به نام ایشان عنوان پیدا کرده است;

– حضرات خمس;

– موضع انسان در هستی شناسی تحت عنوان انسان کامل;

– محبت و عشق در نظام خلقت;

– آخرت و معاد.

ابتدا توضیح مختصری در مورد بعضی از این موضوعات مبنایی ارائه می کنم و سپس به بحث اصلی خود می پردازم.

یکی از این مباحث در مورد «انسان کامل » است. افراد بسیاری درباره انسان کامل بحث کرده اند. یکی از محورهای تعالیم عرفانی مولوی بحث انسان کامل است. البته مولوی انسان کامل را در موضع هستی شناسی و در ساحتی مشخص مورد بررسی قرار نداده است، بلکه از آن در جای جای مثنوی به هر مناسبتی، با همان حساسیتی که ابن عربی انسان کامل را مطرح می کند، سخن به میان آورده است. ابن عربی وقتی می خواهد بحث انسان کامل را مطرح کند ابتدا از عالم اسماء و صفات بحث می کند. سپس حضرت جبروت و عالم عقول را مطرح می کند. بعد در مورد حضرت ملکوت و عالم نفوس بحث می کند. به دنبال آن از عالم ناسوت و دنیای جسم و طبیعت سخن می گوید. گویی همه این تنزلات را از این بابت مطرح می کند که به حضرت جامع برسد و بگوید که این هستی شناسی همچنان که مبدئی به نام الله دارد، منتهایی نیز به نام انسان دارد. نظام هستی در قوس نزول به انسان خاتمه می یابد و در قوس صعود دوباره به ساحت لاهوت و عالم اسماء و صفات منتهی می شود. انسان در این نظام فکری جایگاه هستی شناسی دارد که از آن به حضرت جامع تعبیر می شود و همین تعبیر نشان می دهد که انسان تنها موجودی است که حق سفر به همه عوالم و گذر از همه مراتب را دارد. بنابراین ما انسان کامل را از دیدگاه ابن عربی علاوه بر موضع معرفت و هدایتش از دیدگاه خلقت و نظام فلسفی هستی شناسی مورد مطالعه قرار می دهیم.

ابن عربی حتی در مورد انتخاب صفت «کامل » برای انسان تعمد دارد و به صورت حساب شده از آن استفاده می کند. معروف است اولین کسی که این تغییر را به کار برده ابن عربی است. او اصرار دارد در نظام عرفانی – فلسفی اش صفت کامل را به انسان نسبت دهد. البته در آثار قدیم و جدید عرفانی اوصاف متفاوتی در مورد انسان به کار برده شده است. مثل انسان الهی، عالم ربانی و انسان آرمانی; اما هیچ کدام از این تعابیر در آثار ابن عربی نیست و او فقط از انسان کامل سخن می گوید و روی صفت «کامل » درنگ و تعمد دارد. مراد ابن عربی این است که به انسانی که به کمال دوم رسیده توجه دهد، نه هرکسی که در چهره انسانی در عالم ظهور می کند. برخلاف آنچه معروف است و بعضی فکر می کنند که زبان راز و رمز محی الدین و وسعت کار او خیلی از دقتهای فلسفی و عرفانی را ایجاب نمی کرده است. اما دست کم، در این گونه مباحثی که جنبه مبنایی و محوری برای محی الدین دارد ترکیبات را حساب شده به کار برده است.

از دیگر مباحث مبنایی ابن عربی بحث «محبت و عشق در نظام خلقت » است: «حرکه العالم حرکه حبیه »، مبنای آفرینش بر محبت است. عرفان عملی و سیر و سلوک ابن عربی را محبت تنظیم می کند. به نظر ابن عربی هیچ سالکی جز سالک راه محبت به مقصد نمی رسد; زیرا سیر و سلوک عرفانی، هماهنگی و همخوانی با نظام هستی است و نظام هستی در زبان مذهب بر اصل ولایت می چرخد. اگر عالم طبیعت را جاذبه عمومی اداره می کند جان هستی را عشق و ولایت اداره می کند.

هرچه گویم عشق از آن برتر بود عشق امیرالمؤمنین حیدر بود

(عطار)

یکی دیگر از مباحث مبنایی ابن عربی بحث «آخرت و معاد» است. شما صحنه های عالم آخرت و فراز و نشیبهای گذر از این ساحت و حتی تصویرهای بهشت و دوزخ را در هیچ یک از آثار عرفانی گسترده تر از فتوحات مکیه ابن عربی نمی بینید. چنین شخصیتی با این وسعت دامنه مباحث، مورد علاقه و توجه امام (به دلیل حساسیت استادان بزرگوار ایشان در عرفان) قرار می گیرد. بنده تعلیقات امام بر فصوص را دیدم. امام در اکثر حاشیه ها و تعلیقاتی که بر فصوص نوشته اند از استادشان مرحوم شاه آبادی یاد کرده اند. تشخیص و تلقی شخصی و فردی بنده این است که حتی گاهی حرفهایی را که خودشان می خواستند در مباحث حساس عرفانی در ساحت شرع بزنند، سخن خود را با نقل قولی که برگرفته از سخن استاد بوده ارائه کرده اند. ظرافتی در طرح مسائل به کار برده اند که نشان می دهد تا چه اندازه مبنای تفکری امام از این استاد بزرگوار مایه گرفته است.

به هر حال، اگر کسی در این اندیشه باشد که میان عرفان امام و عرفان ابن عربی مقایسه کند، به عقیده بنده به وسعت تاریخ عرفان از ابن عربی تا امام مجال کار است. بسیاری از اندیشه های ابن عربی در طول زمان تعدیل شده و باهمواری خاصی به دست دیگران رسیده است. وقتی این اندیشه ها مورد مطالعه و مداقه شخصیتی مانند امام، که پروای شریعت ایشان قابل مقایسه با ابن عربی نیست، قرار می گیرد، تلائم و سازگاری شریعت و عرفان بسیار پذیرفتنی تر می شود تا آنجا که شاید یکی از وجوه گرایش امروز ما به عرفان ابن عربی و تعدیل داوری در مورد آن زاییده همین همواریها و تلقیهای مناسب با سلیقه های مذهبی و شریعتی ما باشد.

اینها مباحثی است که باید دقیقا در مورد آن کار کرد و تفاوت آرا و تلقی هر یکی از این دو وزنه عرفان اسلامی را نسبت به آنها سنجید و حتی به خدمت اینگونه بزرگان در تکامل اندیشه های عرفانی پی برد. آنچه امروز به عنوان یک طرح به نظر بنده رسید و قصد دارم آن را مطرح کنم تلقی تازه ای است – البته تازه از نظر بنده – که به نظر من محوری ترین مباحث محی الدین از دیدگاه امام است. پیشاپیش عرض می کنم که این بحث باید به طور مفصلتر مورد بررسی قرار گیرد; چون هنوز به جا افتادگی سایر مباحث عرفانی – لااقل در ذهن بنده – نیست. پس اگر ابهامی در عرض بنده احساس می شود دلیل موجهی خواهد داشت.

همان طور که می دانید شهرت ابن عربی و عظمت معنوی و رد و قبولهایی که نسبت به این عارف بزرگ انجام گرفته حول محور اصلی «وحدت وجود» است. اگر چه به گفته متتبعان حتی یکبار هم ما تعبیر وحدت وجود را در آثار ابن عربی نمی بینیم. این اصطلاح نه در کلام ابن عربی که در پیام اوست. از کوچکترین رساله های یک ساعته ابن عربی مثل حلیه الابدال تا کتابهای سی ساله او مثل فتوحات، تکیه گاه مباحث چیزی جز وحدت وجود نیست. دقیقا نمی توان گفت ابن عربی چند کتاب و رساله نوشته است; ولی به عنوان یک جمله معترضه اگر تعداد صفحات آثار مسلم ابن عربی را بر ایام عمر او تقسیم کنیم وجود این همه آثار یک استثنا در شخصیت او را مسلم می سازد. محقق و عارفی به این پرکاری در کار تالیف نداریم. با این وسعت کار، موضوعی که در هیچ یک از آثار او مورد غفلت نبوده وحدت وجود است. حتی در پیامهای شخصی و مکتوبهای خصوصی او که به شاگردان و دوستانش و علمای زمانش نوشته است ذهنیت او به قدری نسبت به این امر حساس و مشغول بوده است که همواره، چه به صورت تصریح و چه به صورت تلویح، سخنی از این پیام به میان آورده است.

برای اینکه سریعتر به نتیجه برسیم می گویم که هیچ صفحه ای از فصوص را نمی خوانید مگر آنکه ببینید مقدمات آن چنان تنظیم شده است که به این نتیجه برسد:

لیس فی الدار غیره دیار.

در مباحث ابن عربی چه بسا به نظر برسد که شروع یک مطلب چقدر با وحدت وجود بیگانه است; اما او طوری در مورد آن بحث می کند که همه مباحث اصلی در مورد آن موضوع جنبه فرعی پیدا کرده و وحدت وجود اصل می شود.

بنده حتی می خواهم عرض کنم تمام مباحث محوری دیگر ابن عربی هم ظل و سایه ای برای وحدت وجود است. به هیچ امری به اندازه این امر توجه و توصیه نکرده است. از دیدگاه ابن عربی، وحدت وجود یک اصطلاح فلسفی است، و همان طور که می دانید موضوع فلسفه وجود است. با توجه به این نظر، مساوقت وحدت وجود با وجوب وحدت نیز امری فلسفی است. بدین ترتیب وحدت وجود یک نظریه و نگرش نسبت به هستی است که عرفان ابن عربی را شکل می دهد.

این نحوه نگرش به عالم و ساحت خالق و خلق، ظاهر و مظهر را چنین مورد مطالعه و مداقه قرار دادن، چه معرکه ها در عرفان محی الدین آفریده است. این نظریه، چه رد و قبولها به همراه داشته است. چه ذهنهای وقادی را در معارف دینی سالهای سال به خود مشغول کرده است. چه شرحها بر آرای ابن عربی در این زمینه نوشته شده است. بنده تصور می کنم اگر در مباحثی که راجع به وحدت وجود از زمان ابن عربی تا به امروز انجام گرفته است و همچنان ادامه دارد تتبعی انجام پذیرد، اگر نگوییم این بحث گسترده ترین بحث است می توانیم بگوییم یکی از گسترده ترین مباحث هم در فلسفه و هم در عرفان و هم در مبحث وحدت وجود است.

بنده به دلیل تدریس فصوص مختصر مطالعه ای در مورد ابن عربی داشته ام و برایم ثابت شده است که محی الدین از تمام مقدمات متفاوت و متنوع همواره به یک نتیجه می رسد و آن اینکه به طریقی وحدت وجود را اثبات کند. من عمدا روی این نکته تاکید می کنم تا بحث اصلی خو را مطرح کنم. آنچه می خواهم درباره عرفان فایل پاورپوینت کامل ابن عربی و امام عرض کنم این است که این اندیشه با همه عظمت و جلال نظریش وقتی به عنوان میراث به دست امام می رسد، با اینکه تمام مبنای نظری، مقدمات فلسفی و مباحث عرفانی آن از دیدگاه معظم له شناخته شده است، به نظر می رسد که ایشان اصرار دارد، این نظریه را به ساحت عمل بکشد.

همه عرض بنده همین است و اگر بتوانم این را توضیح بدهم، لااقل چشم اندازی را که برای خودم تازه است، در اختیار شما گذاشته ام که روی آن فکر کنید. وحدت وجود نظریه عرفانی و عقلانی است و امام با ظرافت خاصی سعی می کند آن اندیشه را در عمل و حوزه عرفان عملی پیاده کند، به این معنا که حال وحدت وجود را در دیگران زنده کند.

توحید وجودی تقریبا آخرین نظریه ای است که در مراحل توحید مطرح کرده اند. اگر قدری کلام و فلسفه و عرفان را با هم بیامیزیم و بگوییم توحید ذاتی، توحید صفاتی، توحید افعالی، توحید عبادی، توحید شهودی و توحید وجودی داریم، همه اینها در جایگاه خودش درست است و هر کدام اصطلاح خاص خودش را دارد.

یک نحوه توحید هم داریم به نام توحید حالی که در مصباح الهدایه عزالدین محمود کاشانی نیز مطرح شده است. ایشان در توضیح توحید حالی می گوید: با پیدا شدن و پیدا کردن حالتی که هیچ چیز و هیچ کس جز خدا قابل عنایت و اعتنا نیست، حال انسان حالی توحیدی می شود.