فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور)

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور):

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل انسان شناسی قدمگاه (مطالعه ی موردی بیت النور) :

مقدمه

جوامع دینی و آیینی به طور معمول، اماکن مقدسی دارند کـه دارای مـجموعه ای از نمادها، شعائر و اعمال مذهبی است. این نشانگاه های زیارتی، کارکردهای اجتماعی و فرهنگی فراوانی دارند. علل و عوامل بسیاری، افراد را به سمت این اماکن مقدس سوق می دهند که شاید انبساط خـاطر از فـضای مـعنوی، ایجاد آرامش و پالایش روحی با انـجام آداب زیارت، از مـهم ترین عوامل شمرده شود، اینجاست که مکان مقدس با دین و آیین، ارتباط تنگاتنگی پیدا می کند. به نظر دین شناس معاصر، میرچا الیاده، برای انـسان دین دار، مـکان ، امـری همجنس و یکسان نیست، بلکه اماکن، به مـقدس و نـامقدس تقسیم می شوند و مورد تأکید ادیان نیز است. خداوند به موسی (ع) می فرماید: کفش هایت را درآور، تو در سرزمینی مقدس پا نهاده ای (طـه. ۱، تـورات، سـفر خروج، ۳، ۵)، این مخاطبه نشان از وجود و اهمیت مکان مقدس در ادیان دارد (الیاده، ۱۳۷۵: ۱).

مکان های مـقدس، از دو جنبه تقدس می یابند: یا خودشان دارای ارزش وجودی اند یا به علت واقعه ای خاص مانند حضور انسانی مقدس، اعم از پیامبر، امـام، امـامزاده یا اولیای الهـی، جنبه تقدس گرفته اند. در هر دو مورد، انسان دین دار آن مکان را نمونه ای از تجلی قـدسی مـی داند. این اماکن در سراسر جهان تحت عنوان معابد، کلیساها، حرم ها و… نام گرفته اند و زیارت آنها امری مـعمول و پسـندیده اسـت. ازجمله این اماکن مقدس می توان به قدمگاه ها اشاره کرد.

قدمگاه، مـعنایی وسـیع تـر از آنچه به ذهن می آید، دارد. دهخدا (۱۵۴۰۵) برای قدمگاه، این معانی را آورده است: “جای نهادن قدم؛ جای قـدم؛ جـایی کـه پای پیامبری یا امامی یا ولیی به آنجا رسیده باشد؛ جاهایی که اثر پایی در سنگ و جز آن پدیدار است و گمان بـرند کـه جای پای پیامبری یا امامی است.”

انوری نیز چهار معنی ذکر کرده است: “مکانی کـه دارای جـای پایی از مـقدسان است ؛ جای قدم نهادن؛ محل زیست؛ سکونت گاه و آستانه و درگاه ” (۱۳۱: ۵۵۰۱).

در زبان عربی نیز کـلمه “مـقام “، معادلی برای قدمگاه است. لسان العرب، دو معنای “اقامت” و “جای ایستادن” را برای آن آورده اسـت (ابـن منظور،۱۴۱۴ق: ۴ ).

در هر صورت ، شمار دقیقی از تعداد قدمگاه ها در دست نیست، اما شاید بتوان آنها را از فـراوان تـرین زیارتگاه های جهان دانست که همه روزه یا در زمان های خاصی، زیارت می شوند.

نـمونه بـسیاری از زیارتـگاه ها را با منشأ قدمگاهی، در ادیان مختلف می توان دید. به طور مثال در آیین یهود می توان از زیارتـگاه “سـارا بـت آشر ” در نزدیکی اصفهان نام برد. فارغ از صحت و سقم تاریخچه این مکان، چنان کـه در اذهـان عمومی شهرت یافته او نوه یعقوب (ع) و اولین کسی بوده که زنده بودن یوسف (ع) را بشارت داده است ، لذا یعقوب (ع ) بـه پاس این خـبر، او را برای داشتن عمری جاودان، دعا می کند. طبق روایتی یهودی، او در مکان امـروزی بـه نام “سارا خاتون”، متجلی شده است (هـرتسفلد، ۱۳۵۴: ۷). این مـکان، مـورد توجه کلیمیان است و به عنوان قدمگاه، زیارت مـی شـود.

در میان مسیحیان نیز می توان از زیارتگاه های مریم مقدس مانند قدمگاه “فاتیما” نـام بـرد.

هرچند در مصداق فاتیما، اختلاف اسـت (حـضرت فاطمه (س) یا حـضرت مـریم (س))، امـا مقدس بودن این بانو و متجلی شدنش در این مـکان، مـورد اتفاق است. بانوی مقدس سال ۱۱۷ م. در دهکده ای در پرتغال ، بر چند کودک، متجلی شـد و پس از آن، بـا ساخت عبادتگاهی در محل تجلی، این مکان بـه زیارتگاهی مبدل شد کـه امـروزه از مراکز بزرگ زیارتی مسیحیان اسـت. اجـازه کلیسا برای برگزاری مراسم عبادی مخصوص این مکان و زیارت پاپ ژان. پل دوم، به این زیارتگاه پشتوانه ای رسمی داد (سجادی، ۱۳۶: ۱۵).

در آیین زرتـشت نـیز می توان از زیارتگاه “پیر هریشت” در نـزدیکی اردکـان نـام برد.

زرتشتیان بـا اعـتقاد به غیبت و تجلی یکـی از کـنیزان یزدگرد، هر ساله هجدهم نوروز برای زیارت بدین محل می آیند و بیتوته می کنند. در قـسمتی از کـوه که محل غیبت بوده همواره آتـشی روشـن است (افـشار،۱۳۵۴: ۶).

فـرهنگ بـهدینان واقعه تجلی این بانو و عـلت ساخت زیارتگاه را طی حکایتی شرح داده است (سروشیان ، ۱۳۷۰: ۰۵).

علاوه بر ادیان مذکور، قدمگاه ها در میان مسلمانان نـیز از ارزش ویژه ای بـرخوردارند.

شاید معتبرترین آنها قدمگاه ابراهیم (ع ) بـاشد کـه مـورد تـوجه مـذاهب اسلامی است. قـرآن کـریم در تکریم این مکان می فرماید: «و اتخذوا من مقام إبراهیم مصلی» (بقره. ۱۵) خداوند امر کرده است قدمگاه ابـراهیم (ع) را جـایگاه نـماز و دعا قرار دهند. مقام ابراهیم، به عـنوان یکـی از شـعائر الهـی ، مـحلی اسـت که ابراهیم (ع) در آن به خاطر بنای کعبه یا انجام حج یا برای دعوت عمومی مردم ایستاد (مکارم، ۱۳۷۴: ۱۵).

قدمگاه در ایران و جامعه تشیع نیز همانند دیگر جوامع، ارزش والایی دارد. به نظر مارسل موس، اهمیت پدیده هـای مذهبی از جامعه ای به جامعه دیگر متفاوت است. جوامع مذهبی تر به پدیده های مذهبی اهمیت بیشتری می دهند (موس ، ۱۳۰: ).

بدین ترتیب، جامعه ایرانی که نسبت به جوامع دیگر بافت مذهبی مـحکم تـر و پشتوانه ای حکومتی دارد، برای قدمگاه ها، ارزش زیادی قائل اند.

نمونه این قدمگاهها مربوط به امام رضا (ع) است که در مسیر ایشان از مدینه تا مرو قرار دارد.

نمونه دیگر، بیت النور، محل اقامت حضرت مـعصومه (س) اسـت که از دیرباز به عنوان مکانی زیارتی در قم، مورد توجه بوده است. در این مقاله سعی می شود با نگاهی انسان شناختی[۱]، به توصیف و تحلیل این مـکان و وضـعیت زائران آن پرداخته شود.

روش

رویکرد این نوشتار انـسان شـناختی است. انسان شناسی از ریشه یونانی “Anthropos” به معنای انسان و “Logos” به معنای “شرح”، به تبیین و توصیف پدیده طبیعی خاص مانند انسان هوشمند، از منظر فرهنگی می پردازد (بیتس، ۱۳: ۷).

تـحقیقات انـسان شناختی ، به خصوص هـنگامی کـه با امور دینی همراه شوند، سرشار از رازها و نمادهای گوناگون خواهند بود که محقق با شیوه ای تفهمی در پی رمزگشایی از آن است.

بدین جهت تجربه های دینی و نحوه حضور اشیاء و رویدادها در آگاهی کنشگران اهـمیت زیادی مـی یابد و محقق یا پژوهشگر دینی می کوشد خود را همدلانه در حریم زیستگاه امر دینی قرار دهد تا معانی دقیق پدیده ها را دریابد (داگلاس ، ۱۳۷: ).

بنابراین، لازم است محقق برای رسیدن به مقصود از فنون مشاهده ازجـمله مـشاهده مشارکت آمـیز، مصاحبه، شجره شناسی و بررسی اسناد بهره بگیرد (کتاک، ۱۳۶: ۵۳-۵۱).

ازاین رو، در این بررسی در بازه زمانی سال ۱۳۱ تا ۱۳۳ در نشانگاه بیت النـور از فنون ذیل استفاده شده است:

۱- مصاحبه

از مصاحبه نیمه ساختاریافته و سؤال هایی بـا مـحور مـشخص، اما با لحن و تعداد متفاوت استفاده شد. برنامه ریزی مصاحبه ها طوری بود که هم در زمان های عـادی و هـم در مراسم خاص صورت بگیرد تا اگر زمان و مراسم خاص در پاسخ ها تأثیرگذار بـاشد، در مـصاحبه هـا نمایان شود. در مجموع، حدود ۳۰ مصاحبه صورت پذیرفت که در تحلیل نهایی مورد ارزیابی قرار گرفت.

۲- مـشاهده

با ورود به میدان مطالعه و حضور مستمر در نشانگاه تحقیق ، سعی در فهم دقیق کـنش ها و تجربه های زائران بـود. البـته مشاهده به نحو مشارکتی انجام شد، زیرا بنابر نظر روش شناسان در مطالعات موردی، بهترین نوع مشاهده، مشاهده مشارکتی است (محمدپور،۱۳: ۱۳).

بدین ترتیب، پژوهشگران به طور مستقیم به عنوان زائر، وارد میدان مطالعه شـدند تا نتایج ملموس تری به دست آید.

۳- بررسی اسناد

در کنار مشاهده و مصاحبه، برای شناخت همه ابعاد مسئله، نیاز به بررسی اسناد نیز بود که این بررسی در سه بخش انجام شد:

– استفاده از کـتاب: در این بـخش برای اعتباربخشی به بررسی ، قدیمی ترین اسناد و کتاب های مربوط به بیت النور مورد جستجو قرار گرفت .

– استفاده از فیلم ها و عکس ها: برای مطالعه بهتر، از فیلم ها و عکس هـایی کـه در کتاب ها و بایگانی حرم حضرت معصومه (س) درباره هویت مکان یا مراسم های خاص وفات یا ولادت ایشان بود، استفاده شد.

– اسناد شفاهی: علاوه بر اسناد فوق، از اسناد شفاهی نیز استفاده شد، مـانند اطـلاعات تولیت مکان که نسل به نسل در خدمت بیت النور و زائران آن بوده اند.

پدیده هایی مانند زیارت و اماکن قدمگاهی ابعاد مختلفی دارند، درحقیقت چون انسان به عنوان کنشگری فعال در آن حضور دارد، مـی تـوان آن را بـه مثابه پدیده ای انسانی یا به تـعبیر مـارسل مـوس “پدیده اجتماعی تام” در نظر گرفت که دارای سط وح مختلف عینی و ذهنی است (۱۳۰: ).

برخلاف سطوح عینی که دسترسی به آن چندان دشوار نـیست، سـطوح ذهـنی به پژوهش های عمیقی نایز دارد که از راه فنون فـوق، قـابل دسترسی است. محقق انسان شناس، با گذر از لایه های عینی و قابل مشاهده و رفتن به سوی لایه های عمقی ، تـلاش مـی کـند به اذهان کنشگران دسترسی پیدا کند (خان محمدی، ۱۳: ۵۶)، بدین ترتیب، پژوهـشگران در این نوشتار با ارائه گزارش های تاریخی ، عینی و تحلیلی و با بررسی انسان شناختی درصدد پاسخ به این سؤال ها هـستند:

هـویت تـاریخی این مکان در اسناد مکتوب چیست و چه ارتباطی با حضرت معصومه (س) دارد؟ تقدس قـدمگاه در بـین مردم منط قه تا چه حد است؟ آداب زیارت و حاجت خواهی در این مکان ، چیست؟ گونه شناسی زائران چـگونه اسـت؟ چـه مراسمی در این مکان انجام می شود و نحوه حضور و کنش کنشگران در آن چگونه است؟ بـیت النـور بـر مردم منط قه و زائران چه تأثیری دارد؟ لایه های ذهنی و پنهان این مکان زیارتی چیست؟

گزارش تـاریخی و جـغرافیایی بـیت النور

از ویژگی های انسان شناسی دینی، تاریخی و توصیفی بودن است. طبق نظر برخی دین پژوهـان، انسان شناسی باید با پژوهش تاریخی توأم باشد (داگلاس، ۱۳۷: ).

زمینه های خاص تـاریخی، فـرهنگی و اجـتماعی در شناخت کامل پدیده، بسیار موثرند. ازاین رو، ابتدا موقعیت جغرافیایی و تاریخی بیت النور تشریح می شود:

۱- مـوقعیت جـغرافیایی

بیت النور از نظر جغرافیایی در محله ای به نام “میدان میر” (بین دو محله آذر و چهارمردان ) در کـوچه شـماره یک خـیابان عمار یاسر، از محله های قدیمی قم واقع شده است. در زمان گذشته و قبل از توسعه شهر، این مـکان در مـحدوده جنوب غربی شهر قم قرار داشت (فقیهی، ۱۳۷: ۴)؛ اما با گذشت زمان و گـسترش شـهرسازی بـا محوریت حرم حضرت معصومه (س)، میدان میر، کم کم به یکی از محله های مرکزی شهر تـبدیل شـد.

در اطـراف بیت النور، مکان های زیارتی دیگری نیز وجود دارد، مانند: امامزاده سلطان مـحمدشریف، امـامزاده سید سربخش، چهل اختران و مدرسه علمیه رضویه (بنابر قول مشهور، هنگام عزیمت امام رضا(ع) به تـوس، این مـکان قدمگاه ایشان بوده است). بیت النور، فاصله زیادی هم با حرم مط هـر حـضرت معصومه (س) ندارد و می توان این مسیر را پیاده طی کـرد.

در مـجموع بـاید گفت بیت النور در بافت سنتی شهر و در مـکانی بـا فضای کاملا مذهبی قرار دارد.

۲- هویت تاریخی بیت النور

برخلاف قدمگاه های جهان کـه بـه طور عمده از مستندات شفاهی بـرخوردارند، بـیت النور، هـویت تـاریخی مـطلوب و محکمی دارد. تاریخچه این مکان، در اسناد مـعتبر، بـه سنه ۰۱ ق. یعنی سال ورود حضرت معصومه (س) به قم بازمی گردد.

ظاهرآ قدیمی تـرین کـتابی که به ورود و اقامت ایشان در قم اشـاره کرده، کتاب تاریخ قـم بـوده که در قرن چهارم ق. توسط حـسن بـن محمد قمی نگاشته شده است و دیگر کتاب ها هم مطالب را از همین کتاب اقـتباس کـرده اند، ازجمله بحارالانوار (مجلسی ، ۱۴۰۳ق: ۰) و مـنتهی الامـال (قـمی ، ۱۳۷۷: ۴۳).

طبق آنچه در تـاریخ قـم آمده است، با ورود امـام رضـا(ع) به مرو در سال ۰۰ ق. پس از مدتی حضرت معصومه (س) به قصد دیدار برادر، از مدینه به سمت مرو حـرکت مـی کنند. در طول سفر، حوالی ساوه بـیمار مـی شوند و از هـمراهان خـود مـی خواهند ایشان را به قـم ببرند.

از نظر صاحب کتاب، بنابر اصل روایت ها، هنگامی که خبر به قم می رسد، بـزرگان شـهر به استقبال ایشان می شتابند. در پیشـاپیش آنـها، مـوسی بـن خـزرج با اجلال و اکـرام، مـهار ناقه حضرت را می گیرد و ایشان را به منزل خود دعوت می کند.

بانو، حدود ۱۷ روز در منزل موسی سـکنی مـی گـزینند و سپس رحلت می کنند. مولف، پس از بازگویی جـریان رحـلت، مـی گـوید: مـحراب عـبادت ایشان هنوز وجود دارد (حسن بن محمد قمی، ۱۳۶۱: ۱۳) مکان اقامت حضرت، در خانه موسی بن خزرج، پس از وفات ایشان از طرف موسی، وقف شد. این مکان در اسناد تاریخی، به نام محراب یا مـعبد فاطمه(س)، بیت النور و بقعه ستیه، نامیده شده است (فیض، ۱۳۴: ۶).

بیت النور در طول تاریخ، بارها مرمت شده است، اما چنان که از مدارک تاریخی برمی آید همواره جایگاه زائرپذیری خود را حفظ کرده و همین طـور سـبب آبادانی های دیگری نیز شده است؛ اضافه شدن مسجد و مدرسه به مجموعه بیت النور و در کل گسترش شهر در این سمت، از آن جمله است.

ناصرالشریعه که در سال ۱۳۴ کتابی در مورد قم نگاشته است، مـی نـویسد: «اخیرآ مسجد و مدرسه ای هم در آنجا ساخته اند» (۱۳۵۰: ۷۴) که احتمالا به تجدید بنای مدرسه یا گسترش آن اشاره داشته است، زیرا مرحوم رازی قزوینی، نگارنده کتاب النقض در قـرن شـشم ق. بسیار پیش از ناصرالشریعه، این مدرسه را در شـمار مـدارس مهم قم آورده است (۱۳۳۱: ۱۶۴) و نشان از آبادانی و رونق این مکان در همان زمان داشته است.

بنابر نوشته فیض: «ستیه مشتمل بر یک معبد در وسط محوطه، حجرات مدرسه در اطـراف آن و یک مـسجد در ضلع غربی مدرسه اسـت. مـعبد فاطمه در وسط محوطه مدرسه قرار دارد و حجره ای است زیبا و آینه کاری به نام بیت النور» (۱۳۴: ۶).

در هرحال، هنوز نیز، مدرسه علمیه در جوار بیت النور قرار دارد. تنها تفاوتی که در سال های اخیر بـه وجـود آمده مسدود شدن راه اتصال این دو است. در گفتگو با تعدادی از طلاب که سال هایی را در مدرسه گذرانده اند، مشخص شد در گذشته، پنجره هایی از مدرسه به محوطه بیت النور باز می شـده اسـت، طوری کـه از مدرسه، محوطه بیت النور مشاهده می شد، اما در سال های اخیر، برای آسایش زوار و طلاب مدرسه، پنجره هـا مسدود شده اند و دیوار، جایش را گرفته، هرچند هنوز هم اتاق بیت النـور، داخـل حـیاط مدرسه است، اما راه ورودی ندارد.

۳- توصیف مکان و ساختمان

مرحوم فیض، بیت النور را این گونه توصیف کرده است: «…حجره ای اسـت زیبـا و آینه کاری به نام بیت النور که به صورت چهار ضلعی مختلف بـه دهـانه ۳.۵ در۳ مـتر با محرابی در ضلع جنوبی و سه درگاه در اضلاع سه گانه با دری آهنی و سراسری و شیشه پوش» (۱۳۴: ۶ ).

این مکان هـمچنان زیبایی و نورانیت خود را دارد. در ابتدای کوچه ، میدانی کوچک با تعدادی درخت مشاهده می شـود، دست راست میدان، ورودی بـیت النـور است و بر داربستی آهنی تابلویی با عبارت “عبادتگاه حضرت فاطمه معصومه (س)” مشاهده می شود. در سمت راست بیت النور، مسجد و سمت چپ، کتابخانه قرار دارد. با گذر از در ورودی بیت النور، با محوطه ای حدود ۱ در ۱ مـتر مواجه می شویم که با فرش های یکدستی مفروش شده است، پس از آن به اتاق بیت النور می رسیم . چند پله پایین تر درگاهی شیشه ای مشاهده می شود، بالای درگاه ، عکسی از ضریح حضرت معصومه (س ) و جـمله “یا فـاطمه اشفعی لی فی الجنه” دیده می شود و در ذیل آن عبارت “بنای تاریخی بیت النور، عبادتگاه حضرت معصومه (س)” و عبارت انگلیسی: (The Place of Worship for Hazrat Masumeh ^(s) Beytonnoor the Historical Building نوشته شده است که مکان را برای گردشگران و زوار خارجی معرفی می کند. کاشی کاری رنگارنگ و زیبا بـا طـرح های اسلیمی ، دور درگاه را احاطه کرده و بالای کاشی ها این شعر نقش بسته است:

شده بنیاد این کاخ منور / بپاس دختر موسی بن جعفر

عبادتگاه معصومه است اینجا / کز اینجا قم شرافت یافـت دیگـر

و در ذیل آن:

این روشنی ز چیست که در قم منور است / این سجده گاه دختر موسی بن جعفر است

البته مرحوم فیض، مصرع اول را این گونه نقل کرده است: “این جایگاه کیست که آنقدر منور است” (۱۳۴: ۷۰۰)، احـتمالا بـا تـجدید بنای مکان، شعر، تغییر یافـته اسـت.

پس از این درگـاهی، داخل اتاق بیت النور کاملا نمایان می شود. ابعاد اتاق با آنچه مرحوم فیض نقل کرده اختلاف چندانی ندارد. دیوار اتاق تـا حـدود ۱.۵ مـتر از سنگ مرمر پوشیده شده و بالای آن به صورت زیبـایی آینـه کاری شده است، سقف هم به صورت گنبدی بوده و لوستری از آن آویزان است که همراه مهتابی ها، نور اتاق را تأمین مـی کـند، کـف اتاق هم با فرشی از رنگ روشن، مفروش شده است.

در نـهایت، در دیوار مقابل، محرابی کوچک و زیبا وجود دارد که با کاشی هایی در اطراف و آینه و سنگ کاری در داخل تزیین شده است و نـمودی کـامل از مـعماری اسلامی را نشان می دهد که از تمام نمادهای زیبایی شناختی در آن استفاده شـده اسـت تا چشم هر زائر مشتاقی را خیره کند.

بیت زیر با خطی خوش در بالای محراب دیده می شود که نـشان از ارادت خـاص سـازندگان و خادمان این بارگاه، به مقام شفاعت حضرت دارد:

کمینه درگه، غلامحسین نجاتی / نجات مـی طـلبد از تـو که باب نجاتی

در مجموع، معماری و شیوه ساخت بنا، مملو از نمادها و رمزهایی است که زائر را بـه تـقدس مـکان رهنمون می سازد. سقف گنبدوار که در معماری اسلامی، نمادی از آسمان شمرده می شود و اسـتفاده از سـنگ و ترکیب آینه، کاشی، نورپردازی درونی اتاق، نقوش تزیینی و… از جمله این مواردند.

در ایجاد محراب بـه شـکل کـنونی، رخدادی تاریخی وجود دارد که نشان می دهد بیت النور نیز مانند بسیاری از اماکن زیارتـی، از شـکل گیری خرافات مصون نبوده است، اما به دلیل وجود علما و نفوذ کلام آنان بـین مـردم، این خـرافات برطرف شده است.

به نقل از مورخان به مرور زمان، واژه “النور” در اذهان عوام، به “التنور” تـغییر یافـت و مردم گمان کردند حضرت در این مکان تنوری داشتند و نان می پختند، زیرا دور محراب بـه صـورت گـرد و مدور و شبیه تنور بود (زمانی نژاد،۱۳۳: ۴۳)، لذا به خاکستر آنجا تبرک می جستند، اما با دسـتور و روشـنگری عـلما، حالت تنوری تخریب و محرابی مناسب تجدید بنا شد (فیض، ۱۳۴: ۶).

۴- تولیت مکان، مـراسم و مـناسک مذهبی

تولیت بیت النور، برعهده هیئت امناست و معمولا از سادات میره ای و بستگان دیگرشان هستند. تمامی نسل آنـان، مـتولی و خدمتگزار بیت النور بوده اند، اموالی را برای آن وقف کرده و در تجدید بنای آن نـقش زیادی داشـته اند. بر در و دیوار بیت النور نیز بعضا بـه عـکس یا نـام بزرگانشان برمی خوریم.

اعمال و مراسم بیت النـور، بـه دو دسته غیراختصاصی و اختصاصی تقسیم می شوند:

مراسم غیراختصاصی همانند مراسمی که در بقیه امـاکن مـذهبی نیز برگزار می شود، مـعمولا تـوسط هیئت مـحلی مـیدان مـیر انجام می شود و اعضای آن را ساکنان مـحل تـشکیل می دهند. این مراسم شامل موارد ذیل می شود:

– قرائت قرآن در ایام ماه مبارک رمـضان؛

– روضـه و عزاداری در محرم و صفر و پذیرایی با غذای تـبرکی امام حسین (ع)؛

– جشن مـیلاد و عـزاداری وفات ائمه (ع) و ایام فاطمیه؛

– نماز جـماعت کـه همه روزه در مسجد بیت النور برگزار می شود.

علاوه بر آن، مراسم دیگری نـیز وجـود دارد که به جهت ارتباط این مـکان بـا حضرت معصومه (س)، بـه طـور اختصاصی، در بیت النور انـجام مـی شود و عبارت اند از:

– مراسم میلاد حضرت معصومه (س)؛ به دلیل اینکه این مکان، منزل حضرت نام گـرفته اسـت ، هر ساله مراسمی در آن اجرا می شـود؛

– مـراسم ورود حضرت مـعصومه (س) بـه قـم و کاروان نمادین؛ مردم قـم در حرکتی نمادین، از میدان معصومیه تا بیت النور و حرم مط هر، کاروان استقبال از حضرت را بازسازی مـی کـنند؛

– مراسم روز وفات حضرت معصومه (س)؛ در این روز نـیز کـاروان عـزاداری، طـی تـشییعی نمادین از بیت النـور بـه سمت حرم مط هر حرکت می کنند.

این مراسم زیر نظر تولیت حرم مطهر و همکاری هیئت امـنای بـیت النـور انجام می شود.

گزارش تحلیلی

این گزارش از دو مـنظر ارائه مـی شـود: ابـتدا در سـط ح عـینی که گزاره های آن با مشاهده مستقیم قابل بررسی است و سپس تحل یل پدیدارشناختی که به ذهنت ی باورمندان و ابعاد غیرعینی پدیده ارتباط دارد.

۱- سطح عینی

آنچه از مشاهده ها و مراجعه های مـکرر در طول دوره بررسی به دست آمد، آن است که بیت النور به عنوان مکانی قدمگاهی به سبب حضور حضرت معصومه (س)، توسط مردم از راه های دور و نزدیک زیارت می شود. لذا از باب آداب زیارت، نذرها، گونه شناسی زائران و مـراسم هـای اختصاصی قابل بررسی است.

آداب زیارت

اماکن زیارتی، آدابی دارند که آنها را از دیگر اماکن متمایز می کند. درحقیقت ، رعایت این آداب، حاکی از گسستن از مکان و جهان عادی و پیوستن و درآمدن به مکان و جهان مـقدس اسـت، آداب زیارت ممکن است شامل: وضو، تط هیر، درآوردن کفش، احساس انابه و انکسار و… باشد (کینگ ، ۱۳۷: ۱۰ ).

چنان که پژوهشگران مشاهده کردند بیت النور نیز مانند سایر امـاکن مـذهبی، به علت تقدس در میان مـردم، آدابـی برای ورود و زیارت دارد که زائر آن را رعایت می کند.

آداب زیارت در اینجا عبارت اند از: درآوردن کفش ها، الزامی بودن حجاب چادر برای بانوان ایرانی، سلام و تعظیم هنگام ورود، لمس در ورودی و دیوارهـای مـحراب ، آستانه بوسی و بوسیدن مـحراب، کـشیدن پارچه یا روسری برای تبرک به محراب، نماز و دعا.

همه این آداب، در ایجاد حس آرامش بخش زیارت اهمیت دارند به طور مثال، آستانه بوسی، زائر را آماده ورود می کند. آستانه در مکان مذهبی، جدایی درون و امتیاز آن را نسبت بـه مـحدوده بیرونی نشان می دهد و با آئین هایی از قبیل سر فرود آوردن، لمس کردن با دست، بوسیدن و غیره همراه است (الیاده، ۱۳۷۵: ۴). آستانه، در اینجا از اهمیتی دوچندان برخوردار است، زیرا افراد محلی که همواره در کنار این مـکان در رفـت و آمدند و ورود هـمیشه مهیا نیست، با تعظیم و بوسیدن آستانه ، احترام خود را به بیت النور ابراز می دارند.

در هرصورت، زائران، پس از ورود، برای زیارت بـه اتاق بیت النور می روند، اگر میسر باشد همان جـا نـماز مـی خوانند و در صورت ازدحام، در محوطه بیرونی، مشغول نماز و زیارت حضرت معصومه (س) می شوند. زواری هم که به صورت کاروانی مـی آینـد، معمولا زیارت خوانی دسته جمعی دارند و پس از توقفی کوتاه، برای زیارت اماکن متبرکه نزدیک بـیت النـور خـارج می شوند.

حاجت خواهی و نذر

حاجت خواهی و نذر حاجت خواهی، از ویژگی های اماکن مقدس است. زائر، با توجه بـه قداست مکان، احساس می کند به خداوند نزدیک تر شده است و نیروی بـرتر صاحب مکان، او را در برآوردن حـاجتش حـمایت می کند. در این مکان نیز همانند حرم حضرت معصومه (س)، زائران از روی صدق و نیاز، حاجت های خود را مطرح و برای برآوردن آن، نذر می کنند. نذرها شامل سفره های نذری، برپایی مراسم روضه ، پخش آجـیل و… می شود. همچنین بنابر گفته خادم بیت النور، پشتی ها و فرش های این محل، مربوط به همین نذرها و برآوردن حاجت ها است.

در ادامه به برخی از نذرها و حاجت خواهی ها اشاره می شـود:

– سـفره صلوات، از نذرهایی است که ظاهرآ به زوار قمی اختصاص دارد. فرد، به نیت ۱۴ معصوم (ع) نذر می کند و پس از حاجت گرفتن، در این مکان سفره ای سبزرنگ منقش به اسامی ائمه (ع) و پر از تسبیح پهن می کند، افراد (کـه مـعمولا با هم آشنا هستند و در سفره نذری یکدیگر شرکت می کند) گرداگرد سفره نشسته و ذکر شریف صلوات را می گویند تا همه تسبیح ها (۱۴ هزار صلوات) ادا شود. در نهایت، نذرکننده، پذیرایی مختصری انـجام مـی دهد. این سفره ، اختصاص به روز یا ساعت معینی ندارد و همه می توانند آن را نذر کنند.

در یکی از مراجعه ها به بیت النور، با چنین سفره ای مواجه شدیم، برای ایجاد ارتباطی صمیمانه با صـاحب سـفره (کـه خانم آموزگاری بود و به گـفته خـود بـارها شاگردانش را به زیارت آورده بود) و بقیه حاضران، سر سفره نشستیم تا از آداب سفره و نیت نذرکننده مطلع شویم که نتیجه خوبی هم بـرای تـکمیل اطـلاعات و شناخت این پدیده زیارتگاهی نصیبمان شد.

در مراجعه دیگر، خانمی از اهـالی مـحل را دیدیم که شکلات بین زوار پخش می کرد، در پاسخ سؤالی، با حالت بغض آلود اظهار داشت: «زمان زیادی است که در این محل زندگی مـی کـنم ، امـا به دلیل مشکلات مالی شاید مجبور به فروش خانه ام شوم، این نـذر را کرده ام که خداوند مرا از همسایگی منزل حضرت معصومه (س) محروم نکند، شما هم دعا کنید این توفیق از من سلب نـشود.»

هـمین طـور، در صحبت با هیئت امنای بیت النور، از زبان یکی از روحانیان منبری مـحل، نـقل می کردند که اشتیاق زیادی برای زیارت و رفتن به خانه خدا داشتم، اما به سبب مشکلات مـادی، امـکانش نـبود تا اینکه یکی از بزرگان به من گفت: «به بیت النور برو و زیارت بـیت الله را بـخواه، بـیت النور محل استجابت دعاست.» من هم به اینجا آمدم، نماز خوانده و حاجتم را مط رح کـردم. مـدتی پس از آن، در هـمان سال، به طرزی باورنکردنی و بدون اینکه مالی از خود خرج کنم، زیارت خانه خدا نصیبم شـد.

گـونه شناسی حاجت ها

هرچند دسترسی به حوائج افراد که معمولا در خلوت و راز و نیازهای خـصوصی خـود بـا حاجت دهنده بیان می کنند و از آشکار شدن آن ابا دارند، چندان آسان نیست، اما گـفتگو و مـصاحبه همدلانه با زائران، حوائج آنها را به ترتیب زیر نمایان می سازد:

– حاجت خواهی در اینجا حـول چـند مـحور است: شفاعت اخروی، فهم علمی، حوائج مادی و شفای بیماران؛

– در گونه شناسی حاجت اقشار مختلف، تـفاوت چـندانی دیده نشد. تنها شاید بتوان از مجموع مصاحبه ها این گونه برداشت کرد کـه فـهم عـلمی، از سوی افراد تحصیل کرده مانند دانشجویان یا طلاب علوم دینی، بیشتر مطرح می شد؛

– همین طـور در مـورد ادای نـذر، معمولا افراد چیزی را که به عنوان نذری می دادند، با محل سـکونت، مـلیت و آداب و رسومشان متناسب بود، به عبارت دیگر، نذر، متأثر از شرایط اجتماعی و فرهنگی نذرکننده بود.

– برخی معتقدند بـین نـذر و جنسیت، رابطه وجود دارد (بهار، ۱۳۳: ۱۵)، اما در اینجا جنسیت در نوع نذر تأثیر اندکی داشـت و حـداقل در مورد نذرهای خوراکی و دادن وجه می توان گـفت، هـم زنـان و هم مردان چنین نذری انجام می دادنـد؛

– زمـان تأثیر چندانی در پخش و ادای نذر نداشت، تقریبا در هر مراجعه، پخش نذر مشاهده می شـد، امـا شاید بتوان گفت در زمان و مـراسم خـاص بیت النـور، مـانند روز وفـات و روز ورود، تعدد و تنوع نذرها بیشتر بود؛

– زائران در حـاجت خـواهی ، بین بیت النور و حرم مطهر، تفاوتی قائل نبودند و حتی برخی عـنوان مـی کردند که در این مکان، احساس نزدیکی بـیشتری با حضرت معصومه (س) دارنـد؛

– زائران در اجـابت حوائج، با وجود اعتقاد بـه نـیروی برتر برای صاحب مکان، او را مستقل ندانسته، بلکه شفیع به درگاه خداوند متعال مـی دانـستند.

زائران

زیارت و زائر شدن، امروزه چـنان گـسترشی یافـته که در ادبیات اجـتماعی کـنونی، جامعه شناسی زیارت و مهندسی فـرهنگی بـرای زیارت رواج زیادی پیدا کرده است. زیارت، دیداری معمولی نیست، بلکه از دید زائر مکان مقدس ، به مکانی آمده است که صاحب آن، احـترام، شرافت و خارق العادگی دارد. او با زائر شدن، خـود را بـه مثابه مـهمان مـی دانـد، مهمانی که صاحب خـانه دعوتش کرده و به شرف حضور پذیرفته است.

سفر زیارتی ، نوعی تخلیه احساسی است و زائر به دنـبال کـسب تجربه ای معنوی است که او را از روزمرگی و دنـیای مـادی، رهـایی مـی بـخشد (تیموتی و السن، ۱۳: ۴).

طـبق آنـچه مشاهده شد، زائران بیت النور نیز همین حالت های روحی را تجربه می کنند.

آنها فراتر از هـرگونه نـظام طـبقاتی، از هر قشر و طبقه ای هستند؛ پیر، جوان ، زن ، مـرد، تـحصیل کـرده، غـیر تـحصیل کـرده، ایرانی و غیر ایرانی.

برای بررسی بهتر این تجربه مذهبی و بازنگری انگیزه ها و نگرش های زائران، زوار بیت النور به سه دسته تقسیم می شوند:

ـ زائران قمی و اهل محل

حضرت معصومه (س) و تـمام اماکن مربوط به ایشان، در نظر اهالی سنتی قم، از جایگاه و عظمت خاصی برخوردارند. روحیه افتخارآمیز دعوت بزرگان قم از حضرت، در بدو ورود، هنوز در میان مردم قم وجود دارد، آنها این میزبانی را برای خود فخر و بـرکت مـی دانند.

در مصاحبه با همسایگان بیت النور، این مطلب به وضوح دیده می شد، آنها عموما جریان بیت النور را (حتی گاهی با تاریخ دقیق وقایع) می دانستند که این آگاهی، نشان از علاقه وافـر مـردم دارد. یکی از کسبه های اطراف بیت النور، در پاسخ به سؤال میزان ارادت اهالی به این مکان جواب داد: اینجا نزد اهالی، کمتر از حرم مطهر نیست. آنـها اگـر بتوانند هر روز به زیارت بیت النـور مـی روند، در نمازهای جماعت شرکت می ک