فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع)

ارائه‌ی فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) – تجربه‌ای خاص و متمایز!

پاورپوینتی حرفه‌ای و متفاوت:

فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) شامل 120 اسلاید جذاب و کاملاً استاندارد است که برای چاپ یا ارائه در PowerPoint آماده شده‌اند.

ویژگی‌های برجسته فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع):

• طراحی خلاقانه و حرفه‌ای: فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) به شما این امکان را می‌دهد که مخاطبان خود را با یک طراحی خیره‌کننده جذب کرده و پیام خود را به بهترین شکل انتقال دهید.
• سادگی در استفاده: اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) به گونه‌ای طراحی شده‌اند که استفاده از آن‌ها بسیار آسان باشد و نیاز به تنظیمات اضافی نداشته باشید.
• آماده برای ارائه: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) با کیفیت بالا و بدون نیاز به ویرایش، آماده استفاده هستند.

کیفیت تضمین‌شده با دقت بالا:

فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) با رعایت بالاترین استانداردهای طراحی تولید شده است. بدون نقص یا بهم‌ریختگی، تمامی اسلایدها آماده برای یک ارائه بی‌نقص و حرفه‌ای هستند.

نکته مهم:

هرگونه تفاوت احتمالی در توضیحات ممکن است به دلیل نسخه‌های غیررسمی باشد. نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) با دقت و حرفه‌ای تنظیم شده است.

همین حالا فایل فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) را دانلود کنید و ارائه‌ای حرفه‌ای و تأثیرگذار داشته باشید!

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی تاریخی نقش اجتماعی بانو حمیده مصفا؛ مادر امام کاظم (ع) :

مقدمه

واکاوی شخصیت زنان برجسته و تأثیرگذار تاریخ ، از جمله وظایف مهم و اساسی در هر عصر و برای هر نسلی است. در سایه تحقیق و شناسایی این شخصیت ها، می توان نقاط مبهم و ناگفته تاریخ را از بوته ابهام و سکوت خارج نمود و افزون بر ایجاد معرفت تاریخی، به دادن الگوهایی ارزشمند برای نسل های پسین پرداخت. مادران ائمه از جمله شخصیت های تاریخ هستند که با وجود جایگاه والا و عظمت وجودی شان کم تر به آن ها توجه شده و همواره در ضمن بررسی تاریخ و شخصیت فرزندان و یا همسران آنان، اشاراتی -آن هم اندک و کلی- به این بانوان شده و کمتر به صورت مستقل کانون تمرکز اندیشه وران و پژوهش گران قرار گرفته اند.

در این میان بانو حمید مصفا، مادر امام کاظم (ع) از آن جهت که مورد توجه امام باقر و امام صادق (ع) بوده و سخنان ارزشمندی در مورد وی از معصوم نقل شده، دارای اهمیتی دو چندان است . از زمان بانو حمیده به بعد، بقی مادران ائمه: کنیز بودند و با وجود آن که امام معصوم (ع)، همسر حره (آزاد) نیز داشتند، اما امام پس از آن حضرت از کنیز، زاده می شدند و این از موضوعات قابل بحث است.

در نوشتار حاضر، افزون بر واکاوی روایات مربوط به بانو حمیده و جایگاه وی در خاندان امامت و ولایت، به بررسی اوضاع سیاسی – اجتماعی شیعیان در زمان حضور این بانو در خانه ولایت می پردازیم تا از لایه های زیرین گزارش ها، حلقه های مفقوده را یافته، حقایقی در مورد تاریخ زندگی این بانوی بزرگوار کشف نماییم. اخبار داخلی خانه امام به دلیل این که قلم به دستان در صدر اسلام از قشر مخالفان علویان و شیعیان بوده اند و نیز از آن روی که معمولا زنان در حریم و حرمت هایی به سر می برند که قاعدتا نمی پسندند مورد توجه دیگران قرارگیرند، کم تر به دست ما رسیده، اما با استفاده از اطلاعات موجود می توان زمینه شناخت بیش تری را فراهم ساخت.

پیش از مقال حاضر، در سال ۱۳۷۷ مقاله «ستاره اندلس، مادر امام موسی کاظم (ع)» توسط محمد رضایی ، در شماره پانزدهم نشری قرآن و حدیث (فرهنگ کوثر) به چاپ رسیده است. هم چنین محمد اصغری نژاد کتابی با عنوان حمید مصفا، مادر امام کاظم (ع) به نگارش درآورده و در سال ۱۳۷۹ پژوهشکده باقرالعلوم (نشر نورالسجاد) آن را چاپ کرده است. در سال ۱۳۸۶ خلاصه ای از همین کتاب را با عنوان «مروری بر حیات نورانی بانوی ستوده، حضرت حمیده» از نویسنده مذکور در شماره دوازدهم فصلنام تخصصی بانوان شیعه می بینیم.

کتاب و مقالات پیش گفته مفید و مناسب هستند اما به صورت پژوهشی و محققانه به بررسی روایات و گزارش های مربوط به بانو حمیده نپرداخته اند و بیش تر در شمار آثار تألیفی هستند نه پژوهشی و مباحثی نیز وجود دارد که در این آثار به آن نپرداخته اند. اثر حاضر درصدد پرداختن به آنهاست و امیدواریم گامی -هر چند ناکافی – در جهت تبیین بیش تر شخصیت فردی و سیاسی – اجتماعی این بانو برداریم.

مفاهیم سازنده

در نوشتار حاضر، با اصطلاحاتی برمی خوریم که آگاهی از آن ها در پیش برد بحث مؤثر خواهد بود. از این رو، به بررسی مفهومی هر یک می پردازیم:

الف) ام ولد[۱]

در فقه اسلامی به کنیزی که به هر دلیلی به بردگی گرفته می شود یا به واسط جنگ یا غیر از آن و سپس از مولا و صاحب خود دارای فرزند می گردد، «ام ولد» می گویند. این کنیز از نظر فقهی، دارای احکامی از جمله استیلاد است. استیلاد از اصطلاحات فقهی و به معنای کنیزی است که از مولایش صاحب فرزند شود و در نهایت بتواند به واسط فرزندش آزاد گردد.[۲]

ب) ملک یمین

به کنیزی گفته می شود که از طریق ملکیت به مولای خود محرم می شود و یمین در این جا نسبت مجازی به دست (دست راست) است به معنای چیزی که در دست و تحت سیطر کسی باشد. [۳]

ج) مغرب

به غرب جهان اسلام که گاه اندلس را هم در بر می گیرد، گفته می شود. مسلمانان در دوران حکومت امویان (سال ۶۲ ه/ ۶۸۱ م.) به فرماندهی عقب بن نافع وارد این منطقه شدند و آن را فتح کردند و دولت دراسه و سپس فاطمیون در همین جا ایجاد شد. در کتاب اطلس دُوَل العالم الاسلامی آمده است: «توحید المغرب کله مع الاندلس ایام یوسف بن ناشفین ثم حکم الموحدون»[۴] نویسنده نقشه مغرب را در صفحه ۱۰۸ همین کتاب می آورد و اندلس را در همین جا بررسی می کند.

ویژگی های شخصی بانو حمیده

برای آشنایی با شخصیت های تاریخی، ابتدا به شناخت تبار و ویژگی های فردی آنان پرداخته، سپس جایگاه و میزان تأثیرات اجتماعی – سیاسی آنان در عصر مورد نظر تبیین می شود. زندگانی بانو حمیده نیز با همین شیوه بررسی می گردد.

۱. نام مادر امام کاظم (ع)[۵]

در اکثر منابع روایی و تاریخی، نام مادر امام کاظم (ع)، «حمیده» ذکر شده و در بین مادران ائمه: که کنیز و یا ام ولد هستند، وی تنها بانویی است که در نام وی اختلافی وجود ندارد. ابن عنبه برای نخستین بار، افزون بر حمیده، نام «نباته» را نیز با عبارت «و قیل نباته» آورده [۶] که از لفظ قیل، می توان دریافت این نام نسبت به نام حمیده که نظر غالب است قول ضعیف محسوب می شود. یعقوبی می نویسد: «أمه أم ولد یقال لها حمیده»؛ [۷] و مادر او (موسی بن جعفر (ع)) کنیزی صاحب فرزند بوده که به او حمیده گفته می شد.

معمولا در مورد دیگر مادران ائمه با تعدد اسامی مواجه می شویم و همین کثرت اسامی، گاه موجب ایجاد شبهه شده است. برای مثال، بانوانی چون مادر امام سجاد (ع) و مادر امام زمان (ع) به سبب تعدد اسامی، همواره به اصل وجود آن ها در تاریخ خدشه وارد شده اما مادر امام کاظم (ع) با وجود کنیز بودن، تعدد اسامی ندارد و این قابل تأمل است.

گفتنی است که در کتاب خطی نفحه العنبریه در کتابخانه مرحوم کاشف الغطاء، ضبط نام مادر امام زمان به شکل حمیده دیده می شود. هم چنین زبیدی وقتی از حمیده به عنوان نام فرد – و نه صفت – یاد می کند، با ضبط حمیده می آورد مانند حمیده بنت النعمان بن بشیر و هنگامی که به عنوان وصف، به معنای پسندیده و ستایش شده مطرح می کند، با ضبط حمیده می آورد. [۸]در هر حال، در نام این بانو اختلافی نیست اما در ملیت و نسب وی اختلاف اقوال دیده می شود.

۲. ملیت مادر امام (ع)

در مجموعه منابعی که نام بانو حمیده را آورده اند، معمولا پس از نام به ملیت وی نیز تصریح کرده اند که عبارتند از: حمیده البربریه،[۹] حمیده المغربیه[۱۰] و اندلسیه[۱۱] با نگاهی تسامح آمیز می توان وجه مشترکی بین هر سه قول یافت و آن این که مراد از مغرب در منابع اسلامی متقدم، مجموعه سرزمین هایی است که در غرب شبه جزیره عربی، یعنی مهد اسلام وجود داشته و از آن جا که اندلس در غرب شبه جزیره است، از آن با عنوان مغرب یاد می شود. از سویی دیگر، بنا بر نقل یاقوت حموی، سرزمین افریقا و ماورای آن، بلاد مغرب نامیده می شود[۱۲] یعنی افریقایی و مغربی ممکن است برای یک مصداق جغرافیایی استفاده شوند. هم چنین وی در توضیح منطقه کرانطه می نویسد: «و هو موضع فی أرض البربر من بلاد المغرب»؛ و آن (کرانطه) محلی است در منطقه بربر در سرزمین مغرب. [۱۳]

بنابراین بربر، در مغرب است و اندلس و افریقا نیز که در روایت ها به آن اشاره شده، می توانند زیرمجموع مغرب قرار گیرند و اگر گفته می شود حمیده مغربیه یا حمیده بربریه و یا حمیده الاندلسیه، از مصادیق اختلاف اقوال در ملیت به شمار نمی آید. البته سید ضامن بن شدقم (م ۱۰۹۰) در کتاب تحفه الأزهار و زلال الأنهار، برای اولین بار رومی بودن مادر امام کاظم (ع) را مطرح می کند و می نویسد: «و قیل حمیده الرومیه»[۱۴] که به نظر می رسد با جریان های مربوط به مادر امام زمان (ع) به اشتباه ، آمیخته شده است.

۳. نسب بانو حمیده

از آن جا که در مجموع منابع، ابتدا به «ام ولد» بودن این بانو اشاره شده و سپس موارد دیگر از جمله نام و ملیت و قوم وی مطرح گردیده، در کنیز بودن وی هیچ تردیدی نیست؛ زیرا چنان که بیان شد، ام ولد به معنای کنیزی است که از مولای خویش صاحب فرزند می شود و در منابع فقهی در مورد وی احکامی ذکر شده است .

در این مقاله وجود گزارش هایی قابل بحث است که در آن ها به نام پدر و یا برادر بانو حمیده اشاره شده است . اسکافی (م ۳۳۶) می نویسد: «أمه حمیده بنت صاعد البربری و یقال إنها اندلسیه و هی أم ولد»؛ مادر او حمیده، دختر صاعد بربری است و گفته شده که وی اهل اندلس و کنیز صاحب فرزند (ام ولد) است.[۱۵] در عبارت فوق، افزون بر این که به ام ولد بودن این بانو تصریح شده، نام پدرش نیز بیان گردیده و از آن جا که کتاب منتخب الانوار از آثار قرن چهارم و از منابع متقدم محسوب می شود جالب توجه است. هم چنین ابن حاتم شامی (م. قرن ششم) به نقل از طبری شیعی (م. قرن پنجم) می نویسد: «و أمه حمیده بنت صاعد البربری» و سپس جریان خریداری وی از برده فروش را مطرح می کند.[۱۶] بنا به نقل ابن الساعی (م. ۶۷۴) در کتاب مختصر اخبار الخلفا، حمیده نو شقیق صالح است و این نقل در منابع متقدم قبل از آن دیده نشد.[۱۷]

البته در برخی از منابع نیز وی را خواهر صالح بربری ذکر کرده و نوشته اند: «أمه حمیده البربریه ، أخت صالح البربری، و کانت تکنی أم ولد»؛ مادر او (امام کاظم (ع)) حمید بربری ، خواهر صالح بربری و کنیه اش ام ولد است. [۱۸]از مجموع مطالب، می توان دریافت گرچه وی کنیز بوده، خانواده اش کاملا مشخص هستند و چون نسبت معینی داشته ، به محض اسارت و یا بردگی (به هر دلیلی)، نام وی تغییر نیافته و ریشه اش نامعلوم نبوده و شاید از این رو، راوی او را با عبارت «و کانت من أشراف العجم»؛ و او از شریف ترین نژادهای غیر عرب بوده است.[۱۹] می ستاید. اگر وی نیز مانند دیگر کنیزان، نژاد و نسب مشخصی نداشت و هر برده فروشی که مالک او بود، نامش را به خود منتسب می‏کرد، چنین سخنی گفته نمی شد.

۴. لقب بانو

بر اساس منابع موجود، لؤلؤه[۲۰] به معنای گوهر گرانبها، مصفاه[۲۱] که به معنای پاک بانو و خالص است و مهذبه [۲۲]به معنای بانوی وارسته و مهذب را می توان از القاب و اوصاف این بانو برشمرد، گرچه حمیده نیز افزون بر نام، می تواند در بردارنده معنای وصفی هم باشد و مفهوم بانوی پسندیده و ستودنی از آن دریافت شود.

سیده الإماء نیز از القاب این بانوست [۲۳]که به معنای بانوی کنیزان است. با تتبع در شرح حال دیگر مادران ائمه که کنیز بودند، می بینیم معصوم نیز این وصف را برای مادر امام زمان (ع) ذکر فرموده است.

۵. کنیه بانو حمیده

در منابع متقدم، گزارشی دیده نمی شود که این بانو را با کنیه اختصاصی وی خوانده باشند. البته در برخی منابع، عبارت تکنی لؤلؤه[۲۴] دیده می شود که به نظر اشتباه است؛ زیرا کنیه معمولا با «أم» و «أبو» همراه است. هم چنین در منبعی «کانت تکنی أم ولد» دیده می شود[۲۵] که باز به نظر می رسد خالی از اشکال نباشد؛ زیرا «ام ولد» اصطلاح عام فقهی برای هر کنیزی است که از مولایش صاحب فرزند می شود و حال آن که کنیه معمولا اختصاصی است و افراد با آن شناخته می شوند. تنها در منبعی متأخر بدون ارجاع به منابع متقدم، کنیه وی «أم محمد» گفته شده است[۲۶] و منابع متأخرتر به همین منبع ارجاع داده اند[۲۷] و برخی نیز با استناد به منبع اخیر، ثابت کرده اند که محمد معروف به دیباج، فرزند بزرگ تر این بانو به شمار می آید زیرا کنیه اش به نام اوست! [۲۸]در هر حال، این کنیه در منابع اصیل و متقدم دیده نشد.

۶. اوصاف بانو حمیده

اوصاف و ویژگی های بانو حمیده را از چند طریق می توان استخراج نمود:

۶-۱ از طریق سخنان معصومان (ع) درباره بانو

مجموعه سخنانی که در مورد بانو حمیده از معصوم (ع) نقل شده است عبارتند از:

۶-۱-۱- علی بن ابی طالب (ع) بر منبر کوفه فرمود: «کأنی بابن حمیده قد ملأها عدلا و قسطا»؛ گویا پسر حمیده را می بینم که زمین را از عدل و قسط پر می کند. [۲۹]شیخ طوسی وجهی برای این حدیث نقل کرده ، می نویسد: «این که صاحب الأمر را فرزند حمیده که مادر امام موسی بن جعفر (ع) است گفته، مثل آن است که وی را فرزند فاطمه (س) دانسته اند. [۳۰]

۶-۱-۲- امام باقر (ع) پس از پرسیدن نام حمیده به وی می فرماید: «حمیدهٌ فی الدنیا، محموده فی الآخره»[۳۱]؛ در دنیا پسندیده و در آخرت ستایش شده [هستی ].

۶-۱-۳- امام باقر (ع) پس از ملاقات حمیده فرمود: «حمیده سید[ه ] الإماء مصفاه من الأرجاس کسبیکه الذهب فما زالت الأملاک تحرسها حتی أذنت إلی کرامه الله؛ حمیده بانوی کنیزان و سرور آنان است، همچون شمش طلا، از پلیدی ها دور بوده، فرشتگان پیوسته او را حفظ کردند تا اجازه یافت به کرامت الهی برسد. [۳۲]

۶-۱-۴- در روایت دیگری آمده، وقتی امام باقر (ع) از دوشیزه بودن حمیده و علت این امر آگاه می شود، می فرماید: «یا اباعبدالله! حمیده سیده الإماء، مهذبه، مصفاه من الأجارس کسبیکه الذهب ما زالت الأملاک تحرسها لک حتی أُدِّیَت الیک کرامه من الله جل جلاله و علا»؛ ای اباعبدالله! حمیده بانوی کنیزان، مهذب و وارسته و هم چون شمش طلا، خالص و پاک از پلیدی هاست. پیوسته فرشتگان الهی او را حفظ کرده اند تا به دست تو رسید و این کرامتی از ناحیه خداوند متعال است. [۳۳]

به نظر می رسد دو خبر اخیر، یکی باشند و اختلاف ها یا اساسی نیست و تکرار وصف است مثل صفات « جل جلاله و علا» و «مهذبه» که افزوده شده و یا تصحیف است مثل «ادیت و اذنت». از آن جا که دیگر جزئیات دو روایت مشترک است و راویان نیز یکی هستند، می توان آن ها را یک مورد به شمار آورد و اضافات معمولا در اثبات الوصیه است که به مسعودی نسبت داده اند و در انتساب آن هم اشکال است.

۶-۱-۵- در روایتی دیگر، گفته شده امام صادق (ع) وقتی پس از میلاد امام کاظم (ع) بر وی وارد شد، فرمود: «بَخٍ بَخٍ حَلَّ المُلکُ فِی بَیتِکَ»[۳۴] آفرین بر تو که ملک و سلطنت در خانه ات جای گرفت. [۳۵]

در مجموع با استفاده از روایات، می توان صفات ذیل را برای بانو حمیده برشمرد:

– حمیده، بانو و سرور کنیزان بوده است؛

– بانو از هر گونه ناپاکی و ناخالصی به دور بوده است؛

– فرشتگان – بر اساس حکمت الهی برای پذیرش و پرورش امانت بزرگ خداوند یعنی امام (ع) – او را نگاهبانی کرده اند. در شرح کافی آورده شده، شاید فرشته نگهبان حمیده، همان مرد سپیدموی و ریش است که به برده فروش ضربه می زده است .[۳۶]

– او کرامت الهی است. علامه مقامانی سه کرامت از حکایت خریداری استخراج می کند. [۳۷]

– وصف «مصفاه» را که وصف غالب اوست ، امام تعیین فرموده اند.

۶-۲- از طریق نوع برخورد معصوم (ع) با بانو حمیده

۶-۲-۱- بر اساس روایت کلینی امام باقر (ع) پس از خریداری کنیز، شکر الهی به جای آوردند که این نشان دهنده اهمیت ورود حمیده به خاندان ولایت است . «فحمد الله و أثنی علیه ثم قال لها: ما اسمک». [۳۸]

۶-۲-۲- بر اساس روایاتی که در منابع معتبر دیده می شود، امام صادق (ع) به عبدالرحمان بن حجاج، از شاگردان آن حضرت که در مورد کیفیت انجام دادن مناسک حج برای فرزند خردسالش پرسید، فرمود: « کنیزی را نزد حمیده مصفاه بفرست و احکام حج کودک را از او بپرس». کنیز او نزد حمیده می رود و پاسخ حمیده در مورد کیفیت اعمال حج کودک، در منابع فقهی به عنوان مبنا قرار می گیرد. این برخورد امام، نشان دهنده اعتقاد آن حضرت به آگاهی فقهی و قدرت و توانایی پاسخ گویی به مسائل فقهی توسط بانو حمیده است. [۳۹]

۶-۲-۳- امام صادق (ع) هرگاه می خواستند حقوق مالی مردم مدینه را پرداخت کنند، آن را به مادرشان ام فروه و همسرشان حمیده مصفا می دادند تا ادا کنند.[۴۰] بدیهی است وکیل امام باید از توانایی معنوی (تقوا و ورع) و علمی و قدرت تدبیر و اداره امور برخوردار باشد و این انتخاب امام، از وجود ویژگی های مذکور در بانو حمیده حکایت می کند.

۶-۲-۴- امام صادق (ع) نام حمیده را در بین اسامی کسانی نوشتند که وصی خود قرار دادند. گرچه این یک حرکت سیاسی محسوب می شد و نام چهار نفر دیگر غیر امام کاظم (ع) برای حراست از مقام امامت بود، در بین جمعیت کثیری از اصحاب و اعوان آن حضرت، آوردن نام حمیده در وصیت نشان دهنده توجه ویژه امام به او و نیز جایگاه حمیده نزد شیعیان و قابلیت این بانو است. امام نام پنج نفر را برای وصایت قرار می دهند: محمد بن سلیمان (والی مدینه)، منصور دوانیقی، عبدالله (پسر بزرگ تر)، موسی (ع) و حمیده، مادر آن حضرت.[۴۱]

پیوند با امام صادق (ع) (ورود به خاندان امامت)

در مورد پیوند بانو حمیده با خاندان امامت و ولایت، با چند نکته مهم رو به رو هستیم :

۱. خریداری حمیده و پیوند با امام صادق (ع)

سه خبر و گزارش در منابع متقدم، در مورد کیفیت ورود حمیده پاک به خانه امام صادق (ع) وجود دارد که برخی از آن ها در جزئیات با هم متفاوت هستند:

۱-۱- روایت اول از عکاشه بن محصن اسدی، از اصحاب امام صادق (ع) نقل شده و در منابع مهم شیعی (کلینی، ۱۳۶۳) دیده می شود. نکات مهم در این گزارش عبارت است

از:

– عکاشه بن محصن اسدی خریدار حمیده است.

– فروشنده مردی برده فروش از اهالی بربر است که در خانه میمون یا محلی به نام «دار میمون» منزل می کند. (شاید از این رو، وی را حمیده بربریه گویند).

– کنیز به مبلغ هفتاد دینار خریداری می شود.

– جریان دوشیزه بودن حمیده مطرح می شود با این جمله که هرگاه برده فروش تصمیم سویی داشت، خداوند مردی را که موی سر و رویش سفید بود، بر او مسلط می کرد و او را سیلی می زد تا کنیز را رها می کرد.

– امام باقر (ع) در همان مجلس، حمیده را به امام صادق (ع) بخشیده می فرماید: «ای جعفر! او را برای خود بپذیر».

نکته قابل تأمل در این روایت، جمله عکاشه به امام باقر (ع) است که می گوید: «چرا برای اباعبدالله همسری نمی گیری دیگر زمان آن فرا رسیده است».[۴۲] در حالی که امام صادق (ع) در سال ۸۰ یا ۸۳ متولد شدند و اگر حداقل زمان ورود حمیده به خانه امام را یک سال قبل از تولد فرزندش (۱۲۷ق) بگیریم در آن تاریخ، امام صادق (ع) ۴۴ و یا ۴۷ ساله بوده اند و با توجه به فرهنگ و رسوم مردم شبه جزیره عربی، در آن دوره نمی توان ۴۴ یا ۴۷ سالگی را ابتدای زمان ازدواج فرض کرد. البته در صورت صحت سند و دلالت روایت می توان این مسأله را از روایت فهمید که حمیده اولین همسر امام صادق (ع) است وگرنه، گفته نمی شود زمان ازدواج وی فرا رسیده است. [۴۳]

۱-۲- روایت دوم از جابر است که مسعودی و سپس طبری آن را نقل کرده اند.

نکات مهم در این گزارش عبارتند از:

– جابر، خریدار حمیده از مرد برده فروش است.

– برده فروش مردی از اهالی مغرب است (شاید با استناد به این مطلب وی را حمیده مغربیه نامیده اند).

– بهای کنیز هفتاد دینار بوده و داستانی مشابه گزارش فوق دارد.

– برده فروش شب قبل از فروش حمیده، خواب پیامبر (ص) را می بیند و کنیز را در برابر همان کیسه پول (۷۰ دینار) می خرد.

– دوشیزه بودن حمیده در این روایت با تعبیر «مردی خوش سیما که فقط من او را می دیدم، مانع می شد» آورده شده است.

– امام باقر (ع) در همان مجلس وی را به امام صادق (ع) می بخشد.

سند این روایت ، مرفوعه است و منبع اولیه آن اثبات الوصیه است که منسوب به مسعودی بوده، هنوز صحت انتسابش اثبات نشده است.

۱-۳- روایت سوم از هشام بن احمر نقل شده [۴۴]و نکات مهم آن عبارت است از:

– هشام بن احمر خریدار حمیده، است.

– فروشنده، برده فروشی است افریقایی (که نسبت به دیگر برده فروشان حریص و طماع نیست و تعیین قیمت را به امام واگذار می کند).

– ابتدا کنیزی نداشت ولی در رجوع بعدی هشام، خدمتکاری بیمار را می آورد که به دو کنیز تکیه داده بود و پاهایش را روی زمین می کشید. این همان حمیده است.

– امام باقر (ع) دویست دینار برای خرید این کنیز می دهد!

– برده فروش، جاریه را در راه خدا آزاد می کند و پول را نمی پذیرد!

– امام به هشام بن احمر می گوید: «أما إنها تلد مولودا لیس بینه و بین الله حجاب»؛ آگاه باش که او فرزندی به دنیا می آورد که میان او و خداوند حجابی نیست.

– برده فروش دوشیزه بودن وی و ناکامی برده فروشان از او را به هشام بن احمر می – گوید (نه حمیده به امام باقر (ع)).

در این روایت چندین مورد خودستیزی یا تناقض درونی و اشکال محتوایی وجود دارد:

برده فروش از یک طرف می گوید جاریه ای ندارم و از سوی دیگر پس از بازگشت هشام ، جاریه ای بیمار را می آورد که بر دو جاریه سالم تکیه داده بود؛ یعنی سه کنیز داشته ولی وجود کنیز را انکار می کند مگر آن که مراجعه بعدی هشام با فاصله زیاد بوده باشد. از سوی دیگر، برده فروش به هشام می گوید که کنیز را نزد مولایش ببرد تا قیمت را تعیین کند و این مرسوم نبوده است . نکته مهم تر این که طبق این گزارش ، برده فروش افریقایی پولی بابت کنیز نمی گیرد و حال آن که قبل از آن تعیین قیمت را به خریدار وامی نهد و بعد هم کنیز را آزاد می کند. این مطلب با آنچه در تمام منابع به اتفاق آمده و حمیده را « ام ولد» می خوانند، تناقص دارد؛ زیرا اگر کنیزی آزاد شود حره محسوب می شود و احکام حره را دارد. نکته دیگر این که آیا مبلغ دویست دینار برای خرید کنیزی بیمار مرسوم بوده است؟!

خلاصه آن که روایات مذکور از نظر محتوا با هم اختلاف دارند و به ویژه روایت سوم، از نظر ارزیابی درونی (محتوایی) پذیرفتنی نیست .

بررسی سندی روایت های خریداری حمیده

سند روایت عکاشه عبارت است از: «الحسین بن محمد عن المعلی عن علی بن السندی عن عیسی بن عبدالرحمان عن ابیه عن ابن عکاشه بن محصن الاسدی قال…». [۴۵]

این حدیث از نظر سند ضعیف و از نظر اتصال، مسند است. سند روایت مربوط به جابر بن عبدالله عبارت است از: «حدثنا ابوالمفضل محمد بن عبدالله، قال: حدثنی ابوالنجم ابن عمار الطبرستانی، قال: حدثنی ابوجعفر بن علی الشلمغانی رفعه الی جابر قال…»[۴۶] سند این روایت، مرفوعه است. البته مسعودی در اثبات الوصیه حدیث جابر را بدون ذکر راویان اولیه به صورت مرفوعه آورده است.

سند حدیث سوم عبارت است از: «عبدالجبار بن علی الرازی عن شیخ الطائفه عن الحسین بن عبیدالله عن احمد البزوفری عن حمید بن زیاد عن العباس بن عبیدالله بن احمد الدهقان عن ابراهیم بن صالح الانماطی عن محمد بن الفضیل و زیاد بن النعمان و سیف بن عمیره عن هشام بن احمر قال…»[۴۷]گرچه هشام بن احمر کوفی از اصحاب امام صادق (ع) و کاظم (ع) بوده، این گزارش از نظر مضمون هم اشکال دارد و به نظر می رسد مربوط به بانو نجمه، مادر امام رضا (ع) است نه حمیده.

این گزارش را شیخ طوسی می آورد و سند آن چنین است: «و بهذا الإسناد عن ابراهیم بن صالح عن محمد بن فضیل و زیاد بن نعمان و سیف بن عمیره عن هشام بن احمر».[۴۸]همچنین طبرسی در پایان این گزارش، اشاره می کند که شیخ مفید نیز در کتاب ارشاد خود مانند این خبر را به سند هشام بن احمر می آورد با این تفاوت که طبق آن خبر، امام کاظم (ع) دستور خرید جاریه را می دهد و او مادر امام رضا (ع) است (همان) نه مادر امام کاظم (ع). مجلسی نیز به این مطلب اشاره دارد.[۴۹] در هر حال، به نظر می رسد از نظر سندی در مطالعات تاریخی و در مورد فوق نمی توان راه به جایی برد؛ زیرا از قوت سند برخوردار نیستند و باید همت خود را بر دلالت روایات متمرکز کنیم.

۲. ازدواج با عقد یا “ملک یمین “

معمولا نکاح مشروع به دو نوع تقسیم می شود؛ نکاح با عقد و نکاح ملک و این که مردی با کنیزی که ملک اوست نکاح کند ملک یمین گویند.[۵۰] این که آیا امام صادق (ع) و حمیده با هم ازدواج عقدی کردند و یا این بانو ملک یمین امام صادق (ع) بود، از نکاتی است که می توان با استفاده از روایات مربوط به خریداری بانو در مورد آن بحث کرد.

در پایان روایت کلینی آمده که امام باقر (ع) فرمود: «یا جعفر! خذها إلیک»؛ ای جعفر! او را بگیر.[۵۱] از عبارت مذکور، نمی توان آزاد کردن حمیده و سپس تزویج وی را برداشت نمود و به نظر می رسد امام باقر (ع) کنیز را خریداری نموده و به فرزندش امام صادق (ع) بخشیدند و او ام ولد محسوب می گردد.

همچنین تمامی منابع مربوط به شرح حال امام کاظم (ع)، مادر آن حضرت را «ام ولد» دانسته اند و سپس نام و ملیت و یا وصف او را ذکر می کنند. پس وی هم چنان کنیز بوده و آزاد نشده بود؛ چنان که بنابر روایت طبری، حمیده به امام صادق (ع) داده شده؛ «فدفعها ابوجعفر إلی أبی عبدالله»؛ ابوجعفر این بانو را به امام صادق (ع) داد. [۵۲]

نکته قابل توجه این که از امام کاظم (ع) به بعد، مجموعه مادران ائمه از کنیزان هستند و این چند دلیل می تواند داشته باشد:

– برای تعظیم گروهی از قشرهای جامعه که همواره مورد تحقیر و توهین قرار می‏گرفتند.

– ایجاد زمینه پیوند زناشویی برای کنیزان با حرمت بخشیدن به آنان پس از حضور در خانه امام با ایجاد الگوی برتر.

– کنیزان مورد نظر که افتخار مادری ائمه را یافتند، قابلیت هایی داشتند و بر اساس همان قابلیت ها و ظرفیت ها، برگزیده و به عنوان مربی امام معصوم انتخاب شدند.

– سیره پیامبر (ص) و معصومان پیش از امام صادق (ع)، ایحاد زمینه آزادی