بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی دیدگاه مونتگمری وات پیرامون افسانه غرانیق :

ساختن خرافات و داستان های موهوم و بی پایه و اساس و وارد ساختن آن در بستر تفاسیر و روایات پیامبر(ص) و ائمه اطهار(ع)، همواره از مهم ترین راهکارهای مخالفان و معاندان اسلام در راه مبارزه با تعالیم ناب اسلامی بوده است. از جمله افسانه های خرافی که در جهت تخریب شخصیت والای پیامبر(ص) و تضعیف سخنان آن حضرت توسط برخی نابکاران ساخته و پرداخته شده و برخی مورخان و مفسران نیز بدون توجه به خاستگاه چنین داستان مجعولی، آن را در آثار خود نقل کرده و دستاویز مستشرقان قرار داده اند، «افسانه غرانیق» یا آیات شیطانی است.

در سال های اخیر شاهد آن بوده ایم که برخی قلم به دستان معاند کوشیده اند تا با بهره جستن از ابزارهای هنری همچون رمان و تخیلات شاعرانه، این داستان را به سبکی جدید باز آفرینی و آن را با رنگ و جلایی امروزی، جلوه ای دیگر ببخشند. نمونه عینی این تلاش های وقیحانه، کتاب «آیات شیطانی» اثر سلمان رشدی مرتد است. این کتاب که در اصل برای مقابله با جنبش های اسلامی در تمام نقاط عالم طراحی شده است، بر اساس افسانه غرانیق پی ریزی شده است و نویسنده آن، افسانه غرانیق را مکرر و به شکل های گوناگون آورده است.

طبق این داستان خرافی و برساخته، شیطان با دستبرد در وحی الهی مطالبی شرک آمیز را در قالب آیات الهی به رسول خدا(ص) القاء کرده و آن حضرت نیز بدون اطلاع از این نیرنگ شیطان، همان سخنان را وحی الهی تلقی نموده و بر مردم تلاوت کرده است تا اینکه شب هنگام جبرئیل او را از این فتنه شیطانی آگاه نموده و به حقیقت امر رهنمونش ساخته است. ویلیام مونتگمری وات خاورشناس مسیحی، در آثار خود به این افسانه ساختگی به تفصیل پرداخته است. در این پژوهش ابتدا به بیان افسانه غرانیق از زبان وات پرداخته و سپس با قراین قرآنی، روایی، عقلی و تاریخی آن را مورد بررسی و نقد قرار می دهیم.

معرفی

ویلیام مونتگمری وات (William Montgomery Watt)، اسلام شناس و استاد بازنشسته مطالعات عربی و اسلامی دانشگاه ادینبورو (University of Edinburgh)، از خاورشناسان مسیحی است که بیش از شصت سال از عمر ۹۷ ساله اش را به مطالعه و پژوهش پیرامون قرآن، آموزه های اسلامی، تاریخ و سیره پیامبر اکرم(ص)، علوم اسلامی و نیز مناسبات میان اسلام و مسیحیت اختصاص داده و بیش از سی کتاب و ده ها مقاله به جامعه علمی عرضه کرده است. مهم ترین آثار وات در حوزه های مختلف تاریخ اسلام و سیره نبوی، قرآن و مطالعات میان ادیان عبارت است از: محمد در مکه، محمد در مدینه، محمد پیامبر و سیاستمدار، مکه محمد، تأثیر اسلام بر اروپای قرون وسطی، اسپانیای اسلامی، اسلام و انسجام جامعه، دوره شکل گیری تفکر اسلامی، اندیشه سیاسی اسلام، بنیادگرایی اسلامی و مدرنیته، درآمدی بر تاریخ قرآن، برخورد آرای مسلمانان و مسیحیان، اسلام و مسیحیت در عصر حاضر، حقیقت دینی در عصر ما (فرمانیان، «مونتگمری وات؛ کشیش پیامبرشناس»، ۳۲/۲۸۶ـ۲۸۷)

مفهوم شناسی «غرانیق»

«غرانیق» جمع غُرنوق به معنای جوان شاداب و زیباست. هم چنین به معنای نوعی پرنده آبی سفید یا سیاه رنگ نیز آمده است (طریحی، مجمع البحرین، ذیل واژه). مشرکان بت های سه گانه (لات، عزّی و منات) را «غرانیق» (بلند پایه) می نامیدند و از آنها امید شفاعت داشتند؛ لذا گاه به دنبال ذکر نام این بت ها با جمله های (تلک الغرانیق العلی و انّ شفاعتهنّ لترتجی) آنها را بدرقه می کردند (مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، ۲۲/۵۲۱)

پیشینه

هیچ یک از اندیشمندان اسلامی «افسانه غرانیق» را نپذیرفته اند، بلکه آن را خرافه و ساخته افسانه سرایان و معاندان قلمداد نموده اند که برای تضعیف موقعیت پیامبر اکرم(ص) و مسلمانان ساخته و پرداخته شده است. غیر از معدود مفسرانی همچون طبری (جامع البیان، ۱۷/۱۳۱) و سیوطی (الدر المنثور، ۴/۳۶۶) که «افسانه غرانیق» را بدون اعمال نقد و نظر نقل کرده اند و نیز زمخشری که بعد از نقل داستان، بی تفاوت از کنار آن گذشته (الکشاف،۳/۱۶۴)، اکثر علما و مفسران شیعه و اهل سنت به شدت با این داستانِ مجعول برخورد نموده و به گونه های مختلف، جعلی بودن آن را اثبات کرده اند. آلوسی از علمای اهل سنت در این خصوص می نویسد: بسیاری از محققان، این داستان را انکار نموده اند (روح المعانی، ۹/۱۶۹). ابن کثیر دمشقی ذیل آیه ۵۲ سوره حج می نویسد: اکثر مفسران در اینجا قصه غرانیق را نقل کرده اند، اما طریق همه آنان مرسل و مقطوع است و من اسناد آن را در وجه صحیحی مشاهده نکردم (تفسیر ابن کثیر، ۵/ ۳۸۷). فخر رازی نیز بر این باور است که راویان این حدیث، ضعیف و غیر موثق اند و صدور آن از ابن عباس به هیچ وجه معلوم نیست. وی هم چنین از محمد بن اسحاق، از بزرگان اهل سنت، یاد می کند که کتابی در این زمینه نگاشته و آن را ساخته زندیقان قلمداد می کند (مفاتیح الغیب، ۲۳/۲۳۷). هم چنین طبرسی پس از نقل داستان می نویسد: احادیث این نقل در نزد اهل حدیث، ضعیف و معیوب است و پیامبران از مضمون این حدیث، منزّه می باشند (مجمع البیان، ۷/۱۴۶). ابوالفتوح رازی، نیز در تفسیر خود وجوه بسیاری را در رد این داستان خرافی بر می شمارد (روض الجنان، ۱۳/۳۴۵) علامه طباطبایی نیز پس از نقل این داستان از الدر المنثور می فرماید: این روایت به چند طریق از ابن عباس و جمعی از تابعان روایت شده و عده ای از جمله حافظ بن حجر آن را صحیح دانسته اند، ولی ادلّه قطعیه ای که دلالت بر عصمت پیامبر(ص) دارد، متن این حدیث را تکذیب می کند (المیزان، ۱۴/۳۹۷). بیضاوی نیز در تفسیر خود پس از نقل داستان، آن را مردود و غیر قابل قبول می داند (انوار التنزیل، ۴/۷۵). برخی از مفسران ریشه پیدایش این افسانه جعلی را به عصر اموی یا عباسی می رسانند که با تعمد افسانه سازان وارد کتاب ها شده است (احسن الحدیث، ۷/۷۱). آیت الله معرفت با افترا خواندن این داستان مجعول، آن را دستاویزی برای بدگویی مستشرقان و… دانسته و از نظر سندی و محتوایی به بررسی و نقد جدی آن پرداخته است (التمهید، ۱/۱۲۱ـ۱۳۵). هم چنین از علمای معاصر، آیت الله سبحانی، این افسانه را با میزان عقل، پوچ و بی معنا تلقی کرده است (فروغ ابدیت، ۳۲۹ـ۳۳۹).

افسانه غرانیق یا آیات شیطانی در آثار وات

از نگاه وات، حضرت محمد(ص) که در اثر مخالفت اهالی مکه خسته و فرسوده شده بود، در انتظار وحیی بود که اشکالات رؤسای مکه را برطرف سازد. در این حال، وحیی آمد که از دو یا سه آیه تجاوز نمی کرد و به بعضی از خدایان معابد اطراف مکه اجازه میانجیگری می داد. از این رو، دریافت که این آیات از جانب خدا به وی الهام نمی شود، بلکه وسوسه های شیطانی است. نخست می خواست آنها را بپذیرد. این امر نشان می دهد که وی در این مرحله از یکتاپرستی از ادای احترام و دعا نسبت به بعضی از موجودات ماورای طبیعی که آنها را نوعی فرشته می دانستند، امتناع نداشته است (وات، محمد پیامبر و سیاستمدار، ۳۳). وات در شرح جزئیات این واقعه می گوید: زمانی بوده که حضرت محمد(ص) آیاتی در قرآن آورده است که ظاهراً شفاعت بت ها را اجازه می دهد: «افرأیتم اللّات والعزّی ومنات الثّالثه الاخری وتلک الغراینق العلی وانّ شفاعتهنّ لترتجی». چندی بعد وحی دیگری بر او نازل شد که آیات پیشین را نسخ کرد و جای آنها را گرفت؛ «أَفَرَأَیتُمُ اللاَّتَ وَالْعُزَّی * وَمَنَاهَ الثَّالِثَهَ الْأُخْرَی * أَلَکمُ الذَّکرُ وَلَهُ الْأُنثَی * تِلْک إِذاً قِسْمَهٌ ضِیزَی * إِنْ هِی إِلَّا أَسْماءٌ سَمَّیتُمُوهَا أَنتُمْ وَآبَاؤُکم مَا أَنزَلَ اللَّهُ بِهَا مِن سُلْطَانٍ إِن یتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَمَا تَهْوَی الْأَنفُسُ وَلَقَدْ جَاءَهُم مِن رَبِّهِمُ الْهُدَی» (نجم/ ۱۹ـ۲۳).

وات در توضیح این آیات می گوید: شیطان بی آنکه محمد(ص) متوجه شود، در آیات نخستین فرو لغزیده بود. این داستان بسیار عجیب و شگفت انگیز است؛ زیرا پیامبری که بزرگ ترین دین یکتاپرستی را تبلیغ می کند، خود شرک اختیار می کند. در حقیقت، این واقعه به اندازه ای عجیب است که نشان می دهد اساس آن صحیح بوده است و تصور نمی رود که کسی آن را اختراع کرده و قبول آن را از مسلمانان خواسته باشد. وانگهی، در قرآن آیه دیگری است که تقریباً مطلبی این گونه را بیان می کند: «وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِک مِن رَّسُولٍ وَلاَنَبِی إِلَّا إِذَا تَمَنَّی أَلْقَی الشَّیطَانُ فِی أُمْنِیتِهِ فَینسَخُ اللَّهُ مَایلْقِی الشَّیطَانُ ثُمَّ یحْکمُ اللَّهُ آیاتِهِ وَاللَّهُ عَلِیمٌ حَکیمٌ» (حج/ ۵۲). وات در ادامه می گوید: محمد(ص) در صدد بود راه آسانی پیدا کند که تجار ثروتمند بتوانند دین اسلام را بپذیرند و هنگامی که شیطان او را استیضاح کرد، او متوجه آن نشد. از نظر وات، خواه این داستان را قبول کنیم یا خیر ـ هر چند ممکن است حقیقتی در آن باشد ـ ظاهراً چنین به نظر می رسد که حضرت محمد(ص) نخست «آیات شیطانی» را آورده و سپس آیات دیگری در نسخ آنها بر او نازل شده است.

از دیدگاه وات، یکی از جنبه های جالب این داستان آن است که نظر و عقیده حضرت محمد(ص) را نسبت به زمان خود بر ما آشکار می سازد. او می گوید: هرچند حضرت محمد(ص) ایمان داشت که گوینده این آیات او نیست و بر وی نازل می شود، اما در ابتدا متوجه نشده بود که این آیات مخالف دینی است که او مبلّغ آن است.

وات در ادامه در پاسخ این پرسش که آیا خود حضرت محمد(ص) در این زمان مشرک بوده است یا خیر، دلایل چندی را در رد شرک پیامبر(ص) بیان می دارد: نخست آنکه باید توجه داشت که سه رب النوع به سه زیارتگاه، واقع در فاصله دو روز راه از مکه تعلّق داشتند؛ زیارتگاه لات در شهر طائف، عزّی بین طایف و مکه، و منات بین مکه و طائف. ظاهر امر نشان می دهد که نخستین اثر آیات شیطانی در شنوندگان این بود که به آنان اجازه پرستش در این سه زیارتگاه را می داده است و نخستین اثر آیات بعدی که آنها را نسخ کرد، این بود که باید از این پس از عبادت در این زیارتگاه ها خودداری کرد. در نتیجه، همین منع و نهی بود که چون دین اسلام قوت گرفت، این سه زیارتگاه را منهدم کردند.

از دیدگاه وات، از لحاظ یکتاپرستی باید به خاطر داشت که معاصران حضرت محمد(ص) به دین او به نظر نوعی یکتاپرستی مبهم نگاه می کردند. وی بر این باور است که عبارت «رب النوع» را در این مورد نباید با خدایان اساطیر یونان قدیم اشتباه کرد و ادیان سامی چنین داستان هایی درباره مظاهر خدایان خود ندارند. به عقیده وات، خدا نیرویی است که به شهر یا شیء خاصی تعلّق ندارد، و نام هایی هم که برای او به کار می رود، «الله»، «قادر مطلق» و تعیین کننده سرنوشت هاست. وات احتمال می دهد که اعراب روشنفکر آن زمان به این اسامی به دیده تجلّی یک نیروی واحد می نگریستند و بعدها می گفتند که خدا ۹۹ نام دارد. عبارت «دختران خدا» نیز با آن مغایرتی ندارد؛ زیرا اعراب برای نشان دادن مناسبات از کلمات خواهری و پدری و فرزندی استفاده می کردند. به این ترتیب، حضرت محمد(ص) و پیروانش «آیات شیطانی» را به این دید می نگریستند که به آنان اجازه پرستش خدا را در سه زیارتگاه مذکور داده است و توجهی نداشتند که این عمل آنان شرک به شمار می رود.

وات علت عدم توجه مسلمانان به تشخیص این تضاد را این گونه بیان می کند که مسیحیان و یهودیان به وجود نوعی موجودات ماورای طبیعی یعنی فرشتگان معتقد بودند که در درجه دوم اهمیت قرار داشتند. به باور وات، عقیده به فرشتگان و جن و دیگر موجودات ماورای طبیعی جزء عقاید اعراب نیز به شمار می رفت و احتمالاً حضرت محمد(ص) و پیروانش به این ربّ النوع ها به دیده چنین موجوداتی می نگریستند. البته در قرآن نیز آیاتی است که درستی این نظر را تا حدی تأیید می کند، به ویژه پس از حمله به پرستش این بت ها و رب النوع ها (وات، محمد پیامبر و سیاستمدار، ۷۶ـ۸۰؛ هولت و دیگران، تاریخ اسلام کمبریج، ۷۴).

برای درک بهتر، لازم است با نگاه جامع تری به این واقعه نگریست. تجار و ثروتمندان مکه از یک سو با حضرت محمد(ص) و پیروانش ابراز دشمنیِ کامل نمی کردند؛ زیرا خطر را در این می دیدند که مبادا حضرت محمد(ص) در اثر تماس با منابع ماورای طبیعی و حکمت بالغه، روزی یکی از افراد بزرگ مکه گردد و افکار و عقاید او نشر یابد. از سوی دیگر، تصور می کردند که یکی از علل عمده فعالیت های حضرت محمد(ص)، عدم رضایت او از مقامی است که در مکه دارد. به ویژه، وقتی می دیدند که او از جمع تجار ثروتمند که تجارت را در انحصار خود دارند و هر روز سودی فراوان می بردند، بیرون است. البته آنان تصمیم گرفتند با آوردن حضرت محمد(ص) در جرگه خود از خطر او بکاهند و به او اجازه دهند که شریکِ منافع آنان گردد و با خانواده آنان ازدواج کند. در عوضِ این امتیازات، از حضرت محمد(ص) می خواستند که به هر نحوی با آیین های گذشته آنان موافقت کند. وات در پاسخ از چیستی علت مرکزیت یافتن مبارزه میان حضرت محمد(ص) و تجار ثروتمند مکه در حول بت ها، می گوید: نخستین بار تجاری که به علت غرور ثروت مورد حمله قرآن قرار گرفتند و خودپرستی و خودخواهی آنان به علت برخورداری از ثروت مورد انتقاد واقع شد؛ هر چند فعالیت های بازرگانی آنان موجب بالا رفتن سطح زندگی مکه بود، ولی نمی توانستند از خود طوری دفاع کنند که عمل خود را در نظر مردم، عادی و صحیح جلوه دهند. بعضی از آنان نیز می ترسیدند که مبادا در اثر از بین رفتن زیارتگاه های خارج مکه به تجارت آنان لطمه ای وارد آید و عده ای دیگر تصور می کردند تنها راهی که می توانند بی هیچ وسیله ای حمایت و پشتیبانی مردم را جلب کنند، دفاع از دین قدیم است. از این جهت بود که از محمد(ص) درخواست کردند مطالبی درباره خدایان بگوید یا به اصالت بعضی از مبانی دین قدیم اقرار و اعتراف کند.

از نظر وات، حضرت محمد(ص) حاضر نبود با تقاضای آنان موافقت نماید؛ زیرا آنچه خواسته بودند در «آیات شیطانی» دریافت کرده بودند که پرستش در سه زیارتگاه را مجاز دانسته بود. از نگاه وات، معلوم نیست نسخ این آیات چه مدت طول کشیده است؛ زیرا نخستین و بهترین منابع در این باره خاموش هستند، ولی ممکن است هفته ها یا ماه ها طول کشیده باشد. به عقیده وات، ظاهراً ادامه آن تا موقعی بوده که حضرت محمد(ص) عدم امکان توافق را در این مورد دریافته یا شاید احساس کرده است که مردم به کاهنان رب النوع ها به دید افرادی مساوی و هم طراز او نگاه می کنند و یا احتمالاً متوجه شده است که بین نهضت دینی جدید او و شرک امتیازی قایل نیستند. از این جهت، وحی جدیدی که بر او نازل شده بود پذیرفته و آن را منتشر ساخته است.

وات معتقد است نسخ «آیات شیطانی» نشان می دهد که آیین این سه زیارتگاه، دیگر از آن پس رسمیت ندارد و مخالفت شدید با حضرت محمد(ص) از همین جا آغاز گردید و سردسته مخالفان، تجار ثروتمندی بودند که املاکی در طایف داشتند و بی شک بی توجهی به زیارتگاه ها و خدایان آنان موجب از دست رفتن تجارت می شد. بعدها تجار ثروتمند دیگر نیز به آنان پیوستند، زیرا بهانه خوبی به دست آورده بودند که می توانستند به حضرت محمد(ص) حمله کنند.

وات احتمال می دهد که تغییر اوضاع نیز موجب بر هم خوردن امنیت شده و ناامنی سبب گردیده است که تجار متوجه دین قدیم بشوند، در صورتی که تا زمانی که به موقعیت آنان لطمه ای وارد نیامده بود توجه چندانی به آن دین نداشتند. از دیدگاه وات، ظاهراً این موضوع برای حضرت محمد(ص) نیز بهانه خوبی بوده است تا جنگ با تجار را آغاز کند و احتمال می دهد که با گذشت زمان از نظریه یهودیان و مسیحیان نیز نسبت به بت ها اطلاعات بیشتری کسب کرده و متوجه شده است که اگر برضد بت پرستی برنخیزد با آنها یکسان خواهد بود. به باور وات، تأکید حضرت محمد(ص) بر این بود که بت ها قدرتی ندارند که به بشر صدمه یا سودی برسانند و روز قیامت از او شفاعت کنند. در واقع، در روز قیامت بت ها پرستش کنندگان خود را رد خواهند کرد. مبارزه میان حضرت محمد(ص) و تجار مکه در واقع امر، بر سر خدایان و خدای واحد بود. اسلام تصور شریک برای «خدا» را از بزرگ ترین گناهان بر می شمرد و این نظریه در بخش اول کلمه شهادت، یعنی «لا اله الّا الله» بیان شده است (همان، ۸۰ـ۸۳؛ ویلیام مونتگمری وات، محمد در مکه، ۱۰۲ـ۱۰۴؛ هولت و دیگران، تاریخ اسلام کمبریج، ۷۵).

وات می گوید: تاریخ مهاجرت به حبشه را باید پس از نسخ «آیات شیطانی» یا در حدود سال ۶۱۵م دانست. از نظر وی، حقیقت ماجرا واضح و آشکار، ولی دلایل آن تاریک و نامعلوم است. منابع نخستین درباره جزئیات آن اختلاف دارند؛ هرچند مقبول تمام مسلمانان است که مهاجرت دو بار صورت گرفته است. دسته اول هنگامی که از آیات شیطانی و مصالحه حضرت محمد(ص) با دشمنانش آگاه شدند بازگشتند، ولی دریافتند که این آیات منسوخ شده و مبارزه شدت یافته است. از نظر وات، اشکالات و نارضایتی هایی که به علت نسخ آیات شیطانی ایجاد شده بود، الزاماً در وقوع این مهاجرت مؤثر بوده است. همین سیاست مخالفت با حضرت محمد(ص) موجب گردید تا تجار و دوستان آنان در صدد برآیند که عرصه را بر برادران و عموزادگان و دیگر اعضای جوان خانواده های خود که مجذوب نهضت دینیِ جدید شده بودند، تنگ کنند. از یک نظر، این عمل را می توان نوعی آزار و از نظر دیگر، موجب نفرت و نارضایتی دانست (ویلیام مونتگمری وات، محمد پیامبر و سیاستمدار، ۸۴ ـ ۸۵).

وات می گوید: طبق مشهور آیات شیطانی دو یا سه آیه است که طبق ادعای مدعیان پس از آیه ۱۹ سوره نجم در کنار کعبه در مکه نازل شده است. گفته اند محمد(ص) در امید و انتظار نزول وحیی بود که باعث شود تاجران مکه دین او را بپذیرند. در چنین شرایطی بود که این گونه نازل شد: «افرأیتم اللّات والعزّی ومنات الثّالثه الاخری تلک الغرانیق العلی و انّ شفاعتهنّ لترتجی» (وات، محمد در مکه، ۱۰۲). به گفته وات، بعداً ـ البته معلوم نیست چه مدت بعد ـ حضرت محمد(ص) پی برد که اینها جزو وحی نیست؛ زیرا وحی اصلی را دوباره دریافت کرد که به جای آیات ادعایی، آیات «أَلَکمُ الذَّکرُ وَلَهُ الْأُنثَی * تِلْک إِذاً قِسْمَهٌ ضِیزَی» (نجم/ ۲۱ـ۲۲) آمده بود.

بررسی و نقد «داستان آیات شیطانی» (افسانه غرانیق)

هر چند این داستان به پاره ای از کتب تفسیری، روایی و سیره راه یافته و از سوی مخالفان اسلام و افسانه پردازان قدیمی و نیز به مدد نکته پردازان معاصر، شاخ و برگ پیدا کرده است، اما دلایل فراوان قرآنی، روایی، عقلی و تاریخی حاکی از آن است که این افسانه یک داستان جعلی و برساخته است که با هدف بی اعتبار جلوه دادن قرآن کریم و تعالیم پیامبر اسلام(ص) و توسط شیطان صفتان جعل شده است. در ادامه این دلایل به تفصیل مطرح می شود.

۱.مخدوش بودن سند این دسته از روایات

اگر داستان آیات شیطانی صحت داشت، دستاویز بزرگی برای مشرکان در مقابله با مسلمانان در طول دعوت پیامبر(ص) می شد و هیچ گاه دعوت پیامبر(ص) را نمی پذیرفتند. تاریخ، این داستان ساختگی را ضبط نکرده و فقط به نقل از کسانی که بعد از زمان پیامبر(ص) آمده اند، حکایت شده است. هم چنین در تاریخ نقل نشده که کسی ادعا کرده باشد، خود ناظر این واقعه بوده و آن را مستقیماً شنیده است؛ لذا بر کذب این داستان از این جهت یقین قطعی حاصل می شود (معرفت، التمهید، ۱/ ۱۲۸). بررسی سلسله سند چنین روایاتی نشان می دهد که مجموعه راویانی که افسانه غرانیق به آنها منتهی می شود، عبارت از شش نفر هستند: ۱. محمد بن کعب قرظی ۲. محمد بن قیس ۳. مطلب بن عبدالله بن حنطب ۴. ابوالعالیه ریاحی ۵. سعید بن جبیر ۶. عبدالله بن عباس. تاریخ گواهی می دهد که هیچ یک از این افراد در زمان وقوع این داستان خیالی حضور نداشتند (مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۲۲/۵۲). سلسله سند این حدیث به هیچ یک از اصحاب پیامبر(ص) متصل نیست و تنها به چند تن از تابعان که زمان پیامبر(ص) را درک نکرده اند، نسبت داده شده است؛ بنابراین، حدیث مرسل است و به سندی که شاهد قضیه باشد مستند نیست. ابن عباس نیز که این حدیث از وی نقل شده، در سال سوم پیش از هجرت متولد شده است؛ لذا او نیز شاهد این قضیه نبوده است (معرفت، التمهید، ۱/ ۱۲۱).

در واقع، این داستان را هیچ یک از کسانی که پایبند نقل روایات صحیح بوده اند، نقل نکرده اند. تنها مفسران و مورخانی که شیفته و دلباخته نقل مطالب عجیب و غریب بوده اند، به نقل این حدیث جعلی مبادرت ورزیده اند. در این باره می توان به علمای اهل تسنن از جمله محمد بن اسماعیل بخاری مثال زد که در چند جای کتاب خود نزول سوره نجم و سجده کردن مسلمانان را ذکر کرده است، اما از افسانه غرانیق سخنی به میان نیاورده است. بنابراین، می توان دانست که تا اوایل قرن سوم هجری اثری از این افسانه در میان مسلمانان نبوده و بعداً توسط جاعلان وارد احادیث شده است (رک: همان، ۲۲/۵۲۱؛ فخر