فایل پاورپوینت کامل بررسی « هویت انسان » از دیدگاه روان شناسی اسلامی

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی « هویت انسان » از دیدگاه روان شناسی اسلامی :

مقدمه

در مورد ساختار حیاتی انسان دو نظریه متفاوت وجود دارد. در یک طیف از نظریه ها وجود « عامل غیر ملکولی » در ساختار وجودی انسان نفی می گردد و در طیف دیگر این اعتقاد وجود دارد که علاوه بر ملکول ها یک « عامل غیر شیمیایی » نیز در ساختار وجودی انسان وجود دارد. ما « مفهوم هویت » را در هر دو طیف بررسی می کنیم .

هویت مولکولی

از دیدگاه « نظریه مکانیستی حیات » انسان و سایر موجودهای زنده جز مجموعه های مولکولی چیز دیگری نیستند و تمام فعل و انفعال های زیستی روانی و اجتماعی انسان از همین مجموعه های مولکولی سرچشمه می گیرند. به این ترتیب در کشف « عامل اصلی هویت » از دیدگاه آن ها فقط مولکول ها را می توان معرفی کرد و در حقیقت هویت انسان فقط در « هویت ملکولی » خلاصه می شود. باتوجه به مشخص بودن خواص فیزیکی و شیمیایی ملکول ها و ترکیب های ناشی از آن ها این نظریه برای ارائه تفسیری قابل قبول در مورد هویت انسان با تناقض رو به رو است و یک بار دیگر عدم واقع گرائی و باطل بودن این نظریه اثبات می شود.

مجموعه هویت ملکولی و غیر مولکولی

طیف مقابل نظریه مکانیستی حیات نظریه هایی هستند که معتقدند علاوه بر ملکول ها یک « عامل غیرشیمیایی » نیز در انسان وجود دارد که در این مورد می توان به نظریه « اصالت روان » و نظریه « کلیه گرایی » اشاره کرد. در این نظریه ها ضمن توجه به ملکول ها این اعتقاد وجود دارد که موجودات زنده و از جمله انسان تنها از عناصر ملکولی و ترکیب های شیمیائی ناشی از آن تشکیل نشده اند. این مکاتب بر وجود یک عامل واقعیت یا « هویت غیرملکولی » به نام « روان » تاکید می نمایند که عامل حیات انسان و ارتباطهای ملکولی می باشد. بدیهی است از دیدگاه این مکتب وجود « هویت ملکولی » در انسان و سایر موجودات زنده نفی نمی گردد. زیرا سلامت « هویت ملکولی » و تعادل در آن برای دستیابی به سلامت روانی ضروری است .

با بررسی زیست شناسی روان شناسی جانوران و فیزیولژی انسان « روان » را می توان با عنوان « عامل حیات » مطرح کرد که ده مشخصه برای آن وجود دارد و در اینجا لازم است به یکی از آن ها اشاره شود.

«اسحق آسیموف » یکی از متخصصان زیست شناسی تعداد ملکول های موجود در هر سلول کبدی را دویست تریلیون ملکول تخمین علمی می زند و حال آنکه « گایتون » یکی از متخصصان فیزیولژی انسان تعداد سلول های بدن انسان را ۱۰۰ تریلیون سلول تخمین می زند . اگر با اغماض نسبی تمام سلول های بدن را حاوی ۲۰۰ تریلیون بدانیم مجموع ملکول های بدن انسان ۲۰ ۰۰۰ تریلیون تریلیون نامتجانس به دست می آید . در این حال باید پرسید عاملی که موجب هماهنگی و یکپارچگی این تعداد ملکول نامتجانس می گردد و یک سازمان زیستی به نام انسان را به وجود می آورد چیست چگونه هویت واحدی که تا پایان عمر و تا ابد ثابت باقی می ماند به وجود می آید آیا این عامل می تواند شیمیایی باشد اگر این عامل شیمیایی است نوع آن چیست تا آن جا که مطالعات علمی ـ تخصصی نشان می دهد تاکنون هیچ محققی عامل شیمیایی خاصی را به عنوان « عامل ایجاد هویت انسان » معرفی نکرده است . به نظر می رسد بررسی منصفانه در این مورد ما را به غیر شیمیایی و غیر مادی بودن عامل حیات رهنمون می سازد زیرا کنار هم قرار گرفتن ملکول های مختلف موجب بروز « پدیده حیاتی » و تمامیت موجود زنده نمی گردد. در حقیقت علم بیوشیمی نیز با تفسیر صرفا شیمیایی فعل و انفعال های حیاتی قادر به توجیه پدیده های شیمیایی نیست مگر آن که « عامل حیات » را به عنوان یک « عامل غیرشیمیایی » به حساب آورد.

نقش « عامل حیات » در ساختار شخصیت

«عامل حیات » را می توان به جریان الکتریسیته تشبیه کرد. جریان الکتریسیته قدت راه اندازی و فعال کردن دستگاه های مختلف را دارد و خود نیز دارای اثرات اختصاصی است .

ارتباط « عامل حیات » با ملکول ها منجر به بروز آثار حیاتی نیرو و تمایلات خاصی می گردد که در آموزش های اسلامی مجموعا به نام « شهوت » نامیده می شود و « عامل حیات » بدون تماس با ماده خود دارای هویت اختصاصی است که در مجموع در آموزش های اسلامی به نام « فطرت (عقل فطری ) » نامیده می شود. سازمان شخصیت از دیدگاه مکتب روان شناسی اسلامی از دو عامل اصلی عقل و شهوت تشکیل شده است . بنا به تعریف علی علیه السلام عقل دارای دو بعد « عقل مطبوع » یا « عقل طبیعی » و « عقل مسموع » می باشد. « عقل مطبوع » با عنوان های « عقل فطری » فطرت و وجدان به کار می رود. عقل مسموع با مفاهیم « عقل تجربی و اکتسابی » به کار می رود و نتیجه کارکرد دستگاه اعصاب مرکزی است . ساختارهای فوق که عناصر سازنده هویت انسان می باشند همگی متغیر هستند. یعنی در اثر عوامل داخلی و خارجی در هر لحظه ممکن است در معرض تغییرهای بسیار وسیع قرار گیرند. در نتیجه هویت انسان یک جنبه کاملا تغییرپذیر است و به منظور آشنائی و فهم این تغییرات و کشف « هویت ثابت انسان » لازم است عناصر فوق بررسی شوند.

فعل و انفعال های سیستم های فرعی ساختار شخصیت

سه سیستم فرعی شهوت عقل فطری و عقل تجربی بالقوه ساختار شخصیت انسان را تشکیل می دهند ولی بر حسب شرایط زمانی و مکانی عملکرد فرد ا رتباط سیستم های فرعی فوق متفاوت خواهد بود.

در همه انسان ها « عقل تجربی » نقش ارتباط دهنده آن ها با دیگران و دنیای خارج را بر عهده دارد و مرکز آن مغز است .

بیشترین تغییرات ناشی از نیروی دو سیستم فرعی عقل فطری و شهوت است که در عمل سه نتیجه کاملا متفاوت به صورت زیر به وجود می آورد.

الف .نیروی بیشتر عقل و حاکمیت آن بر شهوت که انسان برخوردار از خود کنترلی (متقی ) را به وجود می آورد.

ب .نیروی بیشتر شهوت و حاکمیت آن بر فطرت که در انسان کنترل نشده قابل مشاهده است .

ج .نوسان نیروی عقل فطری و شهوت و در نتیجه وضع نوسانی در حاکمیت شهوت و عقل فطری بروز می کند.

در حالت اول فطرت یا « عقل فطری » بر شهوت حاکم شده و به وسیله عقل تجربی با دنیای خارج ارتباط دارد و هدف او دست یابی به رشد و قرب الهی تا بی نهایت است . مسیر حرکت از طریق انجام تکلیف در پیشگاه خداوند می گذرد. انجام تکلیف در پیشگاه خداوند در قرآن مجید با مفهوم « ذکر » مطرح شده است و چنین می بینیم : « آگاه باشید که با یاد خدا قلب ها آرام می گیرند » (رعد : ۲۸ ) . امام صادق علیه السلام در ضمن تفسیر آیه فوق می فرماید : ذکر این نیست (که فقط ) سبحان الله و الحمدلله بگویید بلکه ذکر خدا در مورد آنچه حلال کرده و آنچه حرام کرده می باشد. می توان سیستم های ارتباطی انسان را به صورت زیر خلاصه نمود :

سیستم ارتباطی انسان با خود سیستم خانوادگی سیستم علمی سیستم شغلی سیستم روابط دوستانه و گروهی سیستم ارتباط با طبیعت سیستم سیاسی ـ اقتصادی سیستم ایدئولوژی .

از دیدگاه مکتب روان شناسی اسلامی چنانچه انسانی هدفش دست یابی به رشد و قرب الهی تا بی نهایت باشد سیستم ایدئولژی او الزاما باید « سیستم ایدئولژی توحیدی » باشد و تمام سیستم های دیگر در داخل آن محاط باشند و بصورت « زیر مجموعه » قرار گیرند.

طبقه بندی « مفهوم هویت »

براساس بحث هائی که تاکنون مطرح شدند به نظر می رسد بتوان هویت انسان را در جنبه های زیر مطرح ساخت : هویت حیاتی هویت عقلائی هویت واقعی هویت خانوادگی هویت علمی هویت شغلی هویت روابط دوستانه و گروهی هویت ارتباط با طبیعت هویت سیاسی ـ اقتصادی هویت دینی و ایدئولژی .

هویت حیاتی

در « طبقه بندی ابعاد روان » توسط علی علیه السلام مفهومی تحت عنوان « روح عامل حیات » یا « روح البدن » مطرح شده است که خود « هویت حیاتی » انسان را به وجود می آورد. روح عامل حیات ناشی از وجود حیات در اسپرماتوزوئید و اوول است که پس از لقاح جنین انسان را به وجود می آورد که پس از طی مراحلی دارای روح می باشد. این واقعیت توسط امام سجاد علیه السلام مورد تاکید قرار گرفته است . باتوجه به کامل شدن ساختمان جنین در پایان چهار ماهگی روح عامل حیات که می توان از آن به « روح نباتی » تعبیر کرد تکامل می یابد و نیروی جدیدی در او شکل می گیرد که قدرت حیات و امکان تعقل به صورت بالقوه در او به وجود می آید. امام سجاد علیه السلام اعلام می فرماید که اگر جنین در چهار ماهگی که قدرت حیات مستقل یافته توسط کسی سقط شود باید دیه یک انسان کامل را بپردازد. در نتیجه می توان استنباط نمود که هویت حیاتی او شکل گرفته است و این هویت تا آخرین لحظات حیات حتی در صورت ابتلای به زوال عقل باقی می ماند. و تمام مقررات مربوط به حفظ حرمت هویت انسان در مورد او باید مراعات گردد.

باید بین « شخص » و « شخصیت » فرق قائل شد. وقتی در قرآن مجید و سیار متون اسلامی با عنوان های « انسان » « بشر » « بنی آدم » « ناس » « مر » و « مرئه » و ضمایر مربوط به آن ها مطرح می شوند منظور « شخص » می باشد. انسان در داشتن اختیار مجبور است و حق انتخاب دارد و وقتی « انتخاب » خاصی را نمود دارای « شخصیت » مربوط به انتخاب خود می گردد و فرمول زیر قابل دفاع است :

شخصیت = انتخاب + شخص

شخصیت شامل عنوان هایی مانند مومن منافق کافر متقی غیرمتقی مسلم مشرک مفسد متکبر…. می گردد.

برداشت فوق کاملا قابل دفع است زیرا ممکن است فرد مهمی از دنیا برود. در این حال شخص او از بین ما رفته است ولی شخصیت او بر ما حاکمیت دارد. این روند را می توان به طور شاخص در مورد پیامبران الهی و امامان معصوم علیه السلام و به درجه پایین تری در مورد علما ملاحظه نمود. همچنین امکان دارد « شخص » مورد هجوم واقع شود و یا « شخصیت » او در معرض فشار قرار گیرد. هویت حیاتی همان « مفهوم شخص » می باشد.

هویت عقلانی

هویت عقلانی انسان مربوط به عقل تجربی او است . امام صادق علیه السلام مرکز عقل تجربی را در مغز معر