فایل پاورپوینت کامل بررسی پژوهش مایکل سلز درباره «معراج»

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی پژوهش مایکل سلز درباره «معراج» :

۱.مقدمه

بدون تردید، معراج پیامبر اسلام(ص) یکی از وقایع مهم دوران رسالت آن بزرگوار و از معجزات بزرگ آن حضرت به شمار می آید. هر خواننده ای وقتی به مطالعه اخبار و وقایع معراج می پردازد بی اختیار مجذوب آن می شود.

واقعه معراج از همان ابتدای اعلام وقوعش، اندیشه و ذهن دوست و دشمن را به خود معطوف کرد. در تاریخ پرفراز و نشیب اسلام، چه در میان عالمان مسلمان و چه در محافل علمی محققان غیرمسلمان بحث معراج پیامبر(ص) به یکی از مسائل جنجال برانگیز تبدیل گردید. مایکل سلز از زمره پژوهشگران غیرمسلمان است که به بررسی مسأله معراج پرداخته و حاصل تحقیق خود را در این باره در قالب مقاله ای تحت عنوان «معراج» در دایرهالمعارف قرآن لیدن ارائه کرده است. معرفی و نقد مقاله مذکور موضوع پژوهش حاضر را تشکیل می دهد.

۲.زیست شناخت مایکل سلز

مایکل سلز دکتری خود را از دانشگاه شیکاگو دریافت کرد. وی در دانشکده دیوینیتی دانشگاه مذکور، استاد تاریخ و ادیبات اسلامی است. همچنین سلز درس هایی درباره قرآن، شعر عاشقانه اسلامی، ابن عربی، ادبیات عرفانی تطبیقی و متون دینی عربی تدریس می کند. حوزه تحقیقات سلز در خصوص مطالعات قرآنی، تصوف، شعر عاشقانه اسلامی و عربی، متون عرفانی در یونان، اسلام، مسیحیت و یهود، دین و خشونت است. مهمترین آثار وی بدین قرارند:

«معراج»«سوره قدر»

«رویکرد قرآن: نخستین آیات» (سلز این اثر را در سال ۲۰۰۷ منتشر کرد). «ترسیم بیابان: شش قصیده طراز اول عرب» (در این اثر کانون توجه سلز بررسی شعر عرب در دوران جاهلیت است). «مراتب عشق» (سلز با تکیه بر شعر ابن عربی این پژوهش را سامان داد) (Stations of Desire). «نخستین عرفان اسلامی» (در این اثر سلز از قرآن، حدیث و شعرعرب، فرازهای عرفانی اثرگذار را استخراج کرده و به ترجمه و شرح آنها پرداخته است) (Early Islamic Mysticism). «شیوه های بیان عرفانی ناگفته» (Mystical Languages of Unsaying) «سوره قارعه»«روح»

۳.محتوای مقاله «معراج»

مایکل سلز با اقامه دلایلی مبنای قرآنی معراج محمد(ص) را کمرنگ جلوه می دهد (Michael Sells, “Ascension”, Vol. 1,p.176). وی با اشاره به آیه نخست سوره اسراء، سفر شبانه پیامبر را از جهت مبدأ و مقصد بررسی می نماید (Ibid., pp.176-177). او ضمن اشاره به آیات ابتدایی سوره نجم، بین این سوره و آیه اول سوره اسراء ارتباط بینامتنی برقرار می کند (Ibid., p.179). نویسنده در پایان توضیح آیات ۹۰ تا ۹۳ سوره اسراء می گوید: «در برابر چالش های منکران نبوت، محمد(ص) ادعا نکرد که معجزات درخواستی آنان را انجام داده یا می تواند انجام دهد، بلکه مکرراً اظهار داشت که او پیامبری فانی بیش نیست» (Ibid., p.177) نگارنده معتقد است که چالش های مطرح شده در آیات ۹۰ تا ۹۳ سوره اسراء برای داستان سرایان انگیزه ایجاد کرده است، وی در این باره می نویسد: «چالش های آیات ۹۰ـ۹۳ سوره اسراء در حکم انگیزه ای برای داستان سرایان بعدی بوده است تا برخلاف نص قرآن، در رقابت با داستان معجزات دیگر ادیان، به شرح معجزات محمد سرگرم شوند. در چنین حال و هوایی، داستان سرایان که از آیات ۹۰ ـ ۹۳ سوره اسراء تحریک شده بودند کوشیدند تا در مقابله با چالش های مذکور، از محمد رفع شبهه کنند. مطابق برخی روایات معراج، درواقع محمد باغ آکنده از رودخانه های خروشان (چهار رودخانه با نام های مشخص) و چشمه جوشان از دل زمین (زمزم) را به دست آورد» (Ibid.). آقای سلز با اشاره به آیه نخست سوره انشراح اظهار می دارد: «این آیه به عنوان شاهدی برای داستان هایی تبدیل شده که حاکی از بیرون آوردن قلب محمد و تطهیر آن در آب های زمزم است» (Ibid., p.179). نویسنده در تجزیه و تحلیل روایات معراج می نویسد: روایات معراج در سراسر جهان سده های میانه به لحاظ طول، پیچیدگی و افزوده های فرهنگی، گسترش یافتند. مثلاً عدد هفتاد هزار، که در داستان های معراج ادریس به چشم می خورد در روایات معراج محمد بازتاب یافته است. در دیگر موارد، ویژگی های جهان شناسی قرآنی و غیرقرآنی مرتبط با آفرینش در لابلای قصه معراج گنجانده شده است. معراج محمد(ص)، تصویر پردازی آفرینش، وحی و روز جزا، که سه مقطع حساس و عمده روایات قرآنی و غیرقرآنی هستند را یک جا گرد می آورد. در هر یک از ادیان، عالم نمادین آسمان های متوالی به محل جدال ادیان مختلف بدل شده است. معراج، محمل اصلی اسلام برای بیان چنین جدالی است. در سنت اسلامی، این آسمان ها محل واکاوی تنش میان وحی نازل شده به زمین و بازستانی آن توسط پیامبر صعودکننده به آسمان ها نیز هست. روایات معراج، تنوع فرهنگی و تاریخی، تنش ها و واکنش های جهان صدر اسلام را باز می تاباند. یک بازنمایی تصویری از معراج مثال خوبی است. در میان فرشتگانی که محمد(ص) در معراج مشاهده می کند فرشته ای است نیمی از آتش و نیمی از یخ که بازتاب دوگانگی و تجربه ای است که رد آن را تا دوران ادریس می توان دنبال نمود. افزون بر این در بین فرشتگان مذکور فرشته چهار زانو نشسته ای وجود دارد که بازتاب آسمان فرهنگی بودایی است؛ چرا که مشخصات صورت، پوشاک و رفتار این فرشته مغولی است (Ibid., p.180).

۴) بررسی مقاله معراج

مدخل «معراج» نکات مثبت و منفی دارد.

الف) امتیازات

نقاط قوت مقاله «معراج» بدین قرارند:

۱ـ در مقاله «معراج»، آقای سلز از آیات قرآن استفاده فراوان به عمل آورده و تقریباً برای هر مطلبی به آیه ای از قرآن استناد می کند. این مطلب نشان دهنده تسلط فراوان نویسنده به قرآن است.

۲ـ آقای سلز در مورد توضیح بعضی از مطالب مربوط به معراج انصاف را رعایت کرده و در ارایه مطالب خیلی کم نظر شخصی اش را آورده و اکثراً آنها را با تحقیق و مستند ذکر کرده است.

۳ـ نویسنده در مورد مکان معراج فهم درستی از روایات داشته است به این صورت که می گوید: «در روایات مسجدالحرام مکان مقدسی در مکه یا خود کعبه دانسته شده، اما هویت مسجدالاقصی محل اختلاف بوده است. در قدیمی ترین روایاتِ شب معراج، مسجدالاقصی الگوی آسمانی کعبه قلمداد شده است، پس سفر شبانه (اسراء) سفری از مکه به آسمان ها و به کعبه آسمانی بود و یک روایت متأخر، مسجدالاقصی را همان بیت المقدس در اورشلیم می داند» (Ibid., pp.176-177). در تفاسیر شیعه و اهل سنت به این روایات متفاوت در مورد مسجدالاقصی اشاره شده است و در نهایت نگارنده در مورد چگونگی معراج برداشت خوبی را ارایه کرده است و می گوید: «بالاخره این دو سفر افقی و عمودی به هماهنگی دست می یابد چرا که محمد(ص) در سفر شبانه به اورشلیم و از آنجا در معراجی از اورشلیم به آسمان ها ترسیم می گردد» (Ibid., pp. 177).

همانطور که می دانیم در دو سوره قرآن به معراج پیامبر اشاره شده: نخست در سوره اسراء که تنها بخش اول سفر را بیان می کند که از مکه و مسجدالحرام به مسجدالاقصی و بیت المقدس صورت گرفته و این بخش بیانگر یک سفر زمینی می باشد (اسراء/ ۱). دومین سوره ای که به مسئله معراج پرداخته سوره «النجم» است که مرحله دوم سفر شبانه پیامبر را روشن می کند و معراج پیامبر از مسجدالاقصی به آسمان می باشد (نجم/۱۲ـ ۱۸).

۴ـ آنچه در مقاله «معراج» به چشم می خورد دقت فراوان و دقیقی است که نویسنده به آیات مختلف سوره ها داشته و به ارتباط بینامتنی خاص میان بعضی سوره ها قایل شده است. به نظر می رسد که سلیقه و ذوق او نیز در این امر دخیل بوده است. برای مثال وی می نویسد: «آیات ۱ تا ۱۰ سوره طور با آیات ابتدایی سوره معارج پیوند دارند چرا که هردو در بردارنده هشدار عذاب قیامت هستند. به علاوه در هر دو سوره در روز جزا کوه ها در حال حرکت توصیف شده اند» (Ibid., pp.179).

ب) کاستی ها و ضعف ها

در مدخل «معراج» نقاط ضعفی وجود دارد که در زیر می آید:

۱ـ به لحاظ روش تحقیق علمی، در ابتدای بحث باید به بررسی تعریف لغوی و اصطلاحی کلمه ای که در مقاله مورد بحث است پرداخت، تا اینکه آن کلمه برای خواننده مبهم و ناشناخته نباشد؛ درحالی که در مقاله «معراج» به معنای لغوی و اصطلاحی معراج اشاره نشده است.

۲ـ در این مقاله موضوعات دسته بندی و منسجم نشده است و نوعی پراکندگی در آن به چشم می خورد و به همین خاطر خواننده را دچار سردرگمی می کند. نویسنده بدون اینکه برای موضوعات نوشته اش، عنوان های جداگانه ای قرار دهد از یک مطلب به مطلب دیگر وارد می شود و به نظر می رسد که آنها را ناقص و بدون نتیجه رها کرده است.

۳ـ در مقاله «معراج» نظم و ترتیب خاصی به چشم نمی خورد، به طوری که مثلاً نویسنده به جای آنکه در ابتدا شواهد قرآنی را بیاورد و بعد استنادات روایی و در مرحله ای دیگر مستندات تاریخی را متذکر شود، همه این ها را به صورت درهم بیان کرده است.

۴ـ نویسنده مباحث خود را در مورد معراج از دیدگاه اهل سنت نقل می کند و از منابع تفسیری آن ها استفاده کرده است و به هیچ کدام از منابع اصیل شیعی و دیدگاه های عالمان شیعه استشهاد نکرده است.

۵ـ مبنای قرآنی معراج: نویسنده در ابتدای مقاله به بررسی مبنای قرآنی معراج پرداخته و می نویسد: «مبنای قرآنی معراج محمد از دو لحاظ مبنای کم رنگی است. اولاً در قرآن معراج توصیف نشده و کلمه معراج به کار نرفته است. ثانیاً قرآن تأکید می کند که محمد(ص) هیچ معجزه ای به جز معجزه الهی قرآن نداشته است»(Ibid., pp.176).

نقد

چنانکه گذشت مؤلف مبنای قرآنی معراج را کمرنگ دانست، دیدگاه وی از جهات زیر قابل مناقشه است.

یک: نویسنده برای کم رنگ دانستن مبنای قرآنی معراج اظهار داشت که «در قرآن معراج توصیف نشده و کلمه معراج به کار نرفته است». در پاسخ به وی باید گفت: درست است که واژه معراج در قرآن استفاده نشده ولی حقیقتاً قرآن در آیات سوره نجم و سوره اسراء، معراج پیامبر(ص) را توصیف می کند. علاوه براین، روایات و احادیث اسلامی در مورد معراج آنقدر فراوانند که هرگز نمی توان این احادیث را مجعول دانست و با بررسی های سندی و متنی باید گفت که اکثر این روایات قابل استناد و موثق می باشند. شگفتی و تعجب در این است که برخی از خاورشناسان مغرض درباره حالات پیامبر اکرم(ص) به خبر واحدی که طبری نقل کرده است استناد می جویند و افسانه غرانیق را گواه بر روح سازش پیامبر می گیرند، اما احادیث مربوط به معراج را که همان طبری و دیگران به صورت متواتر نقل کرده اند نادیده می انگارند و مبنای مسئله معراج را کم رنگ می شمارند. بی تردید چنین احادیثی در شرح وتفسیر آیاتی وارد شده اند که مبنای قرآنی معراج را بیان می کنند (سبحانی، منشور جاوید، ۷/۲۱۷). در آیه نخست سوره اسراء مسأله معراج بیان شده هرچند که لفظ معراج در آن نیامده است: (سُبْحَانَ الَّذِی أَسْرَی بِعَبْدِهِ لَیلًا مِّنَ الْمَسْجِدِالْحَرَامِ إِلی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَا الَّذِی بَارَکنَا حَوْلَهُ لِنرُِیهُ مِنْ ءَایاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِیعُ الْبَصِیر) (اسراء/ ۱).این آیه با وجود فشردگی بیشترین ویژگی های سفر معراج پیامبر(ص) را بیان می کند.

الف) واژه «أسری» نشان می دهد که این سفر هنگام شب رخ داده است چون اسراء در لغت عرب به معنای سیر شبانه است (طریحی، مجمع البحرین، ۱/۲۱۶).

ب) واژه «لیلاً» افزون بر اینکه تأکید بر مفهوم أسری است به این حقیقت اشاره دارد که این سفر به طور کامل در شب رخ داده است.

ج) کلمه «عبد» نشان می دهد که این افتخار و اکرام به خاطر مقام عبودیت و بندگی پیامبر(ص) بود، چرا که بالاترین مقام برای انسان است که بنده راستین خدا باشد، جز بر پیشگاه او جبین نساید، و در برابر فرمانی جز فرمان او تسلیم نگردد، هر کاری می کند برای خدا باشد و هر گام برمی دارد رضای او را بطلبد. همچنین تعبیر به «عبد» نشان می دهد که این سفر در بیداری واقع شده، و این سیر جسمانی بوده است نه روحانی، زیرا سیر روحانی معنی معقولی جز مساله خواب یا حالتی شبیه به خواب ندارد، ولی کلمه «عبد» نشان می دهد که جسم و جان پیامبر در این سفر شرکت داشته، منتهی کسانی که نتوانسته اند این اعجاز

را درست در فکر خود هضم کنند احتمال روحانی بودن را به عنوان توجیهی برای آیه ذکر کرده اند، درحالی که می دانیم اگر کسی به دیگری بگوید من فلان شخص را به فلان نقطه بردم مفهومش این نیست که در عالم خواب یا خیال بوده یا تفکر اندیشه او به چنین سیری پرداخته است.

د) آغاز این سیر مسجد الحرام در مکه و انتهای آن مسجد الاقصی در قدس بوده است… (مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۲/ ۸ ـ ۹).

دو: آنچه مسلم است این است که معراج فقط از ویژگی های پیامبر اسلام(ص) نیست بلکه پیامبران دیگر هم معراج داشته اند که در قرآن مطرح شده است، پس چطور می توان گفت معراج محمد(ص) با اینکه او پیامبر خاتم و محبوب ترین پیامبران نزد خداوند است، مبنای قرآنی ندارد

در قرآن درباره معراج حضرت عیسی(ع) آمده است: (بَل رَّفَعَهُ اللَّهُ إِلَیهِ وَکاَنَ اللَّهُ عَزِیزًا حَکیمًا)؛ «بلکه خدا او را به سوی خود بالا بُرد، و خدا توانا و حکیم است » (نساء/ ۱۵۸) و نیز قرآن در مورد صعود ادریس به آسمان می فرماید: (وَرَفَعْنَاهُ مَکاَنًا عَلِیا)؛ «و [ما] او را به مقامی بلند ارتقا دادیم » (مریم/ ۵۷)… (طبری، جامع البیان، ۱۶/۷۲؛ طبرسی، مجمع البیان، ۶/۸۰۲). البته باید گفت براساس آیات قرآن و روایات معتبر، معراجی با این کیفیت که طی آن پیامبر بعد از عروج به آسمان ها به میان مردم خویش بازگشته و مشاهدات خود را بیان کرده باشد، در مورد هیچ پیامبری غیر از محمد(ص) اتفاق نیفتاده است و پیامبر اسلام از آن جهت که کاملترین انسان ها و والامقام ترین آن هاست معراج او هم کاملتر از همه انبیاء می باشد.

سه: پیشتر گذشت که نویسنده اظهار داشت: «قرآن تأکید می کند که محمد(ص) هیچ معجزه ای به جز معجزه قرآن نداشته است» (Michael Sells, “Ascension”, Vol.1, p.176).وی با بیان این مطلب می خواهد بگوید که پیامبر اسلام به جز قرآن معجزه دیگری نداشته است، این امر درحالی است که خداوند درخود قرآن دو معجزه دیگر غیر از قرآن، برای پیامر اسلام گزارش کرده است.

الف) معراج پیامبر(ص)

خداوند می فرماید: (سُبْحانَ الَّذی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَی الْمَسْجِدِ الْأَقْصَی الَّذی بارَکنا حَوْلَهُ لِنُرِیهُ مِنْ آیاتِنا إِنَّهُ هُوَ السَّمیعُ الْبَصیر) (اسراء/۱). این آیه قطعاٌ بیانگر معراج پیامبر است، هرچند که کلمه معراج در آن به کار نرفته است ولی باید گفت که اصل معراج معجزه پیامبر است. پس از معراج نیز محمد(ص) اخبار غیبی زیادی را از این سفر بیان کرد. مسأله معراج را همه علماء معتبر اسلام اعم از شیعه و سنی قبول دارند و در روایات معتبری هم شرح کامل معراج و آنچه اتفاق افتاده، شرح داده شده است.

ب) شق القمر

در سوره قمر خداوند از این معجزه بزرگ پیامبر(ص) یاد می کند و می فرماید: (…انشَقَّ الْقَمَر) (قمر/۱). واقعه شق القمر از این قرار است که مشرکان مکه از پیامبر درخواست آیه و نشانه ای کردند و گفتند: «اگر واقعاً پیامبر خدا هستی ماه را برای ما بشکاف و دو نصف کن». پیامبر به آنان فرمود: «اگر این کار را برای شما انجام دهم ایمان می آورید؟» گفتند: «آری». آن شب، شب بدر بود یعنی ماه در آسمان کامل بود. پیامبر اکرم از پروردگارش خواست تا ماه دو نیم گردد، با اشاره پیامبر ماه به دو نیم شد و عده زیادی این معجزه بزرگ را دیدند، اما مشرکان دوباره این معجزه را انکار کردند و گفتند که محمد ما را سحر کرده است (طبرسی، مجمع البیان، ۹/۲۸۲).

۶ـ عدم ادعای محمد(ص) به انجام معجزات دیگر

نگارنده می نویسد: «آیات ۹۰ ـ ۹۳ سوره اسراء فهرست براهینی را عرضه می کنند که منکران پیامبر(ص)، برای تصدیق نبوت او خواستار شده بودند: چشمه ای که از دل زمین بجوشد، باغی از درختان خرما و درختان انگور که در لابلای آن ها رودخانه هایی جاری باشد، قدرت پایین آوردن آسمان یا احضار خدا و فرشتگان، تملک خانه ای آراسته و قدرت بالا رفتن در آسمان. در برابر این چالش ها، محمد(ص) ادعا نمی کند که چنین معجزاتی را انجام داده یا می تواند انجام دهد، بلکه مکرراً اظهار می دارد که او پیامبری فانی بیش نیست» (Michael Sells, “Ascension”, Vol.1, p.177).