بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بینش سیاسی حضرت زهرا (س) :

رفتارهای سیاسی حضرت زهرا (س)

«رفتار سیاسی» عبارت است از: «فعالیت های سیاسی افراد و پیامدهای آن برای نهادهای سیاسی. »[۱] در این مقاله، نیز رفتار سیاسی حضرت به آن دسته از فعالیت ها و مبارزاتی اطلاق می شود که در قالب ایراد خطبه، اعتراض به غصب فدک و خلافت، سکوت در برابر خلیفه به خاطر وحدت سیاسی و مانند آن صورت گرفته اند. این رفتارها، که عمدتا پس از رحلت حضرت رسول (ص) و به دنبال ماجرای سقیفه بنی ساعده ظهور کردند، حاکی از این مدعایند که حضرت زهرا (س) آگاهی عمیقی نسبت به مسائل اسلامی و سیاسی داشته اند، به عبارت دیگر، ایشان از بینش سیاسی عمیقی برخوردار بودند. اما مراد از «بینش سیاسی» چیست؟

بینش سیاسی

تعبیر «بینش سیاسی » از دو کلمه «بینش» و «سیاسی» ترکیب شده است. «بینش» از مصدر دیدن، بینایی، بینندگی و بصیرت، به معنای نگاه و نظر می باشد. [۲] در اصطلاح روان شناسی نیز «بینش» عبارت از «کشف» است. «سیاست » نیز برگرفته از کلمه «ساس» به معنای رعیت داری، اصلاح امور مردم و مملکت داری می باشد. [۳] در لسان العرب، «سیاست» به معنای قیام هر چیزی است به آنچه صلاح و مصلحت می باشد. «السیاسه: القیامُ علی شی‏ءٍ بما یُصلِحُه. »[۴] نزد دانشمندان اسلامی نیز سیاست عبارت است از: روش اداره جامعه به گونه ای که مصالح مادی و معنوی آحاد آن تحقق یابد. به دیگر سخن، سیاست به معنیِ آیین کشورداری است.

با توجه به این دو مفهوم، می توان «بینش سیاسی » را چنین تعریف کرد: بینش سیاسی داشتن به معنای فهم دقیق مسائل، حسن و سرعت تشخیص، سرعت انتقال و باریک بینی در تمام اموری است که نیاز به تدبیر و سیاست گذاری دارند. [۵]

در اینجا، منظور از «فایل پاورپوینت کامل بینش سیاسی حضرت زهرا (س) » آگاهی از روابط و ضرورت های میان اجزای نظام اسلامی سیاسی، از جمله توحید، نبوّت، امامت و نظام امّت می باشد که این بینش بر پایه باورها، آگاهی ها و ارزش های توحیدی استوار است.

ساختار فایل پاورپوینت کامل بینش سیاسی حضرت زهرا (س)

در یک جمع بندی کلی، سه عنصر اصلی را می توان در ساختار بینش فرد مؤثر دانست: ارزش ها، [۶] باورها[۷] و آگاهی ها. [۸] ارزش ها ملاک های مرجحه ای هستند که موجب می شوند انسان یک گونه از نمود و حالتِ حقیقی را نسبت به حالت دیگر آن ترجیح دهد، برای مثال، حضرت زهرا (س) حمایت از ولایت عظما را به عنوان حقیقتی در نظر داشتند و از این رو، جان خود را برای اثبات این حقیقت نثار کردند. به عبارت دیگر، ایشان شهادت در راه ولایت را بر زندگی مادی ترجیح دادند.

منظور از «باورها» نیز ایمان و اعتقادی است که ما نسبت به وجهی از واقعیت داریم، به گونه ای که آن را حقیقتی آزمون شده و دانسته تلقّی می کنیم. [۹] حضرت زهرا (س) به این باور رسیده بودند که تنها راه نجات و سعادت انسان ها تمسّک به دامان ولایت و امامت است و هر راهی جز این راه، انحراف و سقوط در فتنه می باشد. [۱۰]

آخرین عامل مؤثر در ساختار بینش، عنصر «آگاهی و شناخت» است، قطع نظر از اینکه منشأ آگاهی ها چیست. آگاهی عنصری کلیدی در شکل دهی به نظام ادراکی و ایجاد تغییر در آن می باشد. [۱۱]

منشأ آگاهی های حضرت زهرا (س) وحی الهی می باشد که این مسئله از دو طریق امکان پذیر شده است: علاوه بر اینکه ایشان در دامن کامل ترین انسان های روی زمین تربیت شده اند (از طریق پدر، به اطلاعات و آگاهی هایی رسیده اند که دیگران از آن ها بی نصیب هستند)، از سوی دیگر، با توجه به احادیث وارد شده، پس از رحلت پیامبر (ص) حضرت زهرا (س) از طریق جبرئیل، آگاهی های را کسب می نمودند. به عبارت دیگر، حضرت زهرا (س) نیز مورد خطاب وحی قرار می گرفتند. [۱۲] باید توجه نمود که حضرت آگاهی عمیقی نسبت به مسائل روز داشتند. آگاهی ایشان از متن اجتماع مسلمانان نیز قابل توجه می باشد. اما با توجه به این ساختار بینشی، چگونه می توان اثبات نمود که عاملِ رفتارهای سیاسی حضرت زهرا (س) بینش سیاسی ایشان بوده است؟

از طریق برخی از رفتارهای ایشان، از جمله ایراد خطبه در مسجد مدینه و همچنین در بستر بیماری و تلاش بر اثبات ولایت امیرالمؤمنین علیه السلام و گریه های حزن انگیز پس از ارتحال پیامبر (ص) می توان تا حدی به ساختار بینش ایشان پی برد.

رفتار سیاسی در قالب ایراد خطبه

یکی از بارزترین رفتارهای سیاسی حضرت زهرا (س) ایراد خطبه است. ایشان با استفاده از زمان و مکان مناسب، سعی در بیداری و آگاهی مسلمانان داشتند. از این رو، به دنبال غصب «فدک»، با جمعی از زنان به سوی مسجد مدینه حرکت فرمودند. ابوبکر با عمر و جمعی از اصحاب، اعم از مهاجر و انصار، در آنجا حاضر بودند. آن حضرت (س) چادری بر پیش روی خود حایل کردند و در کمال عفت و حجاب، به ایراد خطبه پرداختند. [۱۳]

این رفتار اگرچه به دنبال غصب «فدک » صورت گرفت و ظاهرا یک حرکتِ اقتصادی بود، اما با دقت در زمینه های ایراد خطبه و همچنین متن خطبه، اهداف خلیفه از غصب «فدک» و احادیث ائمّه اطهار علیهم السلام و نگرش آن ها نسبت به « فدک »، می توان دریافت که در نگرش شیعه، «فدک» به عنوان نمادی از غصب حکومت به شمار می آید. [۱۴]

زمینه های سیاسی ایراد خطبه

مراجعه به تاریخ اسلام نشان می دهد پس از ارتحال پیامبر (ص)، جوّ اجتماعی سیاسی با بحران جدّی روبه رو شد؛ خطری سه گانه و مثلث وار آیین اسلام را تهدید می کرد: یک ضلع این خطر امپراتوری روم بود؛ خطر دیگر امپراتوری ایران؛ و خطر سوم منافقان و احزاب و اقلّیت های داخلی بودند. [۱۵] در چنین شرایطی، که خطر هجوم خارجی و از همه مهم تر خطر دشمن داخلی برای اسلام و مسلمانان وجود داشت، مسلّما حضرت زهرا (س) برای بازپس گیری یک قطعه زمین هر چند باارزش حاضر نبودند این میزان سختی را متحمّل شوند و هرگز حاضر به ایجاد دودستگی در میان مسلمانان نبودند. اما با توجه به که ایشان از گوهر عقل و عصمت بهره مند بودند و هیچ گاه منافع شخصی خود و خانواده شان را بر منافع دینی و اجتماعی ترجیح نمی دادند، مقابله و اعتراض ایشان نسبت به حکومت معنایی دیگر را در خود نهفته داشت. هرچند خلیفه اهداف زیادی از جمله اهداف اقتصادی و همچنین شکستن قداست معنوی اهل بیت علیهم السلام را در دستور کار خود قرار داده بود، [۱۶] اما هدف اصلی حضرت زهرا (س) از بهانه قرار دادن «فدک» ضربه وارد کردن به موقعیت حکومت غاصب و دفاع از ولایت عظما و عصمت اهل بیت علیهم السلام بود. [۱۷] ایشان با بینش سیاسی خویش، متوجه خطری بزرگ تر از خطر روم و ایران برای جامعه مسلمانان شده بودند و آن انحراف از مسیر ولایت و امامت بود؛ خطری که مسلمانان را به فرقه های مختلف تقسیم نمود و مهم ترین عامل اقتدار مسلمانان را که همان وحدت و ایمان بود زیر سؤال برد.

بررسی متن خطبه

هرچند بررسی دقیق خطبه در این مقال کوتاه نمی گنجد، اما مراجعه به این خطبه و بررسی اجمالی آن ما را با این واقعیت روبه رو می کند که حضرت درصدد رسوا کردن حاکمان غاصب و نشان دادن بی کفایتی آن ها به مردم و مسلمانان آینده می باشند. متن خطبه خود گواهی بر این ادعاست که ایشان درصدد پس گیری صرف «فدک» نبودند؛ زیرا محورهای اصلی خطبه از جمله توحید، نبوّت، معاد، عدل و امامت می باشند و تنها قسمت اندکی از خطبه به مباحث اقتصادی و ارث تعلّق گرفته است. دقت در این قسمت نیز نشان می دهد که خلیفه با تفسیری غلط از قرآن، حتی ساده ترین مباحث ارث، را متوجه نشده است. بنابراین، با توجه به متن خطبه و رفتارهای ایشان، می توان به دو نکته اشاره کرد:

یکی اینکه حضرت با ایراد این خطبه، منشوری درونی برای شیعه به یادگار گذاشته اند؛ منشوری که در آن جهان بینی الهی به زیبایی ترسیم گردیده و بر اساس آن ایدئولوژی سیاسی شیعه پایه گذاری شده است.

دیگر اینکه حضرت با این حرکت و رفتار سیاسی خویش، الگوی مناسبی برای مشارکت سیاسی زنان فراهم نمودند و با بنیان گذاری مکتب «اعتراض » در شیعه به همگان فهماندند که دفاع از مکتب تشیّع، زن و مرد نمی شناسد و هر کدام از آن ها باید بر اساس ضرورت های موجود، به حمایت از فرهنگ سیاسی شیعه بپردازند.

در اینجا، با توجه به حجم بالای مباحث اعتقادی و اجتماعی و سیاسی در خطبه اول ایشان در مسجد مدینه، تنها به بحث جهان بینی و ایدئولوژی سیاسی شیعه از دیدگاه حضرت پرداختند. این دو عنصر تأثیر بسیاری بر فایل پاورپوینت کامل بینش سیاسی حضرت زهرا (س) دارند. برای بررسی این دو عنصر، به هر دو خطبه حضرت زهرا (س) مراجعه می کنیم. [۱۸]

ارکان جهان بینی اسلامی در دو خطبه

پیش از بررسی جهان بینی حضرت در خطبه ها، لازم است به ارکان آن ها اشاره شود. سه مسئله بنیادین جهان بینی عبارتند از: [۱۹]

۱- هستی شناسی، که به این مطلب می پردازد: آیا جهان هستی مساوی با ماده است یا خیر؟ آیا رابطه ای بین جهان ماده و ماورای آن وجود دارد یا خیر؟ حل این مسائل به خداشناسی منجر می شود.

۲- انسان شناسی، که در آن حقیقت انسان مطرح می شود: آیا انسان همین بدن مادی است، یا دارای روح غیرمادی می باشد؟ آیا واپسین زندگی انسان محدود خواهد بود یا جاودانی؟ آیا روح و جسم انسان در زندگی او رابطه ای با هم دارند یا نه؟ این مسئله به حل مسئله معاد منتهی می شود.

۳- راه شناسی، که مبدأ و معاد انسان را به هم پیوند می دهد و نقش آفریدگار را در راهنمایی انسان به سوی سعادت ابدی روشن می کند و آن راه «وحی» است که از سوی خداوند متعال در اختیار پیامبران قرار می گیرد و راه تضمین شده ای می باشد. در واقع، این بخش حلقه ارتباط میان جهان بینی و ایدئولوژی می باشد. در پرتو مسئله نبوّت است که می توانیم مسائل ایدئولوژی را به صورت تضمین شده حل کنیم.

این ارکان به زیبایی و با ترتیب، در خطبه اول ذکر گردیده اند. در ابتدای خطبه، به توحید و صفات خداوند، هدف آفرینش، غیرمادی بودن مبدأ جهان و معاد اشاره می فرمایند، و در واقع، با شرح رکن اول جهان بینی سخن خویش را شروع می کنند. ایشان پس از حمد و ستایش الهی می فرمایند: «… من شهادت می دهم که معبودی جز خداوند یکتا نیست. بی مثال است و شریک و مانند ندارد. این سخنی است که روح آن اخلاص است… خدایی که رؤیتش با چشم ها غیرممکن است و بیان اوصافش با این زبان محال و درک ذات مقدّسش برای عقل ها و اندیشه ها ممتنع است… »[۲۰]

سپس ایشان اهداف خلقت را به طور خلاصه چنین بیان می فرمایند: آشکار ساختن حکمت بی پایان خداوند، دعوت بندگان به اطاعت او، نشان دادن قدرت نامحدود او، فراخواندن بندگان به عبودیتش و قوّت بخشیدن به پیامبرانش. در پایان این بخش، می فرماید: تا بندگان را بدین وسیله، از خشم و انتقام و عذاب خویش رهایی بخشد و به سوی باغ های بهشتی و کانون رحمتش سوق دهد. »[۲۱] در ادامه خطبه، به بحث درباره نبوّت و مقام والای پیامبر (ص) و ویژگی ها و اهداف او و زحمات طاقت فرسای ایشان در راه گسترش اسلام اشاره می شود. [۲۲]

ایشان در قسمت پایانی خطبه، ابتدا به رکن معاد توجه می کنند و خلیفه را مورد مؤاخذه قرار می دهند و می فرمایند: «ولی بدان! در قیامت تو را دیدار می کنم و بازخواست می نمایم… در آن روز، داور خدا، و مدعی تو محمّد، و موعد داوری رستاخیز… می باشد. »[۲۳] مشاهده می کنیم که حضرت زهرا (س) در خطبه های خویش بارها متذکر معاد می شوند که از جمله ارکان ایمانی و اعتقادی دین اسلام و شرط مسلمانی است؛ یعنی اگر کسی این رکن را از دست بدهد از زمره مسلمانی خارج است. [۲۴]

بنابراین، در این خطبه، حضرت از لحاظ نظری، جهان بینی توحیدی را به زیبایی ترسیم می کنند و در کنار آن، یک ایدئولوژی سیاسی را به عنوان الگو و راهنما برای حرکت شیعه در طول تاریخ ارائه می دهند. به عبارت دیگر، خطبه ایشان، هم دربردارنده حکمت عملی است و هم حکمت نظری.

ایدئولوژی سیاسی شیعه

حضرت صدیقه طاهره (س) با بینش سیاسی عمیق خویش می دانستند که این خطبه ها تنها متعلّق به زمان ایشان نیستند و باید به عنوان الگویی برای آیندگان به یادگار بمانند. از این رو، دقت و توجه ایشان در این خطبه ها بسیار تحسین برانگیز است و ما را به این نکته رهنمون می سازد که ایشان عالمه ای هستند که فقط به زمان خویش احاطه ندارند، [۲۵] بلکه به حق سرور زنان دو عالم اند و سخنان ایشان، مهر تثبیتی بر حقّانیت فرهنگ تشیّع می باشد. آن حضرت با درایت خویش، در این خطبه ها ویژگی های ایدئولوژی سیاسی شیعه را برمی شمرند.

برای هر ایدئولوژی پنج ویژگی می توان برشمرد که کلی اند. غالب ایدئولوژی ها دارای این ویژگی ها هستند. ایدئولوژی اسلام نیز با توجه به جامعیت آن از این امر مستثنا نیست. این ویژگی ها عبارتند از:

۱- معمولاً ایدئولوژی نظریه هایی کم و بیش جامع در مورد انسان و جامعه را در بر دارد.

۲- نظریه و برنامه ای کلی درباره سازمان سیاسی اجتماعی را داراست.

۳- رسیدن به این برنامه مستلزم برنامه ای است که استراتژی آن در این ایدئولوژی بیان شده است.

۴- نه تنها در پی انگیزش مردم است، بلکه در جهت اهداف خویش، به دنبال یافتن هواداران وفادار می باشد.

۵- خطاب آن به عامّه مردم است، به روشن فکران، در رهبری، نقش خاصی را می دهد.

همان گونه که گذشت، در تفکر حضرت زهرا (س) انسان موجودی مختار است و حق انتخاب دارد. اما این انسان در هستی زندگی می کند و عالم هستی نیز ماهیت از اویی و به سوی اویی دارد؛ یعنی عالم هستی در این جهان مادی خلاصه نمی شود و در ورای این عالم خاکی، عالم دیگری است. انسانی که در این جهان زندگی می کند نیز ماهیت دو بعدی دارد: بعد مادی و بعد معنوی. و این انسان دو بعدی استعداد رسیدن به کمال را داراست. اما استعداد به تنهایی کافی نیست. بنابراین، هم انسان و هم جامعه محتاج راهنما و هدایت کننده می باشند تا بتوانند راه خود را بیابند. و این راهنما کسی نیست جز پیامبر و امام. همچنین انسان برای رسیدن به سعادت، به وسیله ای نیاز دارد که این وسیله رشد و سعادت، همان «قرآن» می باشد.

حضرت زهرا (س) در خطبه خویش می فرمایند: «شما ای بندگان خدا! مسئولان امر و نهی پروردگار و حاملان دین و وحی او هستید و شما نمایندگان خدا بر خویشتن و مبلّغان او به سوی امّت ها می باشید. پاسدار حقِ الهی در میان شماست و حافظ پیمان خداوند، در دسترس همه شماست و آنچه پیامبر (ص) پس از خود در میان امّت به یادگار گذارده، کتاب ناطق خدا و قرآن صادق، نوری آشکار و روشنایی پرفروغ است… ؛ کتابی که… مستمعان را به ساحل نجات رهبری می کند… »[۲۶]

حضرت زهرا (س) در این خطبه، بارها مردم را مخاطب خویش قرار می دهند و به آن ها اعتماد به نفس می بخشند که شما آزاد از هر قید و بندی نسبت به بندگی دیگری هستید. در فرازهای مزبور، ایشان انسان را مختار و مسئول رفتار سیاسی خویش می دانند و به مهاجر و انصار می فهمانند که هیچ عذری از آن ها پذیرفته نخواهد بود.

ایشان در خطبه دوم خویش می فرمایند: «اَ نُلزمکموها و اَنتم لَها کارهون »؛ [۲۷]یعنی آیا ممکن است ما شما را مجبور به پذیرش حق کنیم، در حالی که شما از آن کراهت دارید؟ بنابراین، در مکتب تشیّع، فرد و جامعه سیاسی مسئول رفتار خویش هستند و در صورت تخلّف، باید پاسخگو باشند. این ایدئولوژی سیاسی حضرت فاطمه (س) است که به انسان، شرافت، شخصیت انسانی، شناخت، رسالت و مسئولیت می دهد. از این رو، می بینیم ویژگی اول ایدئولوژی به وضوح در خطبه ها نمایان است. [۲۸]

نظریه در مورد سازمان سیاسی اجتماعی

حضرت زهرا (س) در بخش فلسفه