فایل پاورپوینت کامل تحلیل محتوای دعای عرفه منسوب به امام حسین علیه السلام

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل محتوای دعای عرفه منسوب به امام حسین علیه السلام :

مقدمه:

دعا رابطه مـخلوق بـا خـالق است. دعا روح انسان را با حـقیقت هـستی پیـوند می بخشد و وسیله ای است به هنگام شکسته شدن وسائل و کلیدی است به هنگام ناکارآمد بودن کلیدهای دیگر. حقیقت دعا، توجه بـه کـمال مـطلق و احساس نیاز و فقر و وابستگی به او است.

آنچه دعـاهای اسـلامی را از دعاهای دیگر ادیان متمایز می سازد، محتوای غنی و اثر بخشی آن در همه ابعاد زندگی انسان است، دعا در اسلام بیان دیگری از آمـوزه هـای فـرد ساز و جامعه پرداز وحی است یعنی درسهای قرآنی است که خداوند مـهربان برای تربیت انسان، به وسیله آیات آسمانی فرستاده است. ادعیه، به گونه ای تفسیر قران کریم و شرح معارف آسمانی است.(سـبحانی نـیا، ۱۳۹۰ ).

امـامان معصوم علیه السلام همواره خود را مسئول حفظ اسلام می دانسته انـد و تـلاش می کردند تا اسلام را از هرگونه انحرافی در امان نگاه دارند. هرگاه در جامعه اسلامی انحرافی رخ می داد و حیثیت اسـلام بـه خـطر می افتاد امامان آن خطر را بر طرف می کردند. زندگی همه ائمه یـک حـرکت واحـد بوده و یک کل جاری در تاریخ و در حرکت مشترک ایشان هیچ گونه ناسازگاری و اختلافی وجود نـداشته اسـت و اخـتلافی که در زندگی فرد فرد ائمه(ع) دیده می شود مربوط است به اختلاف زمان و حـالتهای اجـتماعی گوناگون و دشواریهایی که هر امام با آن رو به رو بوده است.(صدر، محمدباقر:۱۴۵)

معصومین عـلیهم السـلام گـاهی جهت هدایت افراد از زبان دعا استفاده می نمودند و بسیاری از عقاید خویش را در دعا مطرح مـی نـمودند. یکی از زیباترین دعاها، مناجات امام حسین علیه السلام در روز عرفه است. آن حضرت در این دعای پر محتوا که در عـصر روز عـرفه عـرضه شده است عالی ترین مضامین توحیدی را در قالب کلماتی دلنشین بیان می کند. روح عرفان و معرفت در عرصه تـوحید الهـی در بخش های مختلف این دعا موج می زند وسالکان راه حقیقت را در طی مراحل سیرو سـلوک اسـتوارتر و مـصمم ترمی سازد.(عمرانی، ۱۳۹۰).

خداشناسی و راه رسیدن به توحید خالص، دستیابی به ایمان حقیقی و تبین و انتقال معارف دیـنی در قـالب دعـا و نیایش، یکی از اهداف معصومین علیه السلام می باشد. تحلیل دعای عرفه راه و روش صـحیح دعـا کردن را به انسان می آموزد، رفتار مخلوق با خالق را در هنگام دعا و مناجات، تبیین می کند و چـگونگی درخـواستهای مادی و معنوی را به انسان می آموزد. و چه چیزهایی را با چه جملاتی از خـداوند بـخواهد.

نوشتارحاضر با روش تحلیل محتوا، دعای شـریف عـرفه را مـورد مطالعه قرارمی دهد تا از این رهگذر دریـابد امـام حسین علیه السلام در این دعای پرفضیلت به چه مسائلی اشاره نموده اند و چـه مـوضوعاتی از نظر امام حسین علیه السـلام بـیشتر مورد تـوجه قـرار گـرفته است؟

۱- دعا در لغت

دعا به معنای فـرا خـواندن، صدا کردن، دعوت کردن(قرشی ، ۱۴۱۲: ۳۴۲ ).عبادت، استغاثه و میل و رغبت به سوی خدا به اسـت. (حـسینی زیبدی،۱۴۱۴ ؛ ج ۱۹: ۴۰۸؛ ابن منظور، ۱۴۱۴: ۲۵۷؛ ازدی، ج ۲، بی تا: ۴۵۵).ابـن فارس در تبیین معنای ریشـه این واژه می گوید: هو أن تـمیلَ الشـیءَ إلیک بصوتٍ وکلامٍ یکون منک؛ متمایل کردن چیزی به سمت خود با صدا وگـفته اسـت.(ابن فارس، ج، ۱۳۸۷: ).

۲- دعا دراصـطلاح

دعـا در اصـطلاح، اعلام نیاز بـنده بـه معبود است این اعـلام نـیاز، محدود به لغت یا الگوی خاصی نیست. دعا و نیایش یکی از بنیادی ترین و مهمترین مـشخصات ادیان اسـت می توان گفت دین بدون دعا دین نیست. بـخش وسـیعی از ادبیات هـمه ادیانـ بـه دعا و مناجات اختصاص یافـته است. دعا و مناجات آیینه ای است که در آن احوال و احساسات و تجارب دینی و عرفانی مجال نمود و بروز مـی یابـند.(اکرمی، ۱۳۸۷).

۳- دعا در قرآن

خداوند متعال در آیـه سـوره فـرقان در ایـن رابـطه فرموده است: «قـُلْ مـا یَعْبَؤُا بِکُمْ رَبّی، لَوْلا دُعآؤُکُمْ. فَقَدْ کَذَّبْتُمْ، فَسَوْفَ یَکُونُ لِزاماً؛ بگو: اگر خواندن و دعای شما نباشد پروردگـار مـن بـه شما اعتنا و عنایتی نکند، شما را قدر و ارزشـی نـنهد، ولی شـما (پیـامبر و آیـات خـدا را)تکذیب کردید پس(کیفرتان)پیوسته و بر دوام خواهد بود.

از این کلام فهمیده می شود که جایگاه و منزلت انسان در نزد خداوند به اندازه دعا و ارزش او به قدر اهتمام به مناجات و عبادت اوسـت.

همچنین، خداوند متعال در آیه سوره انعام فرموده است: «فَلَوْلا إِذْ جآءَهُمْ بَاءْسُنا، تَضَرَّعُوا وَلکِنْ قَسَتْ قُلُوبُهُمْ؛ پس ای کاش هنگامی که سختی و ناگواریی از سوی ما به آنان می رسید، تضرع و زاری می نمودند، لیکن دل هایشان قساوت پیـدا نـموده و سنگدل گردیده بودند» که خداوند در این آیه شریفه هشدار می دهد که اگر کافران تضرع و زاری می نمودند، خداوند سختی و ناگواری و خشم و عذاب و عقاب خویش را از آنان برمی داشت و ناراحتی های آنان را برطرف می نمود.

خـداوند مـتعال در آیه بقره، دعا را کلید رسیدن به آمال و آرزوها بیان کرده و فرموده است: «وَ إِذا سَاءَلَکَ عِبادی عَنّی فَإِنّی قَریبٌ اءُجیبُ دَعْوَهَ الدّاعِ إِذا دَعانِ؛ و هرگاه کـه بـندگانم درباره من بپرسند، بگو: کـه مـن نزدیکم و دعای هر دعا کننده را هنگامی که مرا بخواند، اجابت می کنم»

و نیز در آیه غافر می‎فرماید: «وَ قَالَ رَبُّکُمُ ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ إِنَّ الَّذِینَ یَسْتَکْبِرُونَ عـَنْ عـِبَادَتِی سَیَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ دَاخِرِینَ؛ مـرا بـخوانید تا دعایتان را برای شما اجابت کنم، به راستی کسانی که از پرستش و عبادت من گردنکشی می کنند، با حالت خواری و ذلّت وارد جهنم خواهند شد»

خداوند متعال با این آیه شریفه توجه می دهد که ترک کـردن دعـا، استکبار و گردنکشی از پرستش و عبادت او و نیز سبب داخل شدن در آتش جهنم و عذاب خوار کننده آن است.

۴- بررسی سند دعای عرفه

قدیمی ترین مصدر موجود این دعا کتاب الاقبال الاعمال سید بن طـاووس کـه در قرن هـفتم نوشته شده است.دراین کتاب هیچگونه سند و مأخذی برای اصل دعا بیان نشده است. ابن طاووس قـبل از نقل دعا فرموده است: ومن دعوات المشرفه فی یوم العرفه دعـاء مـولانا الحـسین بن علی صلوات الله علیه: الحمدلله الذی لیس لقضائه دافع (ابن طاووس، ۱۳۷۶، ج۲: ۷۴).

مصدر دیگر برای این دعا البلد الامـین تـقی الدین کفعمی است (۱۴۱۸: ۲۵۸). وی این دعا را از دو راوی ذکر کرده است: قَالَ بِشْرٌ وَ بَشِیرٌ فَلَمْ یکنْ لَهُ ع جـَهْدٌ إِلَّا قَوْلُهُ یا رَبِّ یا رَبِّ بَعْدَ هَذَا الدُّعَاءِ، کفعمی، بشر وبشیر را دو راوی این دعا ذکر نموده است.

این دعای شـریف سند متصل ندارد و درسند آن فقط پسران غالب بن بشراسدی مطرح شده است. درکـتب رجالی، بشر را از اصحاب چـهارامام اول عـلیهم السلام دانسته اند(خویی، ۱۴۱۳، ج۴: ۲۳۷). اما بشیر از یاران سید الشهدا شمرده شده است.(نمازی شاهرودی، بی تا، ج۲: ۴۱ ). لازم به ذکر است یکی از محققان معاصردر مقاله ای اثبات نموده است که بشر از یاران امـام صادق علیه السلام بوده و لقب اباعبدالله به امام صادق علیه السلام نیز اطلاق می شده و مختص امام حسین علیه السلام به تنهایی نبوده است. (ر.ک:حامدخانی ۱۳۹۲)

۵- نگاهی به بخش الحاقی دعای عـرفه

۱- دعـای عرفه امام حسین علیه السلام در منابع دعایی شامل دو بخش می باشد. در برخی از این منابع مانند نسخه های قدیم الاقبال الاعمال، این دعا تنها یک بخش دارد و با ذکر «یا رب یا رب» پایـان مـی یابد. اما در برخی دیگر از کتب مانند بحارالانوار، مفاتیح الجنان و صحیفه حسینیه، پس از ذکر «یا رب یارب»، بخش دیگری آمده است که با عبارت «الهی أنا الفقیر فی غنای»آغاز شده و با عبارت«انک علی کل شـیء قـدیر» پایان می یابد.

این عبارات هرچند از نظر دلالی زیبا هستند و در درجه بالایی قرار دارند ولی صرف این زیبایی دلیل بر انتساب آن بر معصوم نیست مانند بسیاری از شعرها و نثرهای عربی و فارسی که زیبا بودن متن، دلیل بر صـادر شـدن آن از مـعصوم نیست.(ر.ک: کرباسچی،۱۳۸۵: ۱۱۴).

در دو مورد از این عبارات، کلمـه «اغـیار» بـه کار رفته است به عنوان مثال در قسمتی از این فراز آمده است:«وَاَنْتَ الَّذی اَزَلْتَ اَلاغْیارَ عَنْ قُلُوبِ اَحِبّائِکَ»که در فرهنگ روایی حتی یک مورد هم وجـود نـدارد که بـه ماسوی الله کلمه اغیار اطلاق شده باشد، اما در کتـب تـصوف این کلمه به کاررفته است و در کتاب فتوحات مکیه عربی استفاده شده است؛ در دو مورد کلمه «جذب » به کار رفته مانند:«وَاسْلُکْ بـی مـَسْلَکَ اَهـْلِ الْجَذْبِ»که در ادعیه معصومین و روایات از آن استفاده نشده است.(همان).

بنابراین دو احـتمال وجود دارد یا صوفیه آن را به کتابهای دعا افزوده اند و سید بن طاووس بدون توجه به این حقیقت، آن را در کتابش نقل کرده است ویا این که پس از سـیدبن طـاووس این بـخش را به کتابش اضافه کرده اند و این احتمال به واقع نزدیک تر است زیرا در برخی از نـسخه هـای کهن اقبال و در مصباح الزائر نیامده است.(همان).

۶- پیشینه تحقیق

در مورد دعای عرفه تحقیقات متعددی انجام شده کـه غـالبا نـاظر به معنای متن می باشد اما تحقیقی که با روش تحلیل محتوا بـه مـتن ایـن دعا بنگرد یافت نشد.

۷- روایی اعتبار تحقیق

اعتبار به معنای انطباق تمامی اجزاء طـرح بـا مـعیارهای علمی است. اعتبار در معنای خاص به معنای یک وسیله سنجش معتبر برای اندازه گـیری بـه شمار می آید به عبارت دیگر مستلزم ارزشیابی میان تعریف عملیاتی یک مـتغیر و تـعریف مـفهومی آن است.(محمدی مهر، ۱۳۸۷: ۱۳۰).

۸- معرفی روش تحقیق

تحلیل محتوا روش آشنایی در پژوهشهای کمی است و در رویکرد کیفی نـیز بـه عنوان یکی از شیوه های تحلیل داده ها به کار می رود (حریری، ۱۳۸۵: ۲۶۴). تحلیل مـحتوا یـکی از مـهمترین تکنیک های پژوهشی در علوم اجتماعی است که در پی شناخت داده ها است و یک روش قابل قبول در بررسی هـای مـتنی خصوصا در حیطه ارتباطات و رسانه ها ی جمعی است. این متون می توانند کـتابها، مـقالات، بـحث ها و مباحثه ها، سرفصل روزنامه ها ومقالات آن، اسناد تاریخی، سخنرانی ها، محاورات رسمی و غیر رسـمی، تـبلیغات و یـا هر رخداد زبان ارتباطی باشد.(ادیب حاج باقری و دیگران،۱۳۸۶: ۲۵۲)

تحلیل محتوایِ مـتن، تـاریخچه بسیار قدیمی دارد. با استفاده از این روش برای اولین بار کتب و متون مذهبی را مورد تجزیه و تحلیل قرار مـی دادنـد. تحلیل محتوا در رابطه با متنی معنی پیدا می کند که آن مـتن بـرای انتقال پیامها و مفاهیم معینی نوشته شده بـاشد، لذا تـحلیل مـحتوا در مورد کلمات عامیانه ای که دارای مفاهیم ساده و مـشخصی هـستند به کار نمی رود. (جانی پور،۱۳۹۰)

تحلیل محتوا به ما کمک می کند تا اهـداف فـرستنده پیام را به دست آوریم و دلایـل ارسـال پیام و نـتایج مـرتبط بـا آن را مورد بررسی قرار دهیم. از این رو تـحلیل مـتون برای فهم و درک پیام و بیان دلایل ارسال کنندگان پیام و هدفی که برآن مـترتب مـی باشد لازم به نظر می رسد. هـمچنین از طریق تحلیل محتوا مـی تـوان به خصوصیات و ویژگیهای اجتماعی زمـانی خـاص دست یافت، زیرا بیشتر نویسندگان در آثار خود به انعکاس مسائل و امور با اهـمیت زمـان خود می پردازند.(ساروخانی، ۲۹۰: ۱۳۸۲-۲۸۶و طـالقانی، ۱۳۸۱: ۹۹-۹۸).

در پژوهـش حـاضر، دعای عرفه بـه روش تـحلیل محتوا مورد بررسی قـرار گـرفت. چگونگی یافتن و استخراج موضوعات، طبق مراحل زیر صورت گرفت:

یک. تقسیم بندی جملات و عـبارات دعـا به بخش های مستقل

دو. کدگذاری هـر یـک از بندهای دعـا

سـه. شـناسایی مفهوم هر یک از بـندهای دعا

چهار. شناسایی و انتخاب عناوین کلیدی و موضوعات فرعی مرتبط با مفهوم هر یک از عبارات

پنـج. دسـته بندی موضوعات فرعی

شش. استخراج مـوضوعات اصـلی و مـحورهای اصـ