فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام

فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام؛ انتخابی مطمئن برای ارائه‌ای حرفه‌ای

اسلایدهایی آماده برای استفاده:

فایل فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام شامل 120 اسلاید با طراحی دقیق و ساختاری استاندارد است که برای ارائه‌های رسمی یا چاپ، کاملاً مناسب و آماده استفاده می‌باشد.

ویژگی‌هایی که فایل فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام را متمایز می‌کند:

• طراحی بصری حرفه‌ای:فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام با بهره‌گیری از رنگ‌بندی هوشمندانه و چیدمان اصولی جهت انتقال بهتر مفاهیم ارائه.
• سهولت در اجرا: تمامی اسلایدها از پیش تنظیم شده‌اند و بدون نیاز به ویرایش، قابل استفاده هستند.
• وضوح بالا و نظم ساختاری: کیفیت بالای عناصر گرافیکی و هماهنگی کامل در نمایش، تجربه‌ای بدون نقص را فراهم می‌سازد.

استاندارد بالا در تولید محتوا:

فایل فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام با رعایت اصول حرفه‌ای طراحی شده و عاری از هرگونه ایراد گرافیکی یا ناهماهنگی در نمایش می‌باشد.

نکته مهم:

در صورت مشاهده نسخه‌هایی با کیفیت پایین‌تر، توجه داشته باشید که ممکن است نسخه‌های غیررسمی باشند. نسخه اصلی فایل فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام تنها از طریق منبع معتبر در دسترس است.

هم‌اکنون فایل فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام را دریافت کرده و ارائه‌ای حرفه‌ای و متمایز تجربه نمایید

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق علیه السلام :

مقدمه

در دنیای امروز، هرچند پیشرفت تکنولوژی باعث روانی و آسانی امور شده؛ ولی روابط اجتماعی را پیچیده تر و حتی کمرنگ تر کرده است. با وجود افزایش اضطراب ها و دغدغه ها که یکی از پیامدهای زندگی مدرن است، محبت ها و نوع دوستی ها کمتر شده و انسان متمدن امروز، تنها تر از همیشه، از سردی روابط انسانی رنج می برد. توجه به تربیت اجتماعی و یادآوری و آموزش اصول روابط صحیحِ میان فردی، می تواند گام مؤثری در جهت بهبود شرایط و جلوگیری از آسیب های اجتماعی بیشتر باشد.

هرچند مکاتب فکری و تربیتی، روش هایی را جهت اجرای تربیت اجتماعی ارائه داده اند؛ ولی، برای موفقیت در این راه، ضروری است از روش هایی استفاده شود که کمترین احتمال خطا و اشتباه را داشته باشند. با توجه به این مسئله، مراجعه به سیره معصومان((ع)) که از مقام عصمت و هدایت گری برخوردار بوده اند راهگشا خواهد بود. از میان اهل بیت((ع))، امام صادق(ع) به جهت عمر طولانی و پربرکتشان و نیز آزادی نسبی که در خلال انتقال حکومت از بنی امیه به بنی عباس برایشان حاصل شد توانستند از شیوه ها و فنون بیشتر و متنوع تری جهت تربیت اجتماعی افراد استفاده کنند.

به رغم اهمیت مسئله تربیت اجتماعی، با بررسی منابع، مشاهده می شود که در این زمینه کار چندانی صورت نگرفته است و آنچه نگاشته شده، اغلب به بیان آداب معاشرت و توضیح برخی اصول روابط اجتماعی می پردازد. بنابراین، پژوهش حاضر به هدف معرفی روش هایی منسجم و نظام مند و درعین حال، ساده و اجرایی جهت تحقق تربیت اجتماعی، به بررسی سیره امام صادق(ع) پرداخت و مهم ترین سؤالی که در این راستا با آن مواجه گردید آن بود که: «به منظور محقق کردن تربیت اجتماعی، چه روش هایی را می توان از سیره امام صادق(ع) بدست آورد؟»

در راستای پاسخگویی به این سؤال، پس از تبیین واژگان اصلی مرتبط با موضوع، روش های تربیتیِ برگرفته شده از سیره امام صادق(ع) جهت تحقق تربیت اجتماعی، مورد بررسی قرار خواهد گرفت و برخی شیوه ها و فنون اجرای هر روش معرفی خواهند شد.

ذکر این نکته لازم است که نقش تربیتی سیره معصومان((ع)) دو گونه است: یکی نقش تربیتی عام است؛ به این معنا که هر رفتاری از سوی معصومان((ع))، به علت الگو بودن آن بزرگواران، برای دیگران کارکرد الگوبخشی و آموزشی دارد. دیگری، نقش تربیتی خاص است، به معنای آن که بخشی از رفتار معصومان ((ع))، افزون بر تأثیر عام تربیتی، به طور ویژه برای اثرگذاری بر رفتار دیگران در فضای ویژه تربیتی صادر شده است. (حسینی زاده، ۱۳۸۶، ج۱، ص۲۵) با توجه به هدف مقاله که معرفی روش های تربیت اجتماعی و بیان نمونه هایی از اجرای آن ها توسط امام صادق(ع) است، به نظر می رسد توجه به نقش تربیتی عام سیره در این مقاله، مقصود را حاصل کند. بنابراین در نمونه های بیان شده، حتی اگر امام صادق(ع) در مقام ارائه شیوه یا فن تربیتی خاصی نباشند، رفتار ایشان چگونگی به کارگیری روش های پیشنهادی این مقاله را نشان داده و هدف مورد نظر تأمین خواهد شد.

مفهوم شناسی

الف) سیره

«سیره» بر وزن «فِعْلَه» از ماده «سَیر» گرفته شده و سیر به معنای حرکت و راه رفتن است. (ابن منظور، ۱۴۱۴ق، ج۴، ص۳۸۹) هم چنین سیره به معنای روش، سنت، هیئت و حالت نیز آمده است. (زبیدی، ۱۴۱۴ق، ج۶، ص۵۵۹)

سیره در اصطلاح، دارای دو معناست: یکی به معنای «چگونگی و نوع عمل» است که این معنا همه رفتارهای آدمی را شامل می شود؛ زیرا هیچ فعالیتی بدون حالت خاص تحقق نمی یابد. این مفهوم هم شامل رفتارهای خاص و متعین انسان است، از آن نظر که کیفیت و تعینی در کل رفتار اوست و هم بر سیره شخص؛ یعنی بر هر فعالیت و عملکردی که از او سرزده دلالت می کند، چه یک بار اتفاق بیفتد و چه مکرر و پیوسته باشد.

اما معنای اصطلاحی دیگر سیره، «سبک و قاعده رفتار» است که اخص از معنای اول است و مستلزم تکرار و ادامه رفتار از جانب شخص می باشد تا بتوان سبک و قاعده حاکم بر آن را به دست آورد. (حسینی زاده، ۱۳۸۶، ج۱، ص۹ و ۱۰ )

از آن جا که این مقاله برای معرفی روش های تربیت اجتماعی در سیره امام صادق(ع)، در پی ارائه نمونه هایی از شیوه ها و فنون اجرای هر روش توسط آن حضرت می باشد؛ بنابراین معنای متناسب با این مقصود، معنای اصطلاحی اول، یعنی چگونگی و نوع عمل خواهد بود. که شامل انواع سیره اعم از قولی، فعلی و تقریری می شود. از این رو پژوهش حاضر، به دنبال استخراج سبک یا الگوی خاصی از رفتار حضرت نیست؛ بلکه تنها با تطبیق روش ها بر سیره حضرت، چگونگی اجرای آن ها را در رفتار عملی ایشان نشان می دهد.

ب) روش

روش در لغت به معنای رفتار، طرز رفتن، طرز حرکت، رسم و عادت می باشد. (عمید، ۱۳۶۳، ذیل واژه رفتن) در اصطلاح علوم تربیتی نیز روش به مجموعه اموری اطلاق می شود که انسان برای رسیدن به هدف و انجام کار مورد نظر، به صورت قاعده مند و بسامان پی می نهد. روش، مفهومی راهبردی است که نحوه عمل را ترسیم می کند و مراحل و چگونگی پیمودن آن ها را برای رسیدن به هدف های مورد نظر معلوم می دارد. برای هر روش، شیوه ها و فنون ویژه ای وجود دارد که با نوع روش و رویکرد مسبوق به آن سازگار است. (رفیعی، ۱۳۸۸، ج۳، ص۲۶۷)

چنان که مشاهده می شود در این تعریف، شیوه و فن به عنوان اجزای روش معرفی شده اند که هر یک دارای معنای اصطلاحی مخصوص به خود هستند و برای دریافت معنا و تفاوت های آن ها با یکدیگر، می بایست توضیحی در خصوص آن ها ارائه گردد. شیوه های تربیتی، نمونه های رفتاری هستند که عمل و پای بندی به آن ها موجب تحقق روش ها می شود و «فن»، ابزار و وسیله ای است که به کمک آن، شیوه های تربیتی اعمال و اجرا می شود تا در نهایت، روش تربیتی تحقق یابد و از آن طریق، به هدف برسیم. (رفیعی، ۱۳۸۸، ج ۳، ص ۲۶۷) با توجه به آن چه بیان شد، روش ها، راهکارهایی هستند که به واسطه به کارگیری شیوه ها و فنون، اجرایی می شوند.

لازم به ذکر است با توجه به معنای ارائه شده از «سیره» و «روش»، هر دو در مفهومِ «نحوه و چگونگی عمل و استمرار آن» مشترک هستند. بنابراین، نمونه های ارائه شده در این مقاله در واقع، نمودهای عملی از روش های معرفی شده برای تربیت اجتماعی هستند و به یک معنا می توان گفت این روش ها و سیره ها هر دو در راستای معرفی و نمایاندن چگونگی انتقال روش های تربیت اجتماعی توسط مربی می باشند.

ج) تربیت اجتماعی

در تعریف تربیت اجتماعی آمده است: «تربیت اجتماعی عبارت است از تأمین تمهیدات لازم جهت متجلی ساختن ارزش ها و ضوابط مطلوب اجتماعی در فرد به منظور مؤثر بودن او در برخوردهای اجتماعی اعم از هدایت دیگران، مخالفت با نظرات غیرمنطقی، توافق و سازگاری و امور مانند آن ها». (ایمانی، ۱۳۶۶، ص۳۱)

باید توجه داشت منظور از تربیت اجتماعی صرفاً، آن نیست که فرد در هر اجتماعی خود را با آن اجتماع سازگار کند؛ بلکه مراد این است که فرد، نحوه صحیح برقراری روابط با دیگران را بیاموزد و رفتار درست را مطابق با اصول و معیارهای برگرفته شده از شرع و عقل در ارتباط با دیگران به کار بندد. به عبارت دیگر، فرد آمادگی قبول مسئولیت در قبال سایر افراد جامعه را پیدا کند.

بنابراین، با توجه به هدف تربیت اجتماعی و معیارهای دست یابی به آن، می توان گفت: «تربیت اجتماعی عبارت است از به کارگیری روش های منسجم و هدفمند بر اساس مبانی و اصول تعیین شده توسط عقل و شرع، به منظور تحقق رشد مطلوب اجتماعی و برقراری مناسبات صحیح انسانی».

پس از تبیین مفاهیم اصلی، به معرفی روش های تربیت اجتماعی می پردازیم. کارشناسان معتقدند چنان چه مربی بخواهد نوعی رفتار اختیاری را در متربی ایجاد یا تقویت کند، ابتدا باید بینشی مناسب نسبت به آن رفتار به متربی بدهد، سپس میل و انگیزه او را نسبت به آن رفتار به اندازه کافی تحریک و تقویت کند و آن گاه برای تأثیرگذاری بر اراده او در تحقق بخشیدن به آن رفتار، به متربی کمک کند تا توانمندی های خود را به کار گیرد. (گروهی از نویسندگان، ۱۳۹۱، ص۳۶۱)

با توجه به آن چه بیان شد، در بررسی سیره تربیتی امام صادق(ع) مشاهده می شود که ایشان در رابطه با روابط صحیح اجتماعی، توجه خاصی به ساحت های وجودی انسان، یعنی شناخت، عاطفه و رفتار داشته و از شیوه های مختلفی برای تقویت هر یک از آن ها استفاده کرده است. بنابراین، تقویت سه ساحت بینش، گرایش و کنش، می توانند بستری برای اجرای روش های تربیت اجتماعی در نظر گرفته شوند که هر یک دارای شیوه ها و فنونی برای اجرا می باشند.

تقویت شناخت و بینش

بُعد شناختی، شامل اطلاعاتی است که شخص از موضوع مورد نظر دارد. از نقطه نظر روان شناسان انگیزشی، شناخت، بر فرایندهای ذهنی به عنوان عوامل تعیین کننده علّی برای عمل کردن، تأثیرگذار است. به عبارت دیگر، شناخت و بینش، عامل اصلی رفتار می باشد. (ریو، ۱۳۸۰، ص۱۸۱) از دیدگاه اسلام نیز این نظر پذیرفته شده است. امام صادق (ع) می فرماید: «الْعِلْمُ مَقْرُونٌ إِلَی الْعَمَلِ فمَنْ علِمَ عَمِلَ وَ مَنْ عَمِلَ عَلِمَ؛ علم و عمل به هم بسته شده اند؛ بنابراین، هر کس بداند عمل کند و هر که عمل کند، بداند ». (کلینی، ۱۳۶۲، ج۱، ص۴۴)

با مراجعه به سیره و سخنان امام صادق(ع) به روشنی ملاحظه می شود که ایشان تلاش گسترده ای جهت ارائه شناخت و بینش صحیح در مورد روابط اجتماعی به کار بسته است. ایشان پیش از هر توصیه و تشویقی، سعی کرده است نخست، زمینه های شناختی مناسب را به وجود آورد و افراد طوری تربیت شوند که بتوانند درک کنند هر تشویق و تحذیر یا هر امر و نهی از جانب دین، در جهت حفظ مصالح آن هاست. با چنین تربیتی در واقع افراد از درون آمادگی پذیرش این اوامر و نواهی را پیدا می کنند و مبنای صدور آن ها را در می یابند و بر این اساس، پای بندی به اوامر و نواهی برای آنان آسان می شود. در ادامه به معرفی برخی شیوه های تربیتی برگرفته از سیره امام(ع) برای تقویت بینش افراد در خصوص روابط صحیح اجتماعی می پردازیم.

۱) آموزش اصول و معیارهای روابط اجتماعی

افراد بسیاری مایلند در نحوه ارتباط با همنوعان خویش، به خوبی عمل کنند؛ ولی به جهت ناآگاهی از چگونگی آداب معاشرت و نیز عدم رعایت این آداب، توانایی برقراری روابط مناسب و اسلامی را از دست می دهند و به ناچار منزوی می شوند. بنابراین، شناخت این آداب در مرحله عمل و توانایی ایجاد ارتباط مناسب با قشرهای مختلف جامعه بر اساس بینش مکتبی از اهمیت بسیاری برخوردار است. (مقدس نیا، ۱۳۸۷، ص۱۶)

در میان سیره و سخنان امام صادق(ع)، موارد متعددی در رابطه با معرفی و توضیح انواع روابط اجتماعی و اصول حاکم بر آن ها به چشم می خورد. این تبیین ها در بالا رفتن آگاهی افراد نسبت به اهمیت مسئله روابط اجتماعی صحیح و چگونگی عمل به آن ها تأثیر زیادی دارد؛ برای مثال ایشان در بیان نحوه پذیرایی از میهمان به عنوان یک رفتار پسندیده اجتماعی می فرماید: «لاتَقُلْ لاِخیک إِذا دَخلَ علَیک أَکلْتَ الْیوْمَ شَیئاً وَ لکنْ قَرِّبْ إِلَیهِ ما عِنْدَک؛ به برادرت که بر تو وارد شده است نگو: آیا امروز چیزی خورده ای؟ بلکه هرچه خوردنی داری، نزد او بیاور». (مجلسی، ۱۳۶۳، ج۷۲، ص۴۵۵)

هم چنین مفضل بن فرید برادر شعیب کاتب، نقل کرده است: نزد امام صادق(ع) رفتم و مأمور بودم که جوائزی به بنی هاشم بدهم. آن حضرت بالای سرم ایستاده بود، در حالی که من متوجه نبودم. [وقتی متوجه حضور حضرت شدم] از جا پریدم. حضرت از من در مورد آن چه به آن مأمور شده بودم، پرسید و من فهرست جوائز را به آن حضرت نشان دادم. امام(ع) فرمود: «در این جا برای اسماعیل چیزی نبینم». گفتم: همین فهرست به دست ما داده شده. سپس به آن حضرت گفتم: قربانت گردم، می بینی چه جایگاهی نزد این قوم دارم. ایشان به من فرمود: «بیا آن چه به دستت می رسد به یارانت برگردان؛ زیرا خداوند عزوجل فرماید: (إِنَّ الْحَسَناتِ یذْهِبْنَ السَّیئاتِ) به درستی که نیکی ها بدی ها را می برند. (هود: ۱۱۴) (حرعاملی، ۱۴۱۴ق، ج۱۷، ص۱۹۸)

چنان که در این سیره مشاهده می شود، امام(ع) به فردی که امکاناتی در اختیار داشته می آموزد که از جایگاه خود برای کمک و یاری به دیگران استفاده کند و اموالی را که به دستش می رسد، به یارانش باز گرداند.

۲) تبیین فلسفه رفتارهای مثبت اجتماعی

یکی از شیوه های امام صادق(ع) در افزایش بینش و آگاهی افراد نسبت به رفتارهای اجتماعی، توضیح فلسفه و حکمت آن ها می باشد. توضیح چرایی و علت دستورها و قوانین، یکی از راه های تسهیل عمل به آن هاست. تجربه نشان داده است وقتی افراد با فلسفه یک مسئله آشنا می شوند و نسبت به حکمت و فواید آن شناخت پیدا می کنند، تمایل بیشتری برای انجام آن از خود نشان می دهند. از این رو، مشاهده می شود امام(ع) در مورد دلیل رعایت انواع اصول و آداب اجتماعی به صورت جزئی و موردی، روایات متعددی بیان فرموده اند؛ برای مثال حضرت در توضیح علت لزوم تعجیل در برآوردن نیاز حاجتمندان که یکی از مصادیق حمایت اجتماعی است، می فرماید: «إِنَّ الرَّجلَ لَیسأَلُنِی الْحاجَهَ فأُبَادِرُ بِقَضَائِهَا مَخَافَهَ أَنْ یستَغْنِی عَنْهَا فَلاَ یجِدَ لَهَا مَوْقِعاً إِذَا جَاءَتْه؛ فردی که از من حاجتی می طلبد، من به رفع نیاز و انجام کار او سرعت می گیر م؛ زیرا خوف آن دارم که وی بی نیاز شود و من دیر برسم و حاجتش از طریق دیگری روا شده باشد». (صدوق، ۱۳۷۸ق، ج۲، ص۱۷۹)

نمونه دیگر از آگاهی بخشی امام صادق(ع) در راستای تقویت بینش افراد، بیان فلسفه خوب حرف زدن با عموم مردم است که به اصل اجتماعی حفظ کرامت انسانی افراد باز می گردد. ایشان می فرماید: «آیه (وَ قُولُوا لِلنَّاسِ حُسْناً)؛ یعنی این که [مؤمن باید] با همه مردم اعم از مؤمن و مخالف خوب صحبت کند؛ اما مؤمنان را با روی خوش [خطاب قرار دهد] و با مخالفان با مدارا سخن بگوید تا به ایمان جذب شوند؛ زیرا با کمتر از این هم می تواند شر آن ها را از خود و برادران مؤمنش دفع کند». (مجلسی، ۱۳۶۳، ج۷۲، ص۴۰۱)

۳) بحث و گفتگو درباره بایدها و نبایدهای روابط اجتماعی

از شیوه های دیگری که امام صادق(ع) برای تقویت بینش افراد به کار می گرفت، برقراری بحث و گفت وگو در رابطه با بایسته های روابط اجتماعی به شکل پرسش و پاسخ بود. پرسش و پاسخ، یکی از بهترین و با ارزش ترین فنون بالا بردن شناخت و آگاهی افراد می باشد؛ چرا که هم زمان با دریافت اطلاعات، روحیه تفکر و استدلال نیز در آن ها تقویت می شود؛ از این رو ملاحظه می شود امام گاهی مسائل را به گونه ای مطرح می کرد که در ذهن ها سؤال ایجاد شود؛ سپس به پرسش های افراد پاسخ می داد.

برای مثال، وقتی یکی از یاران امام(ع) به نام حسین بن نعیم صحاف در ضمن گفت وگو با امام در رابطه با دوستی با برادران دینی و اطعام ایشان عرض می کند: غذا نمی خورم، مگر این که دو یا سه تن از ایشان یا کمتر و بیشتر نزد من باشند (و با هم غذا بخوریم). امام(ع) به او می فرماید: «امّا فَضْلُهُمْ عَلَیک أَعْظَمُ مِنْ فَضْلِک عَلَیهِمْ؛ متوجه باش! که لطف ایشان نسبت به تو بیش از لطف تو به ایشان است». این سخن امام(ع) در ذهن او سؤال ایجاد کرده و می پرسد: «فدایت شوم، خوراک خود را به ایشان می خورانم و خانه خویش را برای پذیرایی از آنان آماده می سازم، با وجود این، لطف آنان بیش از من است؟ حضرت در پاسخ او می فرماید: «نَعَم، إِنَّهُمْ إِذا دَخَلُوا مَنْزِلَک دَخَلُوا بِمَغْفِرَتِک وَ مَغْفِرَهِ عِیالِک وَ إِذا خَرَجوُا مِنْ مَنْزِلِک خرَجُوا بذُنُوبِک وَ ذُنُوبِ عِیالِک؛ آری، زیرا آنان هنگامی که به خانه تو وارد می شوند، آمرزش تو و خانواده ات را با خود می آورند و هنگامی که بیرون می روند، گناهان تو و خانواده ات را بیرون می برند» (نوری، ۱۴۰۹ ق، ج ۲۴، ص ۳۰۵)

نمونه دیگر استفاده امام(ع) از این روش، در موضوع «عیادت از بیمار » است. ایشان در جمعی فرمود: «ینْبَغِی لِلْمَرِیضِ مِنْکمْ أَنْ یؤْذِنَ إِخْوَانَهُ بِمَرَضِهِ فیعُودُونَهُ وَ یؤْجَرُ فِیهِمْ وَ یؤْجَرُونَ فیهِ؛ شایسته است که بیمار به برادران مؤمنش اجازه دهد که در بیماری عیادتش کنند تا او و آن ها اجر ببرند». از ایشان پرسیدند: «عیادت کنندگان به واسطه عیادت اجر می برند، مریض چگونه اجر می برد؟». حضرت در پاسخ فرمود: «بِاکتِسَابِهِ لَهمُ الْحَسَنَاتُ فَیؤْجَرُ فِیهِمْ فَیکتَبُ لَهُ بِذَلِک عَشْرُ حَسَنَاتٍ وَ یرْفَعُ لَهُ عَشْرُ دَرَجَاتٍ وَ یحَطُّ عَنْهُ عَشْرُ سَیئَات؛ اجازه موجب می شود که عیادت کنندگان با عیادت، کسب حسنه کنند و از این راه اجر می برد و از این رو ده حسنه برایش نوشته می شود و ده درجه بالا می رود و ده گناه از او بر طرف می شود ». (طبرسی، ۱۳۷۰، ص۳۶۰)

همان طور که در هر دو نمونه مشاهده شد، امام صادق(ع) در رابطه با موضوع مورد بحث، جمله ای بیان فرمود که ذهن مخاطب را با خود درگیر کرد و او را وادار به پرسش و جستجو برای دریافت پاسخ نمود.

تقویت عاطفه و گرایش

امام صادق(ع) فرمود: «وَ الْعِلْمُ یهْتِفُ بِالْعَمَلِ فَإِنْ أَجَابَهُ وَ إِلاّ ارْتَحَل؛ علم، عمل را صدا می زند؛ اگر پاسخش را داد، می ماند و گرنه می رود». (طبرسی، ۱۳۸۵ق، ص۱۳۹) از این حدیث فهمیده می شود که شناخت، گرچه رکن اولیه و اساسی عمل است، اما به تنهایی کافی نیست؛ بلکه برای تحقق عمل به مؤلفه های دیگری نیز نیاز است.

گاهی مشاهده می شود برخی افراد از اندیشه نیرومندی برخوردارند، اما رفتار آن ها با علم و آگاهی شان همنوا و سازگار نیست، چرا که اندیشه، خود به تنهایی چیزی بیش از یک زمینه نیست که می تواند در ترکیب با سایر عواملِ شکل دهنده رفتار مؤثر باشد. (رزاقی، ۱۳۸۷، ص۱۷۳) یکی از مهم ترین این عوامل که در ادامه مورد بررسی قرار می گیرد، عامل عاطفی و گرایشی می باشد.

جزء احساسی و عاطفیِ وجود انسان، شامل ارزشیابی های فرد از موضوع مورد نظر است؛ به این معنا که شیء یا شخصی برای انسان «خوشایند» یا «ناخوشایند»، «خوب» یا «بد» و مواردی از این قبیل است. (کریمی، ۱۳۷۹، ص۲۵) در واقع گرایش انسان، همان تمایل و انگیزه ای است که او را به انجام کاری وا می دارد.

در منابع دینی نیز به نقش تأثیرگذار گرایش و عاطفه در عملکرد انسان توجه شده است. به عنوان نمونه در قرآن کریم آمده است: (أَفَرَأَیتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هواهُ وَ أَضلَّهُ اللَّه عَلی عِلْمٍ) (جاثیه: ۲۳)؛ آیا دیدی کسی را که میل و خواست نفسانی اش را معبود خود قرار داد و در نتیجه، خداوند نیز او را با وجود آگاهی و دانشی که داشت گمراه کرد. از این آیه به خوبی استفاده می شود که ممکن است شناخت های صحیح انسان در نتیجه پیروی از تمایلات و انگیزه های منفی، تضعیف و به فراموشی سپرده شود؛ به این معنا که ممکن است فرد اطلاعات مربوط به یک موضوع را فراموش کند، ولی احساس خوشایند یا ناخوشایندی که نسبت به آن موضوع داشته، هم چنان در وجودش باقی بماند و تعیین کننده انگیزه و تمایل او نسبت به انجام یا ترک یک رفتار گردد. این مسئله، نشان دهنده آن است که نقش احساس و عاطفه در بروز یک رفتار، بادوام تر و اصلی تر از عنصر شناختی است.

با توجه به اهمیت نقش عاطفه و گرایش در رفتار، ملاحظه می شود که در سیره امام صادق(ع) شیوه های مختلفی جهت تقویت تمایل درونی افراد نسبت به برقراری روابط صحیح اجتماعی وجود دارد.

۱) تحریک انگیزه های ایمانی

عواطف می توانند از ارزش های افراد مانند باورهای اخلاقی یا دینی آنان ناشی شوند. (کریمی، ۱۳۷۹، ص۲۲) از آن جا که انسان فطرتاً برای قدرت، به ویژه قدرتی که دارای نعمت و کرامت است، اهمیت و احترام فراوانی قائل است بنابراین احترام به مصدر قدرت، یعنی خداوند دانا و توانا انگیزه بسیار نیرومندی برای انجام دادن دستورهای او فراهم می آورد. (پارسا، ۱۳۷۶، ص۱۹۲ )

هدف از به کارگیری این شیوه، ایجاد یک جنبش درونی حاصل از احساس مسئولیت و تکلیف است. وجود این الزام باطنی، سبب می شود که افراد رفتارهای مدنظر مربی را هرچند برایشان سخت باشد بپذیرند و به ظهور برسانند و حتی برای رفع موانع آن اقدام نمایند. بنابراین، تحریک انگیزه های ایمانی (از طریق تبیین سیستم پاداش و مجازاتِ عمل) یکی از مهم ترین و ثمربخش ترین شیوه های اجرای روش تقویت گرایش می باشد.

این مسئله در رابطه با مسائل اجتماعی، اهمیت بیشتری پیدا می کند؛ زیرا اغلب رفتارهای مثبت اجتماعی، نیاز به نوعی ایثار و فدارکاری دارد که انگیزه های ایمانی، می توانند مهم ترین محرک آن ها به حساب آیند.

در سیره امام صادق(ع) موارد متعددی وجود دارد که امام(ع) با مورد توجه قراردادن اعتقادات دینی افراد، ایشان را به انجام یا ترک رفتاری فرا می خواند؛ به عنوان مثال، حضرت برای تشویق مؤمنان به حمایت از محرومان می فرماید: «ما قضَی مُسْلِمٌ لِمُسْلِمٍ حَاجَهً إِلاَّ نَادَاهُ اللَّهُ علَی ثوَابُک وَلاَ أَرْضَی لَک بدُونِ الْجنَّه؛ هیچ مسلمانی حاجت مسلمانی را برنمی آورد، مگر این که خداوند او را ندا می کند که پاداش تو بر من است و من برای تو به چیزی جز بهشت راضی نیستم». (کلینی، ۱۳۶۲، ج۲، ص۱۹۴)

هم چنین برای تشویق به رعایت اصل برادری و مهرورزی، می فرماید: «منْ نفَّسَ عَنْ مُؤْمِنٍ کرْبَهً نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ کرَبَ الآخِرَهِ وَ خَرَجَ مِنْ قَبْرِهِ وَ هُوَ ثَلِجُ الْفُؤَادِ وَ مَنْ أَطعَمَهُ منْ جوعٍ أَطْعَمَهُ اللَّهُ ثِمَارَ الْجَنَّهِ وَ مَنْ سَقَاهُ شرْبَهَ ماءٍ سقَاهُ اللَّه منَ الرَّحیقِ الْمَخْتُوم؛ هر کس اندوهی را از دل مؤمنی بردارد، خداوند اندوه های آخرت را از او برمی دارد و او را با دلی آرام از قبر برمی انگیزد و هر کس مؤمنی را غذا دهد و او را سیر کند، خداوند از میوه های بهشت به او می خوراند و هر کس به جرعه آبی او را سیراب کند، خداوند او را از شربت مُهرشده بهشتی سیراب می گرداند». (صدوق، ۱۴۰۶ق، ص۱۴۹)

بیان چنین پاداش هایی برای رفتارهای مطلوب اجتماعی، بی تردید برای اهل ایمان دارای اثر انگیزشی بوده و ایشان را در رعایت هرچه بیشتر و بهتر اصول روابط اجتماعی تحریک و تشویق می کند.

گاهی امام صادق(ع) برای تحریک انگیزه های ایمانی افراد، به ویژه جهت ترک رفتارهای نادرست اجتماعی، باطن و چهره پلید آن رفتارها را نزد خداوند بیان می کرد یا نسبت به عواقب معنوی و اخروی آن ها هشدار می داد؛ زیرا با توجه به ایمان و اعتقادات فرد، این توصیفات موجب می شود در متربی نسبت به رفتارهای ناپسند اجتماعی، نفرت و کراهت ایجاد شود و در او انگیزه ای قوی جهت ترک آن ها به وجود آید؛ برای مثال، به منظور تحریک ایمان افراد برای رعایت کرامت انسان ها، حضرت به بیان بزرگی گناهِ «خوار کردن مؤمن» نزد خداوند پرداخته و می فرماید: «قالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَل لِیأْذَنْ بِحَرْبٍ مِنِّی مَنْ أَذَلَّ عَبْدِی الْمُؤْمِنَ وَ لْیأْمَنْ غَضَبِی مَنْ أَکرَمَ عَبْدِی الْمُؤْمِن؛ خداوند بزرگ فرموده است کسی که بنده مؤمن مرا خوار گرداند، بداند که با جنگی بزرگ از سوی من رو به رو شده است و کسی که بنده مؤمن مرا گرامی دارد، از خشم من در امان خواهد بود ». (حرعاملی، ۱۴۱۴ق، ج ۱۲، ص ۲۶۹)

هم چنین جهت تبیین لزوم پای بندی به اصل اجتماعیِ مقابله با مستکبران، در حدیثی می فرماید: «وَ اعْلَمُوا أَنَّهُ أَیمَا مؤْمِنٍ خضَعَ لِصَاحِبِ سلْطَانٍ أَوْ مَنْ یخَالِفُهُ عَلَی دِینِهِ طَالِباً لِمَا فِی یدَیهِ أَخْمَلَهُ اللَّهُ وَ مَقَتَهُ وَ وَکلَهُ اللَّهُ إِلَیهِ وَ إِنْ هُوَ غلَبَ عَلَی شَی ءٍ مِنْ دُنْیاهُ وَ صَارَ فِی یدِهِ مِنْهُ شَی ءٌ نَزَعَ اللَّه الْبرَکهَ منْهُ وَ لَمْ یؤْجِرْهُ عَلَی شَی ءٍ ینْفِقُهُ فِی حَجٍّ وَ لَا عُمْرَهٍ وَ لَا عِتْق؛ بدانید که هر مؤمنی در برابر زورمندی یا کسی که با دین وی مخالف است به طمع مال او فروتنی کند، خداوند او را گمنام می سازد و بر این کار بر او خشم می گیرد، و او را به همان کس واگذار می کند و اگر از این رهگذر به چیزی از دنیا دست یافت و مالی در دستش قرار گرفت، خداوند برکت را از آن می برد، و چنان چه چیزی از آن را به مصرف حج یا عمره و یا آزاد کردن برده رسانید، خدا به او پاداش نخواهد داد». (مفید، ۱۴۱۳ ق، ص۱۰۰ )

۲) معرفی الگو

مراد از شیوه معرفی الگو آن است که مربی افزون بر این که خود، یک الگوی شایسته برای متربی است، می بایست تلاش کند نمونه های دیگری از رفتار و کردار مطلوب اجتماعی را به متربی معرفی کند.

در