فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام

فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام؛ انتخابی هوشمند برای ارائه‌های حرفه‌ای

با پاورپوینت فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام، محتوای خود را در قالب 120 اسلاید استاندارد و جذاب ارائه دهید و در نگاه اول تاثیرگذار باشید.

چرا باید از پاورپوینت استفاده کنید؟

1. چیدمان دقیق و کاربرپسند: فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام با طراحی ساختاریافته و اصولی، مخاطب را به‌خوبی درگیر محتوا می‌کند.
2. صرفه‌جویی در زمان: تمامی اسلایدهای فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام آماده‌ی استفاده هستند؛ بدون نیاز به هیچ‌گونه ویرایش.
3. نمایش با وضوح بالا: کیفیت طراحی در فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام به‌گونه‌ای است که در هر صفحه‌نمایشی عالی به‌نظر می‌رسد.

هشدار: استفاده از نسخه‌های ناقص فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام ممکن است باعث بروز اختلال در نمایش یا افت کیفیت شود. تنها نسخه اصلی فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام، کیفیت تضمین‌شده دارد.

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل شاخصه های جامع? مطلوب در اندیش? امام سجاد علیه السلام :

مقدّمه

نظریات متفاوتی درباره ترسیم جامعه آرمانی در میان اندیشمندان ارائه شده است؛ گروهی سخن گفتن درباره جامعه آرمانی و ارائه طرح آن را نوعی خیال پردازی می دانند که نه فقط کار لغو و بیهوده ای است، بلکه مضر و زیانبخش هم هست و برخی هم می گویند جامعه آرمانی قابل تحقق و سنجه ای است برای ارزیابی جوامع نامطلوب کنونی (مصباح، ۱۳۷۸، ص ۴۱۲).

برخی از جوامع آرمانی که تاکنون پیشنهاد شده اند به دلیل داشتن مبانی سکولار، عدم توجه به سطوح مختلف گستره روابط انسان در جامعه آرمانی و به دلیل داشتن منشأ وهمی، انسان را در طول تاریخ دچار سردرگمی نموده اند.

در این میان، ترسیم جامعه ای مطلوب که منشأ وحیانی داشته و قابل تحقق باشد و بتواند تمام نهادهای اصلی جامعه و مناسبات موجود میان آنها را تحت پوشش قرار دهد، ضروری به نظر می رسد. صحیفه سجادیه به عنوان یک منبع وحیانی که دارای هستی شناختی توحیدی (دعای ۴۷، فراز ۱۲) است، از وحی (دعای ۲، فراز ۳) و عقل (دعای ۵۱، فراز ۶) به عنوان دو منبع معرفتی استفاده می کند و ضمن معرفی انسان به عنوان خلیفه الهی (دعای ۴۷، فراز ۵۶) در عالم هستی، زمینه را برای طراحی جامعه آرمانی متفاوت فراهم می نماید.

سؤال اصلی ما در این نوشتار، پرسش از مهم ترین شاخصه های یک جامعه مطلوب در اندیشه امام سجاد علیه السلام است، و پرسش های زیر، سؤالات فرعی این تحقیق به شمار می روند:

نهاد خانواده مطلوب از چه شاخصه هایی برخوردار است؟ شاخصه های نهاد تعلیم و تربیت مطلوب کدامند؟ نهاد اقتصاد مطلوب از چه شاخصه هایی برخوردار است؟ شاخصه های نهاد سیاست مطلوب کدامند؟ و نهاد حقوق مطلوب از چه شاخصه هایی بهره می برد؟

با توجه به اهمیت ترسیم جامعه آرمانی در جامعه اسلامی برای رفع کاستی های موجود و ترسیم یک الگوی اسلامی برای پیشرفت، ما در این تحقیق بر آنیم تا به بیان شاخصه های جامعه مطلوب از دیدگاه امام سجاد علیه السلامدر پنج بخش بپردازیم.

بخش اول: ویژگی های نهاد خانواده مطلوب

در این بخش، به معرفی ویژگی های خانواده آرمانی در اندیشه امام سجاد علیه السلام در دو محور ویژگی های ساختاری و کارکردی آن می پردازیم.

۱- ویژگی های ساختاری نهاد خانواده

مجموعه پایگاه ها و نقش ها که خاصیت تقسیم اجتماعی کار را نشان می دهند، بستری می شوند تا بر اساس آن، روابط اجتماعی نسبتا پایدار حاصل شود که آن را ساختار می گویند. ازدواج مرد و زن و پذیرفتن مجموعه ای از نقش ها که در برهه خاصی سیری نسبتا پایدار از روابط متقابل اجتماعی را به وجود می آورند، ساختار خانواده را شکل می دهد.

بنابراین، به بررسی ویژگی های ساختاری این نهاد در دو محور ازدواج و پذیرش نقش ها می پردازیم:

۱-۱ ویژگی های سنت ازدواج

ازدواج در جامعه آرمانی، ویژگی های متمایزی نسبت به ازدواج در سایر جوامع دارد که ما در این نوشتار به برخی از آنها از دیدگاه امام سجاد علیه السلام اشاره می کنیم:

۱-۱-۱ تقدس سنت ازدواج: از جمله عواملی که در سوق یابی به ازدواج، دوری گزیدن از جایگزین احتمالی، پذیرش راغبانه لوازم آن و در نتیجه، حفظ و تثبیت خانواده، نقشی تعیین کننده دارد، تلقی ارزشی از پیوند زناشویی و به تعبیری، قداست داشتن آن است (بستان، ۱۳۸۵، ص ۱۷۲).

قداست ازدواج و خانواده، سد محکمی در برابر سوءاستفاده جنسی از زن به عنوان یک کالا یا ابزار فروش کالا و در واقع، مانع بردگی مدرن زن است. تلاش برای به رسمیت شناختن خانواده های هم جنس، زوج های هم خانه و نیز زمینه سازی نظری در جهت تقدس زدایی از خانواده، برنامه ریزی برای ترویج فرهنگ ابتذال و برهنگی زمینه سازی عملی برای تقدس زدایی از خانواده به شمار می روند (محمدی ری شهری، ۱۳۸۹، ص ۱۱۱۲).

اسلام کوشیده است نگاه قدسی به ازدواج را در میان مردم گسترش دهد. نمونه زیر، رویکرد ارزشی و قدسی اسلام به خانواده را منعکس می سازد:

امام سجاد علیه السلام فرمود: «هرکس برای رضا و خشنودی خداوند ازدواج نماید و با خویشان خود صله رحم نماید، خداوند او را در قیامت مفتخر و سربلند می کند » (طبرسی، ۱۳۸۵ق، ص ۱۶۶).

امام سجاد علیه السلام با تأکید بر نقش نیت در کار اخلاقی، تشکیل خانواده با نیت الهی را موجب سربلندی و رسیدن به سعادت در آخرت می داند و با اشاره به ارزش اخلاقی ازدواج، آن را پدیده ای قدسی می داند که می تواند موجب تکامل انسان باشد.

۲-۱-۱ انتخاب آگاهانه: یکی دیگر از مهم ترین ویژگی های ازدواج در نهاد خانواده که نقش بسیار تعیین کننده ای در سرنوشت خانواده دارد، انتخاب آگاهانه همسراست. بسیاری از تنش های خانوادگی از شتاب زدگی و عدم انجام مطالعات دقیق در مرحله گزینش، کم توجهی به اوصاف بایسته و در مواردی فریب کاری و اغفال آگاهانه نشئت می گیرد.

معرفی شیوه های مناسب و کارآمد و بی اعتبار ساختن شیوه هایی که از درصد اطمینان کمی برخوردارند و تثبیت آنها از راه مجاری جامعه پذیری و هدایت افراد به بهره گیری درست از آنها، احتمال دستیابی به انتخاب صحیح و مصونیت از گرفتار شدن به برخی پیامدهای ناگوار را تا حد قابل توجهی افزایش خواهد داد.

گذشته از اهتمامی که آموزه های دینی به اصل مشورت به طور عام و مشاوره ازدواج به طور خاص دارند، گفت وگو و ملاقات حضوری به منظور آگاهی یافتن از خصوصیات فیزیکی طرف مقابل را با شرایط خاصی تجویز و ترغیب نموده است (بستان، ۱۳۸۵، ص ۱۷۳۱۷۴).

امام سجاد علیه السلام فرمود: «هر که خواهد زن بگیرد، از موی او نیز بپرسد، همان طور که از زیبایی اش می پرسد؛ که موی یکی از دو قسمت زیبایی است» (طبرسی، ۱۳۷۰، ص۲۰۰).

به کارگیری عقلانیت و پرهیز از غلبه احساسات در زمان انتخاب همسر، زمینه پشیمانی بعد از ازدواج را از بین خواهد برد.

۳-۱-۱ همسان همسری: یکی دیگر از ویژگی های مهمی که در حوزه جامعه شناسی خانواده در مرحله ازدواج و تشکیل خانواده مورد توجه قرار گرفته، «همسان همسری» است. همسانی دو زوج در ویژگی های شخصیتی، موقعیت تحصیلی، موقعیت خانوادگی و شرایط سنی و فرهنگی بقا و استحکام زندگی مشترکشان را تا حد زیاد تضمین خواهد کرد و ناهمسان همسری میان دو همسر، سرچشمه کشمکش های خانوادگی است (ساروخانی، ۱۳۸۰، ص ۴۱).

در اسلام بر اصل همسان همسری به عنوان معیار همسرگزینی و ضامن انسجام خانواده، در ذیل عنوان «کفویت» تأکید شده است؛ همسانی ایمانی و اخلاقی همسران اگر به درستی رعایت شود، احتمال بروز آسیب های ناشی از ناهمسانی نژادی، قومی و طبقاتی زنو شوهر به شدت کاهش می یابد.

زراره از امام محمدباقر علیه السلام نقل می کند که ایشان می فرماید: در یکی از مسافرت هایی که پدرش، حضرت سجاد علیه السلام به مکه معظمه داشت، زنی را خواستگاری کرد؛ و بعد از آن، او را برای خود تزویج نمود. یکی از همراهان حضرت به محض اطلاع از این امر، بسیار ناراحت شد که چرا حضرت، زن بی بضاعتی را انتخاب نموده است؛ و شروع به تفحص و تحقیق کرد تا بداند که این زن کیست و از چه خانواده ای بوده است و چون به این نتیجه رسید که زن از خانواده ای گمنام و بی بضاعت است، به محضر مبارک امام سجاد علیه السلام آمد و گفت: یابن رسول اللّه! من فدای شما گردم، این چه کاری بود که کردی؟ و چرا با چنین زن بی بضاعتی، از چنین خانواده ای ازدواج نموده ای که هیچ شهرتی و ثروتی ندارند و حتی برای مردم نیز این امر، بسیار مسئله انگیز شده است.

امام سجاد علیه السلام فرمود: من گمان می کردم که تو شخصی خوش فکر و نیک سیرت هستی؛ خداوند متعال به وسیله دین مبین اسلام تمام این افکار خرافی و بی محتوا را محکوم و باطل گردانده، و این نوع سرزنش ها و خیالات را ناپسند و زشت شمرده است. آنچه در انتخاب همسر برای ازدواج و زندگی مهم است، ایمان و تقوا می باشد، و آنچه که امروز مردم به آن می اندیشند، افکار جاهلیت است و بی ارزش است (اهوازی، ۱۴۰۲ق، ص ۴۵ ).

با این بیان امام سجاد علیه السلام، تمایز بین رویکرد دینی و رویکرد علوم اجتماعی به مسئله همسان همسری تا حدودی آشکار می شود. در حوزه جامعه شناسی خانواده، معمولاً تأثیر منفی انواع گوناگون ناهمسانی دو زوج به عنوان واقعیتی اجتماعی، مفروض گرفته شده و براین اساس، افراد به احراز بالاترین سطوح همسانیتوصیه و تشویق می شوند؛ اما در برابر این برخورد نسبتا محافظه کارانه، اسلام به عنوان دینی الهی، رویکردی اصلاحی را به نمایش گذاشته و در جهت تغییر پندارهای فرهنگی نادرستی مانند لزوم همسانی نژادی، قومی و طبقاتی کوشیده است.

۲-۱ آگاهی و پذیرش نقش ها

از دیگر زمینه ها و عوامل بسیار مؤثر در وضعیت خانواده، ارائه آگاهی ها و آموزش های لازم به دختران و پسران برای احراز موقعیت همسری و در مرحله بعد، موقعیت پدر و مادری نسبت به فرزندان و ایفای نقش های متناسب با این موقعیت هاست. تردیدی نیست که موفقیت روابط خانوادگی تا حد زیاد به برخورداری هریک از دو زوج از برخی آگاهی های مرتبط با نقش های زن و شوهری یا پدر و مادری بستگی دارد.

۱-۲-۱ نقش عاطفی همسران: نقش عاطفی همسر به مجموعه وظایف و انتظاراتی الزامی یا ترجیحی اشاره دارد که برای فرد در بُعد ارضای نیازهای عاطفی همسرش، تعیین شده است.

یکی از نیرومندترین عوامل دوام و رشد خانواده، تقویت عواطف اعضای خانواده برای تأمین بهتر مصالح نهاد خانواده است. بنابراین، به حکم عقل، اگر زندگی خانوادگی، ضرورت داشته باشد، بهترین عامل برای استحکام و بقای آن، برانگیختن عواطف متقابل افراد خانواده، نسبت به یکدیگر است (مصباح، ۱۳۸۰، ج ۳، ص ۷۳۷۴).

الف) نقش عاطفی زن: امام سجاد علیه السلام در رساله حقوق، بر نقش عاطفی زن در نهاد خانواده مطلوب اشاره می کند: «و اما حقّ همسرت که با پیوند زناشوئی زیردست تو شده این است که بدانی خدای عزّوجل او را مایه آرامش و راحتی تو ساخته است»(ابن شعبه حرانی، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۲).

ایفای نقش عاطفی زن موجب تقویت آرامش در نهاد خانواده می شود؛ زیرا زن به دلیل برخورداری از عواطف درونی می تواند بیشترین از خودگذشتگی را از خود نشان دهد و از بروز تنش در درون نهاد خانواده جلوگیری کند.

ب) نقش عاطفی شوهر: در اندیشه امام سجاد علیه السلام به گزاره هایی برمی خوریم که از آنها لزوم توجه شوهران به ارضای نیازهای عاطفی همسرانشان استفاده می شود. گزاره هایی که در کلام امام سجاد علیه السلام بر نیکو سخن گفتن (صدوق، ۱۳۶۲، ج۱، ص ۳۱۷) و تعامل محترمانه (طبرسی، ۱۳۸۵ق، ص۴۲۱)، رفق و مدارا (ابن شعبه حرانی، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۲) و عفو و گذشت نسبت به زن (طبرسی، ۱۳۸۵ق، ص۴۲۱) اشاره دارند، بیانگر پاسخ گویی مناسب به نیازهای عاطفی زن در نهاد خانواده می باشند.

۲-۲-۱ نقش جنسی همسران: نقش جنسی همسر به مجموعه وظایف و انتظارات الزامی یا ترجیحی اشاره دارد که برای هر فرد در بعد نیازهای جنسی مقرر شده است. غریزه جنسی کشش و جاذبه ای است که دو جنس مخالف را به هم نزدیک می کند و باعث تشکیل خانواده می شود. در نظام آفرینش با رفع نیاز جنسی، نیاز عاطفی انسان تأمین شده و در نتیجه، انسان می تواند به آرامش و سکونی که به زوجین وعده داده شده است، دست یابد. این واقعیت وقتی تحقق می یابد که زن و شوهر هر با آگاهی کامل نسبت به نقش جنسی خود و با میل و رغبت و آمادگی های کامل به آن بپردازند (رشیدپور، ۱۳۸۸، ص ۱۶۸).

زن و مرد با توجه به تفاوت هایی که در آفرینش دارند، از طریق برآورده کردن نیازهای غریزی و روانی یکدیگر و در کنار هم قرار گرفتن، احساس آرامش می کنند (طباطبائی، ۱۳۷۴، ج ۱۶، ص ۲۴۹).

الف) نقش جنسی زن: نقش جنسی زن در قبال شوهر که در منابع فقهی تحت عنوان حق تمکین بررسی می شود، به این معناست که زن باید امکان بهره گیری جنسی را برای شوهرش بدون هیچ گونه محدودیتی فراهم کند.

امام سجاد علیه السلام می فرماید: «تأمین نیازهای مرد و تمکین نسبت به خواسته های مرد، یکی از حقوق مرد بر زن بیان شده است. بدون شک، نیاز جنسی یکی از اساسی ترین نیازهای مرد محسوب می شود» (ابن شعبه حرانی، ۱۴۰۴ق، ص ۲۶۲).

ب) نقش جنسی شوهر: امام سجاد علیه السلام یکی دیگر از نقش های مرد در خانواده را نقش جنسیتی می داند که ایفای مناسب این نقش تأثیر بسزایی در تحکیم نهاد خانواده دارد.

امام سجاد علیه السلام در این زمینه می فرماید: «زن حق دارد که آرامشش در برآوردن لذتی که در انجامش ناگزیر است، فراهم شود» (همان).

امام سجاد علیه السلام اشباع غریزه جنسی را عامل مهم آرامش در نهاد خانواده معرفی می کند. این سخن حضرت بر توجه خاص به میل جنسی زن از سوی مرد اشاره دارد و آرامش گری زن را منوط به اشباع صحیح غریزه جنسی اش می داند که در صورت عدم ارضای این نیاز، نهاد خانواده دچار تنش خواهد شد. ارائه هنجارهای دینی در مورد نحوه اشباع غریزه جنسی نشان از اهمیت این غریزه و نقش کلیدی آن در تحکیم نهاد خانواده دارد.

۲- ویژگی های کارکردی نهاد خانواده

کارکرد در بیان کارکردگرایی، «اثری» است که پدیده های اجتماعی از خود بر جای می گذارند. این آثار، نتیجه و دستاورد «ساختارها» هستند. در ذیل، به برخی از این ویژگی های کارکردی اشاره می کنیم:

۱-۲ مشروعیت بخشی به فرزندان

تأمین پدر شرعی برای فرزندان، یکی از ویژگی های کارکردی است که خانواده زن و شوهری ایفا می کند. در واقع، اهمیت این کارکرد به لحاظ نتایج و آثار اجتماعی آن است که هویت بخشی به افراد، انتقال منظم ارث و تداوم نظام خویشاوندی از جمله مهم ترین آنها به شمار می آیند. کودکان نامشروع مشکلات فراوانی برای جوامعی که روابط آزاد جنسی را تزویج کرده اند به وجود آورده است و افزایش قابل توجه میزان این فرزندان، موضوعی بود که توجه بسیاری از جامعه شناسان را به خود معطوف کرد.

افزایش شمار فرزندان نامشروع تا حدودی ناشی از تغییر نگرش ها نسبت به رابطه جنسی پیش از ازدواج و زندگی مشترک بدون ازدواج است. به نظر می رسد اتخاذ تدبیرهایی در جهت از بین بردن روابط جنسی خارج از چارچوب ازدواج تنها راه حل معقول و منطبق با ارزش های اسلامی برای مشکل فرزندان نامشروع است.

ابوحمزه می گوید: خدمت امام سجاد علیه السلام بودم که مردی خدمت آن حضرت آمد و گفت: ای ابومحمد! من گرفتار زنان هستم، روزی زنا می کنم و روزی روزه می گیرم؛ آیا این روزه کفاره گناه آن روز می گردد؟

امام علیه السلام فرمود: محبوب ترین کارها نزد خداوند آن است که مردم از وی اطاعت کنند و معصیت ننمایند، زنا نکنید و روزه هم نگیرید. امام باقر در آنجا حاضر بود و دستش را گرفت و فرمود: کار دوزخیان را می کنی و امیدوار هستی وارد بهشت گردی؟ (کلینی، ۱۳۶۵، ج ۵، ص ۵۴۱).

فرزندانی که خارج از چارچوب ازدواج متولد می شوند، به دلیل عدم برخورداری از شبکه خویشاوندی و تربیت صحیح، موجب افزایش ناهنجاری و سلب امنیت روانی جامعه خواهند شد.

۲-۲ جلوگیری از انحرافات اجتماعی

کنترل اجتماعی یکی از شاخصه های کارکردی مهم نهاد خانواده مطلوب است که از راه نظارت خانواده بر رفتار اعضا تحقق می یابد. البته با توجه به رواج بینش های فردگرایانه و آزادی خواهانه در جوامع غربی، از نقش خانواده در کنترل مستقیم رفتار همسران به شدت کاسته شده است.

خانواده، گذشته از کنترل مستقیم هریک از دو زوج بر رفتارهای جنسی طرف مقابل، به طور غیرمستقیم و از راه ایجاد فضایی همراه با آرامش و امنیت، جامعه پذیری و ارضای نیازهای جنسی و عاطفی همسران، آنان را از گرایش به کجروی بازمی دارد (بستان، ۱۳۹۰، ص ۳۵ ).

کنترل اجتماعی در اندیشه امام سجاد علیه السلام نیز به عنوان یکی از شاخصه های کارکردی مهم نهاد خانواده مطلوب مورد توجه قرار گرفته است:

امام صادق علیه السلام می فرماید: «هرگاه یکی از دامادهای امام سجاد علیه السلام داخل منزل وی می گردید و بر حضرتش وارد می شد، امام سجاد عبای خود را از دوش برمی گرفت و برای او پهن می نمود تا روی آن بنشیند و سپس به داماد خود می فرمود: خوش آمدی، که تو هم تأمین کننده هزینه های خانواده خود و هم، نگه دارنده ناموس خود از شرّ هواهای نفسانی و اجانب هستی» (رنجبر، ۱۳۸۰، ص ۲۲۵، به نقل از: کلینی، ۱۳۶۵، ج ۵، ص ۳۳۸).

این روایت، به نقش کنترلی مرد بر رفتار زن و به ویژه رفتار جنسی مرد در کنترل زن اشاره دارد.

حضرت همچنین در رساله حقوق به نقش کنترلی زن اشاره و از وی در درون خانواده با عنوان «نگهدار همسر» یاد می کند؛ زن می تواند با پاسخ گویی به نیازهای عاطفی و جنسی مرد، او را از گرایش به انحرافات جنسی بازدارد: «و اما حقّ همسرت که با پیوند زناشویی زیردست تو شده این است که بدانی خدای عزوجل او را مایه آرامش و راحتی، و همدم و نگهدار تو ساخته» (ابن شعبه حرانی، ۱۴۰۴ق، ص ۲۶۲).

بخش دوم: ویژگی های نهاد تعلیم و تربیت مطلوب

در این قسمت، به برخی از ویژگی های نهاد تعلیم و تربیت در اندیشه امام سجاد علیه السلام اشاره می کنیم:

۱- تربیت علمی

یکی از شاخصه های نهاد تعلیم و تربیت در اندیشه امام سجاد علیه السلامتأکید بر تربیت علمی افراد جامعه است. نهاد تعلیم و تربیت مطلوب توانسته است با ارائه هنجارهای مترقی، رشد علمی افراد جامعه را تضمین نموده و جایگاه بی بدیلی در میان سایر مکاتب تعلیم و تربیت پیدا نماید.

امام سجاد علیه السلام به منظور گرامیداشت مقام دانشمندان، در جلسات درس فقها و علمای شهر مدینه شرکت و از این راه، دیگران را به دانش اندوزی ترغیب و تشویق می کردند:

روزی نافع بن جبیر به امام سجاد علیه السلام گفت: تو آقای روزگار خود و فاضل ترین آنانی، چرا نزد این بنده (زیدبن اسلم) می نشینی؟ حضرت فرمودند: «علم هر کجا باشد باید آن را دنبال کرد» (رنجبر، ۱۳۸۰، ص ۲۰۳، به نقل از: اصفهانی، ۱۳۸۷ ق، ص ۱۳۸ ).

گزاره های فراوانی در اندیشه امام سجاد علیه السلام به جایگاه مهم نهاد علم در جامعه آرمانی اشاره دارند:

امام سجاد علیه السلام فرمود: «چنانچه مردم منافع و فضایل تحصیل علوم را می دانستند، هر آینه آن را تحصیل می کردند، گرچه با ریخته شدن خون ها و یا فرو رفتن زیر آب هادرگرداب های خطرناک باشد»(کلینی، ۱۳۶۵، ج۱، ص۳۵).

تقویت پایگاه اجتماعی و تشویق تولیدکنندگان نهادعلم از مهم ترین هنجارهای این نهاد است که به بهترین شکل در نهاد تعلیم و تربیت مطلوب دینی مورد تأکید قرار گرفته است. رعایت این هنجار می تواند تأثیر بسیار مثبتی در ایجاد رقابت سالم میان دانشمندان در اختصاص پاداش به خود و کنش متقابل میان آنان داشته باشد.

«آنکه علمی را پنهان دارد (به دیگران نیاموزد) یا بر آموختن آن چیزی بگیرد، هرگز او را سود ندهد» (اصفهانی، ۱۳۸۷ق، ج ۳، ص ۱۳۵).

توزیع علم نیز یکی دیگر از هنجارهای نهاد علم است که در این کلام حضرت بدان اشاره شده است. علم اگر پس از تولید وارد جهان اجتماعی نشود و در کرسی های نظریه پردازی مورد نقد و بررسی واقع نشود، نمی تواند به رشد علمی فرد و جامعه یاری رساند.

۲- تربیت عقلانی

یکی از مهم ترین جنبه های آدمی قدرت تفکر و تعقل اوست که به نام «عقل» خوانده شده است. در دیدگاه اسلامی، یکی از مهم ترین ابزارهای صعود به مراحل عالی انسانی، پرورش و به کارگیری صحیح این توانایی است. به همین جهت، در نظام تربیتی اسلام، سعی بر آن است که انسان به اندیشیدن و تدبر وادار شود. ازهمین رو، پرورش این نیرو در انسان، از ویژگی های مهم نهاد تعلیم و تربیت در اندیشه امام سجاد علیه السلام می باشد.

اگر در نظام تربیتی، عقل پرورش نیابد و به آن توجهی نشود، ریشه دین داری متزلزل و خرافه گرایی در اشکال مختلف فراگیر می شود. انسان با استفاده از این ابزار در شناخت خدا و صفات او و کسب علوم و معارف و همچنین آراستن خویش به فضایل اخلاقی، بهره می برد.

امام سجاد علیه السلام می فرماید: «خدایا به جای آرزوی بلند و بدگمانی و حسد که شیطان در دلم می افکند، یاد عظمت خودت و اندیشه نمودن در توانمندیت و چاره سازی بر دشمنت قراربده »(صحیفه سجادیه، ۱۳۸۶، دعای۲۰، فراز۱۳).

ازآنجاکه منشأ بسیاری از رذایل اخلاقی و کج روی ها و پیروی از شیطان، عدم به کارگیری صحیح قوه تفکر است، حضرت در این فراز، برای گرفتار نشدن در دام شیطان و پیروی از وسوسه های او، تفکر در قدرت خدا را استمداد می کند.

آن حضرت همچنین می فرماید: «کسی که عقل وی کامل تر از سایر قوایش نباشد، هلاک و نابودی اش آسان ترین چیز در زندگی وی می باشد» (مجلسی، ۱۳۶۴، ج ۱، ص ۹۴).

بنابراین، نهاد تعلیم و تربیت به منظور بهره برداری از مزایای این نیرو در زندگی، باید به پرورش این قوه اهتمام بورزد؛ زیرا این قوه نقش بسیار مهمی در هدایت سایر قوای انسان و رشد جامعه دارد.

۳- تربیت اخلاقی

بی تردید، تأکید بر تربیت اخلاقی و معنوی انسان از اولویت های نهاد تعلیم و تربیت در اندیشه امام سجاد علیه السلام محسوب می شود. توجه به پرورش اخلاقی انسان با در نظر گرفتن همه روابطی که وی با دیگران برقرار می کند، از مهم ترین ویژگی های این نهاد به شمار می رود. ازاین رو، این ویژگی بر سایر نهادها نیز سایه می افکند. براین اساس، ما در این قسمت به بیان ویژگی های تربیت اخلاقی بر اساس روابط انسانِ «خلیفه اللّه» با خدا، خود و طبیعت می پردازیم:

الف. ویژگی های تربیت اخلاقی در خصوص ارتباط انسان با خدا

۱- معرفت خدا: ویژگی تربیت اخلاقی و معنوی صحیفه سجادیه در خصوص ارتباط انسان با خدا، از معرفت وشناخت خدا آغاز می شود و با ایمان به او گسترش می یابد.

یکی از ویژگی های تربیتی در صحیفه سجادیه «معرفت خدا» است. بدون شناخت خداوند تقرب به او امکان پذیر نیست. آراستگی اخلاقی، کسب ایمان و تقوا، و توکل به او همه در گرو شناخت هر چه کامل تر اوست. ازاین رو، یکی از مهم ترین ویژگی های تربیت معنوی و اخلاقی در صحیفه سجادیه تقویت هرچه بیشتر شناخت خداوند است: «خدایی که چشم بینندگان از دیدن او ناتوان و اندیشه وصف کنندگان از توصیف او درمانده می باشد. خلایق را به دست قدرت خود به گونه ای شایسته آفرید و آنان را بر اساس خواست خود صورت بخشید» (دعای ۱، فراز ۲۳).

۲- ایمان کامل: یکی دیگر از ویژگی های تربیتی در مورد رابطه انسان با خدا که در صحیفه سجادیه مطرح می شود، «ایمان» است. از دیدگاه اسلام، کاری ارزشمند است که به وسیله نیت با خداوند مرتبط شود و چنین نیتی که رابطه با خدا را تحقق بخشد از کسانی متمشی خواهد شد که به خدا و روز جزا ایمان داشته باشند؛ زیرا تا کسی ایمان به خدا نداشته باشد نمی تواند کاری را به خاطر خدا انجام دهد و تا ایمان به قیامت نداشته باشد نمی تواند برای امید به پاداش خدا یا ترس از عذاب وی کاری انجام دهد. بنابراین، در جامعه مطلوب، منشأ ارزش در هر کاری ایمان به خدا و روز جزاست ( مصباح، ۱۳۸۰، ج ۱، ص ۱۲۷).

«خداوندا، ایمانم را به کامل ترین ایمان برسان، و یقینم را برترین یقین قرار ده، و نیتم را به نیکوترین نیت ها ختم فرما و کردارم را به نیکوترین کردارها پایان بخش. خداوندا، به حق لطفت، نیت مرا افزون فرما، یقینم را بدانچه نزد توست تصحیح فرما، و با قدرت خود آنچه را از من تباه گشته سامان بخش» (دعای ۲۰، فراز ۱۲).

در نهاد تعلیم و تربیت مطلوب، افزایش مرتبه یقین موجب قوی تر شدن ایمان ودرنتیجه، التزام وسیع ترو عمیق تر افراد جامعه به ارزش ها و هنجارهای دینی خواهد شد.

ب. ویژگی های تربیت اخلاقی در خصوص ارتباط انسان با خود

ویژگی های تربیتی صحیفه سجادیه در خصوص ارتباط انسان با خود در دو بُعد گرایش های مختص انسان (از قبیل: خودشناسی و فضیلت خواهی، و گرایش های مشترک بین انسان و حیوان (از قبیل: خوردن و آشامیدن و غرایز جنسی) مورد بررسی قرار می گیرد.

ویژگی های تربیت اخلاقی در خصوص گرایش های مختص انسان:

۱- خودشناسی: یکی از ویژگی های تربیت اخلاقی در خصوص گرایش های مختص انسان در صحیفه سجادیه «معرفت نفس» است. همه تلاش های انسانی، اعم از علمی و عملی، برای تأمین لذایذ و منافع و مصالح «انسان» انجام می گیرد. پس شناختن خود انسان و آغاز و انجام او، مقدم بر همه مسائل است، بلکه بدون شناختن حقیقت انسان و ارزش واقعی او، دیگر بحث ها و تلاش ها بیهوده و بی پایه خواهد بود (مصباح، ۱۳۸۶، ص ۹).

بدون شناخت انسان و در نظر گرفتن رابطه او با خدا، هویت واقعی انسان در پرده ابهام فرو می رود. به همین جهت، امام سجاد علیه السلام نیز خودشناسی حقیقی را در ارتباط انسان با خدا در نظر می گیرد و اطاعت از خداوند را حق نفس می داند که در صورت غفلت، انسان دچار ازخودبیگانگی می شود.

امام سجاد علیه السلام می فرماید: «اما حقّ نفس خودت بر تو این است که او را به تمامی به فرمان برداری خدا گماری» (ابن شعبه حرانی، ۱۴۰۴ق، ص ۲۵۶).

به همین جهت، نهاد تعلیم و تربیت، با معرفی هویتحقیقی انسان ها و دعوت از آنها به معرفت نفس، آنها را ازخودبیگانگی بازمی دارد.

۲- پرورش حس فضیلت جویی: پرورش فضیلت جویی، که به عنوان یکی دیگر از ویژگی های نهاد تعلیم و تربیت در خصوص گرایش های مختص انسان در صحیفه سجادیه معرفی شده است، به معنای هدایت انسان در شناختن فضیلت ها و رذیلت ها و تقویت گرایش به فضایل و زدودن موانع این گرایش است.

اصل گرایش به ارزش ها و فضایل اخلاقی امری مسلم است، ولی گاه غبار غفلت بر دل آدمی می نشیند و در شرایط مبهم و پیچیده زندگی، مصداق فضایل و رذایل بر انسان مشتبه می شود (حاجی ده آبادی، ۱۳۷۷، ص ۱۱۴).

پرورش فضیلت جویی در دو مرحله: نهاد تعلیم و تربیت مطلوب در دو مرحله، حس فضیلت جویی را در انسان ها پرورش می دهد:

۱) زدودن موانع رشد فضیلت جویی: در مرحله نخست با زدودن موانع رشد آن به تقویت گرایش فطری فضیلت جویی می پردازد. امام سجاد علیه السلام با دوری جستن از موانع آنها، راه تقویت گرایش فضیلت جویی را می آموزد و می فرماید: «و عزیزم ساز، و به کبر مرا امتحان مکن، و بنده خود ساز، و پرستشم را با عجب تباه مساز، و خیر مردم را بر دستم جاری فرما و این احسان را با منت باطل مکن، و خلق والا عطایم کن و از فخرفروشی بازم دار» (دعای ۲۰، فراز ۳).

۲) معرفی مصادیق فضایل و رذایل: بسیاری از انسان ها با وجود داشتن این گرایش، در تعیین مصداق فضایل و رذایل اخلاقی دچار اشتباه و خطا می شوند. امام سجاد علیه السلام برای مصون ماندن انسان ها از خطا در اشتباه، آنها را با مصادیق رذایل و فضایل اخلاقی آشنا می کند تا در پیمودن راه سعادت گمراه نشوند: «و زیور پارسایان [بر قامتم] بپوشان در فروتنی، و نیک سیرتی و وقار و و خوش خویی، و پیشی گرفتن در نیکی، و برگزیدن احسان، و واگذاردن نکوهش و نیکی به آنکه سزاوار نیکی نسیت، و حق گویی گرچه گران آید، و اندک شمردن گفتار و کردار نیک خود، گرچه بسیار باشد، و فراوان شمردن گفتار و کردار بد خویش گرچه اندک باشد» (دعای ۲۰، فراز ۱۰ ).

بخش سوم: ویژگی های نهاد اقتصاد مطلوب

در این بخش نیز به ارائه مهم ترین شاخصه های نهاد اقتصاد مطلوب در اندیشه امام سجاد علیه السلام می پردازیم:

۱- عدالت اقتصادی

یکی از مهم ترین ویژگی های نهاد اقتصاد آرمانی، برقراری عدالت در حوزه اقتصادی است. تأکید نظام اسلامی بر عدل یکی از مشخصه های این نظام در مقایسه با نظام های دیگر است و علت وجود قوانین حاکم بر رفتار اقتصادی افراد و نهادهای اقتصادی اسلام را می توان با توجه به مفهوم عدل درک نمود. اینکه عدل موجب رضای خدا، و بی عدالتی موجب ناخشنودی ذات باری تعالی است، باعث می گردد که رفتار مسلمان جهت، مفهوم و تأثیر پیدا کند (میرآخور و دیگران، بی تا، ص ۶۱).