بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل عرفان، شهود و استدلال :

اکثریت قریب به اتفاقِ صاحب نظرانِ عرفان معمولی و حتی آن عدّه از عُرفایی که در راه عرفان مثبت گام برمی دارند و گاهی هم در تخیلات عرفان منفی غوطه ور می شوند، بر این عقیده اند که: حقیقت یابی در عرفان و ارتباط مستقیم با واقعیات عرفانی، یا بی نیاز از دلیل است و یا غیر قابل استدلال. این مدّعا در آثارِ قلمی عُرفا، چه در نظم و چه در نثر، به طور فراوان گوشزد شده است و برای همین بوده که تکیه بر علم و عقل نظری در عرفان منفی به اشکال مختلف کنار گذاشته شده است.

مولوی و استدلال

از مشهورترین ابیات مورد استدلالِ عمومِ حامیانِ این نظریه، ابیاتی است از جلال الدین محمد مولوی و دیگران که می گویند:

پای استدلالیان چوبین بُوَد

پای چوبین سخت بی تمکین بُوَد

عقل رنجور آوَرَد پیش طبیب

لیک نَبْوَد در دوا حکمش مُصیب

آن نمی دانست عقلِ پای سست

که سبو دائم ز جو ناید درست [۱]

عقل، بندِ رهروان است ای پسر

آن رها کن، ره عیان است ای پسر

از رهبری عقل به جایی نرسیدیم

پیچیده تر از راه بُوَد راهبرِ ما[۲]

این مدّعا را می توان به صورت زیر تحلیل نمود: اگر منظور از بی نیازی از دلیل، از دیدگاه عرفان، این است که همه حقایق مربوط به منِ انسانی، خدا، جهان هستی و نوع انسانی، با علم حضوری برای انسان قابل دریافت است- مانند علم انسان به ذات خویشتن (خودیابی و خودآگاهی) که هیچ نیازی به استدلال ندارد- یعنی همه انسان ها حقایق مربوط به امور چهارگانه مذکور را از دیدگاه عرفانی مانند علم حضوری به ذات خود درمی یابند، این مطلب چنان که توضیح خواهیم داد، کاملًا صحیح است، ولی اثبات نمی کند که دریافت حضوری به قدری بدیهی است که هر کسی بدون علت و بدون دلیل می تواند آن را در خود احساس نماید و نیازی به استدلال نداشته باشد، زیرا قابل شهود و دریافت بودنِ یک حقیقت، غیر از بدیهی بودن آن است.

به عنوان مثال: علم حضوری (خودیابی و خودآگاهی) که انسان ذات خود را در آن می یابد و شهود می نماید، برای همه کس و در یک درجه معین امکان پذیر نیست، زیرا در علم حضوری چنین جریانی وجود دارد که به گفته شیخ محمود شبستری:

عدم آیینه، عالَم عکس و انسان

چو چشمِ عکس در وی شخص پنهان

تو چشمِ عکسی و او نور دیده ست

به دیده، دیده ای را دیده دیده ست؟

جهان انسان شد و انسان جهانی

از این پاکیزه تر نَبْوَد بیانی

آری، انسان هایی هستند که در جریانات و فعالیت های درون بینی، عالی ترین ذاتِ تجرّدیافته و گسترده به هستی را درمی یابند، و کسانی هم هستند که اگر شما از آنان بپرسید: آیا شما «من» یا «ذاتِ» خود را درمی یابید؟ اگر سؤال شما را بفهمند، در پاسخ خواهند گفت: آری، من دست دارم و آن را می بینم. من پا دارم، سر دارم، مو دارم، گوشت و استخوان دارم. ..! و اگر از درک بیش تری برخوردار باشد، خواهد گفت: من مجموعه ای از اجزاء درونی (خون و اعصاب و ریه و قلب و مغز) و اعضای برونی (دست و پا و گردن و سر) هستم. به ذهن این گونه اشخاص معمولی هرگز خطور نمی کند که هر روز چند بار صفات و اعمال خود را به «من» نسب