فایل پاورپوینت کامل معتزله و واقفه در مقابل امامت علی بن موسی الرضا(ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل معتزله و واقفه در مقابل امامت علی بن موسی الرضا(ع) :

عوامل بسیاری در شکل گیری باورهای کلامی و اعتقادی تأثیر دارند که عمده ترین آن ها عبارت است از: ۱- وفات بنیانگذار و صاحب مکتب(خلأ رهبری مورد قبول همه) ۲- فتوحات اسلامی و گسترش ارتباط مسلمانان با ادیان و فرقه های گوناگون ۳- امیال و هواهای نفسانی برخی افراد که به تحریف واقعیت می پردازند ۴- غموض و دشواری مسأله ۵- تقلید از گذشتگان و عدم تأمل در درستی یا نادرستی سخن آنان.

در خصوص شیعه، افزون بر موارد فوق امور دیگری نیز مدخلیت داشته اند که می توان به موارد زیر اشاره کرد:

۱- حاکمان سیاسی به منظور ابقای حکومت خود در میان شیعیان تخم تفرقه را می پاشیدند.

۲- مخالفان شیعه خواسته اند با بزرگ نشان دادن اختلافات شیعه بی پایگی و بی ثباتی شیعه را اثبات کنند از این رو فرقه هایی تصنعی را ذکر کرده اند. شاهد این ادعا آن است که بسیاری از نام های فرقه های شیعه رکیک و مستهجن است. مانند: شیطانیه، خشبیه، ابتریه و… ۳- رسم برخی از ارباب فرق بر بزرگ نمایی اختلاف شیعیان وتکثیر فرقه های تصنعی بوده است. ۴- اختلاف در شرایط امام و ویژگی های امام پس از شهادت امام قبلی۲

نمایی از عصر امام رضا(ع)

حضرت رضا(ع) معاصر با مأمون یکی از خلفای عباسی بود. مأمون شخصی زیرک و دانش دوست بود و بنی عباس وی را نجم و ستاره خود می دانستند۳ از سوی دیگر، با توجه به فضای باز پرسش درمباحث اعتقادی، حضرت رضا (ع) مواجه با انبوهی از اصحاب فرقه ها و مقالات گوناگون قرار گرفته بودند ومأمون که مدافع معتزله بود برگرمی کانون این مناظرات می افزود. معتزله، اهل حدیث، واقفیان،دانشمندان مسیحی، عالمان یهودی، زردشتیان، صابئیان، زنادقه و…گروه هایی بودند که با حضرت به مناظره می پرداختند. مسلم است که پرسش های هر گروه متناسب باگرایش ها ی خاص آن گروه بود. برای مثال، معتزله در مباحث مختلف اعتقادی همچون توحید، صفات خداوند، امامت، شفاعت، حدوث و قدم کلام خداوند و…بحث می کردند. ارباب دیانات راجع به پیامبری ونبوت پیامبر خاتم(ص)، زنادقه یا ملحدان درباره اصل وجود خداوند و واقفیان که در جای خود توضیح خواهیم داد در باره حقانیت و مشروعیت امامت هشتمین پیشوای شیعیان چون و چرا می کردند. حضرت رضا (ع) درحلقه انبوه پرسش های گوناگون قرار داشتند و با تأیید الاهی و پیوند با وحی به همگان پاسخ های قاطع و قانع کننده ای ارائه داده وبر امامت به حق خود صحه می گذاشتد. در مجموعه های حدیثی گوناگونی سخنان ، مباحثه ها و گفت و گوهای اعتقادی و کلامی حضرت(ع) گرد آمده است.۴ اینک به اختصار به برخی از این فرقه ها می پردازیم.

۱- معتزله

یکی از گروه های معاصر با امام رضا ع معتزله اند. این گروه مناظرات فراوانی با حضرت داشته اند. سلیمان مروزی و یحیی بن ضحاک سمرقندی از افرادی هستند که با امام رضا (ع) مناظره داشته اند. شخص مأمون یکی از نمایندگان معتزله به شمار می رود.۵

محمد ابوزهره می نویسد که مأمون از معتزله به شمار می رود، چرا که از آنان با عنوان “یاران ما” یاد می کند و مناطرات او به شیوه معتزله بوده است۶

یکی از مباحث داغ دوران مأمون بحث حدوث وقدم قرآن وکلام خداوند بوده است که به لحاظ درگیری ها وخونریزی هایی که به دنبال داشت دوران محنت نامیده می شود. مأمون از کسانی بود که از دیدگاه مخلوق بودن قرآن که دیدگاه معتزله نیزهمین بود، دفاع می کرد و با مخالفان این دیدگاه به مقابله بر می خواست. ناگفته نماند که مأمون به دیدگاه خاصی باور نداشت وصرفاً به منظور بهره برداری سیاسی و تضعیف اهل بیت(ع) به این مباحث دامن می زد۷ هرچند برخی خواسته اند به دلیل پذیرش ولایت عهدی مأمون و ازدواج دخترش با امام جواد (ع) تشیع مأمون را اثبات کنند ولی چشم واقع بین، این مسائل را سیاسی و به دور از واقعیت می داند.

استاد شهید مرتضی مطهری ، دوران سه خلیفه عباسی( مأمون، معتصم و واثق) را دوران یکه تازی معتزله و حمایت حاکمان ازآنان می داند، اما پس از روی کار آمدن متوکل عباسی که فردی تقلید گرا ومخالف بحث و مناظره بود ورق بر می گردد و معتزله در محاق قرار می گیرند.۸

شیخ عباس قمی(ره) می نویسد که وی مردم رابه اظهار سنت و جماعت امر می کرد وآنان را به تقلید وا می داشت و از مباحثه و استدلال منع می کرد۹.

شیخ صدوق(ره) در کتاب توحید روایات بسیاری در باب حدوث و قدم کلام الهی می آورد۱۰ و از آن جا که حضرت رضا (ع) می دانست که این مسأله صرفاَ دستاویزی برای سرکوب مخالفان است طوری پاسخ می دادند که فاقد اهمیت است ودر تعابیر گوناگونی می فرموند که قرآن نه حادث است ونه قدیم بلکه کلام خداوند است و در ضمن فرمایشات خود می فرمودند پر واضح است قرآنی که از داستان های پیامبران خبر می دهد چگونه می تواند حادث باشد. به عبارت دیگر هم می فهماندند که مسأله بسیار روشن است چون فقط خداوند قدیم است و هم به منظور خنثی کردن توطئه حاکمان سیاسی طوری پاسخ می دادند که آنان نتوانند سوء استفاده کنند. حضرت رضا(ع) در سخنی می فرماید” از نظر ما جدل کردن در باره قرآن بدعت است که پرسشگر و پاسخ دهنده در آن شریک هستند و هر دو، به کژراهه می روند خالق، فقط خداوند است و ماسوای او حادث است. قران کلام خداوند است و برای آن از جانب خودت نامی قرار مده که جزء گمراهان خواهی شد. ..۱۱ “

۲- اهل حدیث

همان سان که از عنوان اهل حدیث پیدا است آنان کسانی هستند که در مسائل اعتقادی تکیه گاهشان صرفاً نقل و حدیث است وهرگز به خود اجازه بحث و استدلال نمی دهند. ابو قرّه یکی از این افراد است که مناظره ای با حضرت رضا (ع) داشته است. یکی از اعتقادات اهل حدیث امکان رؤیت خداوند است که اکثر مسلمانان ( شیعه و اهل سنت) با آن مخالف اند. ابو قره به حضرت رضا(ع) می گوید: روایت داریم که خداوند سخن گفتن و دیدن خود را میان دو پیامبرش تقسیم کرده است، سخن گفتن را به حضرت موسی(ع) و دیدن را به حضرت محمد(ص) اختصاص داده است. وی به آیاتی از قرآن استدلال می کند. حضرت در پاسخ می فرماید که آیات دیگری در قرآن وجود دارد که نافی این دیدگاه است مانند” لا تدرکه الابصار و هو یدرک الابصار۱۲″ و ” یعلم ما بین ایدیهم وما خلفهم ولا یحیطون به علماً۱۳″ ومانند این آیات. آیا این آیات را خداوند نازل نکرده است؟ چگونه امکان دارد که کسی بگوید از جانب خداوند آمده ام و به امر خداوند به مردم بگوید”لاتدرکه الابصار” یعنی چشم ها او را نمی بینندو سپس بگوید من خدا را به چشم خود دیدم واو شبیه بشر است؟

۳- دانشمندان برجسته ادیان مختلف و زندیقان

حسن بن محمد نوفلی می گوید: با حضرت مشغول صحبت بودیم که ناگهان یاسر خادم امام رضا (علیه السلام) داخل شد وگفت: امیر المومنین(مأمون) تورا سلام می رساند و می گوید نزد من افرادی از ادیان و فرق و متکلمان مختلف جمع شده اند اگر دوست داری فردا صبح بیا و اگر نمی خواهی وکراهت داری خود را به زحمت مینداز واگر مایلی که ما نزد شما بیاییم، زحمتی بر ما نیست. امام رضا(ع) در پاسخ فرمودند: به او سلام برسان و بگو مقصودت را می دانم و فردا صبح نزد تو می آیم. .. نوفلی می گوید: که حضرت به من تبسم فرمودندکه آیا می ترسی که آنان برمن پیروز شوند؟ گفتم: نه به خدا، هرگز هراسی ندارم. امیدوارم خداوند تو را بر آنان پیروز گرداند. آنگاه حضرت فرمود: آیا دوست داری بدانی که مأمون چه هنگام پشیمان می شود؟ عرض کردم: آری. حضرت فرمود: زمانی که احتجاج و استدلال من با اهل تورات با توراتشان، و با اهل انجیل با انجیلشان، و با اهل زبور با زبور آنها، وبا صابئین به زبان عبرانی آنها، و با هرابذه (بزرگان زردشت) با فارسی آنان، و با اهل روم با زبان رومی آنها و با صاحبان اعتقادات مختلف با زبان های(گوناگون) آنها بشنود. وقتی که استدلال و حجت هر صنف و گروهی را باطل کنم و از رأی خود برگردند وسخن مرا بپذیرند در این هنگام مأمون می داند استحاق جایگاهی را که نشسته است ندارد۱۴

وقتی حضرت رضا وارد بر مأمون شد و به خراسان آمد مأمون به فضل بن سهل امر کرد که افرادی از فرقه های گوناگون را جمع کند. این افراد عبارت بودند از جاثلیق (کسی که دارای یکی از مراتب دینی نصرانی بود).رأس الجالوت (از بزرگان دین یهود). رؤسای صابئین (دراینکه چه کسانی هستند اقوال و آرای زیادی است. از جمله در وصف آنان گفته شده که کسانی هستند که منکر توحید خداوند، نبوت و رسالت اند.) عمران صابی یکی از افراد این گروه است.

در مناظره ای که عمران صابی با حضرت رضا(ع) داشت، سرانجام مسلمان شد و حضرت رضا (ع) او را اکرام، اطعام واحترام فراوان کرد. وی سپس به یکی از متکلمان برجسته مدافع اسلام تبدیل شد که با دیگران مناظره می کرد وآنان را محکوم می کرد۱۵

۴- واقفیان

یکی از گروه هایی که در زمان امامت حضرت رضا (ع) پدید آمدند، گروهی بودند به نام “واقفه”، یعنی کسانی که بعد از شهادت امام موسی بن جعفر علیه السلام بر حضرت کاظم وقف کردند و امامت امام رضا علیه السلام را نپذیرفتند.ارباب فرق و مقالات در این بخش توضیحات زیادی داده اند و انشعابات زیادی را بر شمرده اند. در این مقطع، درباره ی اندیشه وقف با تفصیل بیشتری وارد شده و این مبحث را در چند قسمت قرار می دهیم.

۱- توضیح اندیشه وقف

۲ – وقف سیاسی و اعتقادی

۳- انگیزه های وقف

۴- اندیشه وقف در دوران های مختلف

۵- دلایل و نصوص بر امامت امام رضا (ع)

۶- اقسام واقفیان در دوران امام رضا (ع)

۷- بزرگان و دانشمندان واقفی

۸- بازگشت برخی از واقفیان از اندیشه وقف

۴-۱- توضیح اندیشه وقف

وقف یعنی در امامت شخصی پس از رحلت امام پیشین تردید کنند و بنابراین، وقف دارای دو معنای عام و خاص است.

الف) معنای عام: توقف گروهی بر امامت امام پیشین و عدم پذیرش امامت امام بعدی.این امر پدیده ای بوده است که هر ازچند گاه در میان شیعه رخ داده است.این نوع وقف اختصاص به امام خاصی ندارد،ازاین رو بر”کیسانیه” که برامامت امام حسین (ع) وقف کردند، بر”منصوریه” یا”مغیریه” که بر امامت امام باقر(ع) توقف کردند وبر”اسماعیلیه” که برامامت امام صادق (ع) توقف کردند، واقفیه اطلاق می شود اما مراد ازاصطلاح واقفیه در کتاب های ملل ونحل ویا کتب رجالی این گروه ها نیست.

ب)معنای خاص: این اطلاق از وقف صرفاَ به کسانی اشاره دارد که بر امامت موسی بن جعفر(ع) وقف کردند و امامت علی بن موسی الرضا (ع) را نپذیرفتند۱۶

۴-۲- وقف سیاسی و اعتقادی

شاید بتوان از مسئله وقف به مطلب دیگری رهنمون شد و آن این که اندیشه وقف همیشه اعتقادی و کلامی نیست، بلکه گاهی وقف، وقف سیاسی است یعنی گاهی در حکومت افرادی یافت می شوند که به خاطر اغراض خاصی بر رهبری و مشروعیت یکی از افراد وقف کرده و مشروعیت دیگران را نمی پذیرند. به دیگر سخن هر چندکه اندیشه وقف، فقط در خصوص امامت امامان معصوم (ع) اتفاق افتاد ولی شاید جلوه هایی از این اعتقاد در عصر حاضر نیز در مقاطع خاصی خود را نشان دهد.

۴-۳- انگیزه های وقف

کسانی را که به اندیشه وقف چنگ زده اند می توان دست کم به سه گروه تقسیم کرد:

گروه اول: سران و بزرگان اندیشه وقف که برای رسیدن به اهداف سیاسی و اقتصادی به این دیدگان متمایل شده اند.

کشّی از یوسف بن عبد الرحمان نقل می کند که امام کاظم (ع) وفات کرد و هر کس از نزدیکان او دارای مال زیادی بود و این پولها باعث وقوف و انکار موت حضرت(ع) شده بود. نزد علی بن حمزه سی هزار دینار بود۱۷ مرحوم شیخ طوسی در”کتاب الغیبه” نقل می کند که ابو ابراهیم ( موسی بن جعفر (علیه السلام)از دنیا رفت در حالی که نزد قندی هفتاد هزار دینار وجود داشت و نزد عثمان بن علی رواسی هزار دینار و پنج جاریه و منزلی در مصر۱۸ امام رضا (ع) به او اطلاع دادکه پولها وکلیه اموال واثاثیه وجاریه هایی را که نزد شما است به من برگردانید. به درستی که من وارث و قائم مقام او (موسی بن جعفر علیه السلام) هستم. ما میراث او را تقسیم کردیم و بهانه ای از حبس اموالی که مال من و وارث موسی بن جعفر است ندارید. اما ابن ابی حمزه امامت حضرت رضا را انکار کرد و زیاد بن قندی نیز انکار کرد. و عثمان بن عیسی به امام رضا(ع) نوشت که پدرت نمرده است او زنده و قائم است. و هر کس مدعی شود که او مرده است سخن باطل می گوید و بنا به فرض سخن شما که ایش