فایل پاورپوینت کامل نقد شبهات مستشرقان درباره تناسب آیات قرآن

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نقد شبهات مستشرقان درباره تناسب آیات قرآن :

مقدمه

قرآن کریم نخستین و مهم ترین منبع آیین جهانی اسلام و معجزه پیامبر اعظم(ص) از دیرباز مورد توجه مستشرقان بوده است. در این میان، برخی از مستشرقان که درک درستیِ تناسب و هماهنگی دقیق آیات و اعجاز آن را به دست آوردند و به الهی بودن و حقانیت قرآن و پیامبری حضرت محمد(ص) دست یافتند، اما گروهی دیگر با انگیزه های مختلف سیمای ناب قرآن کریم را در شکل های گوناگون آن ناموجه جلوه دادند.

در اینجا نخست به بیان شبهات مستشرقان در موضوع تناسب آیات اشاره نموده، آنگاه به بررسی و نقد آنها می پردازیم. در پایان علل پراکندگی ظاهری آیات را بیان می کنیم.

۱.رژی بلاشر (۱۹۰۰م)

بلاشر در ۳۰ ژوئن سال ۱۹۰۰م در ناحیه مونروژ (پاریس) به دنیا آمد. بلاشر در کتاب «درآستانه قرآن»، یکی از مشکلات مستشرقان را روبه رو شدن با سبک و روش درهم وحی [قرآنی] دانسته و می نویسد: «مستشرق بر اثر روش درهم وحی که در آن شورهای محرک اخلاقی و مقررات قضایی و داستان های دینی وجود دارد ولی در آنها فکر در تلاش یافتن رابطه ای است که اصلاً وجود ندارد، به کلی مسیر اصلی خود را از دست می دهد» (بلاشر، در آستانه قرآن، ۳۰۱).

وی در جایی دیگر، ناهماهنگی در پاره ای از آیات را پذیرفته و می گوید: «آیات قرآن یک سلسله دستورالعمل هایی است که در مدت بیست سال بنا بر ضرورت و به مقتضای حوادثی که بر محمد(ص) گذشت، به حضرتش نازل گردید. این آیات همگی از وحدت و تناسب روانشناسانه تاریخی بهره مند است. به علاوه عدم تناسب و ناهماهنگی ظاهری پاره ای از آیات در سوره های مطول قرآن، نظیر سوره دوم (بقره) و شش یا هفت سوره دنبال آن با مراجعه به فهرست نولدکه بی آنکه کوشش زیادی به عمل آوریم، ما را به نوعی تناسب و هماهنگی واقف می سازد و به این نتیجه می رساند که این شیوه گفتگو از نظر تدوین قانون الهی از اهمیت فراوان برخوردار است و در مجموع کاری به سود اسلام صورت یافته و به ناتوانی مخالفان انجامیده است» (بلاشر، در آمدی بر قرآن، ۵۲ و۸۴ ـ ۸۵).

این شبهه بلاشر بر قرآن، بارها از سوی دیگر مستشرقان مانند کارلایل بیان شده است و تقریباً شبهه عمومی مستشرقان در این بحث است که همه ناشی از عدم توجه به نظام خاص «متن کتاب آسمانی» و نحوه «جمع آوری و تدوین قرآن» است.

۲.تئودور نولدکه (ت ۱۸۳۶م)

نولدکه، مستشرق آلمانی، در مقاله خود در دایره المعارف بریتانیکا ذیل ماده «قرآن» می نویسد: «با اینکه این کتاب از جنبه زیبایی و هنری در مقام اول است، اما ربط ضروری، چه در تعبیر یا در تسلسل حوادث، بیشتر مواقع در آن مفقود است» (نولدکه، ماده قرآن در Ency, Brit. Edition, 11؛ علی الصغیر المستشرقون والدراسات القرآنیه، ۲۴ـ۲۵؛ همو، خاورشناسان و پژوهش های قرآنی، ۳۷ـ۳۹، مجله رساله الاسلام، سال ۹، ش۱، ص۶۴؛ بی آزار شیرازی، قرآن ناطق، ۳۷۸). وی در ادامه، ساختار قرآن کریم را بدین اعتبار که ساختار قصصی و فاقد تسلسل در طریقه اخبار و سیر است، مورد انتقاد قرار داده، می گوید: «قصص قرآن از هم گسسته است تا آنجا که فهم آنها بر کسی که این قصه ها را از منابع دیگر اخذ نکرده باشد، دشوار می نماید (همان). هم چنین او تکرار برخی از الفاظ و عباراتی را که در نظرش ناموجه می نماید، مورد انتقاد قرار داده است. نولدکه به کثرت انتقال قرآن در خطاب هایش از صیغه ای به صیغه دیگر و از حالتی به حالت دیگر (مثلاً از غیبت به خطاب و از ظاهر به مضمون) اشاره کرده و این امر را برای خرده گرفتن از قرآن مغتنم شمرده است (همان).

۳.ریچارد بل (Richard Bell, 1913–۱۹۸۲)

ریچارد بل، مستشرق اروپایی و کسی که ترجمه ای تفسیری را از قرآن به انگلیسی به عمل آورده، از ناپیوستگی قرآن سخن گفته و برای آن دلیل تاریخی ذکر کرده است. وی در مقدمه ترجمه خود بر قرآن می نویسد: «یکی از ویژگی های اصیل سبک قرآن این است که جسته جسته است. به ندرت می توان در طول بخش عمده ای از یک سوره، اتساق و انسجام معنایی مشاهده کرد» (خرمشاهی، ذهن و زبان حافظ، ۴۵).

او با تفاوت قایل شدن بین داستان های انبیای سلف و آیات دیگر قرآنی می گوید: «در میان سوره هایی که به داستان های انبیای سلف مربوط است، این ارتباط و پیوند بالنسبه بیشتر است، هر چند در آنها نیز گسستگی کم نیست ولی یکپارچه ترین این گونه سوره ها ـ که به داستان انبیا مربوط است و اتساق بیشتری دارد ـ سوره یوسف است» (خرمشاهی، ذهن و زبان حافظ، ۴۵).

وی در جایی دیگر با گفتاری انتقادآمیز نسبت به متن قرآن، ارتباط بین اجزای قرآن را بسیار کم و کلمات و عبارات آن را حیرت انگیز می داند. وی معتقد است روابط بین بیشتر فقرات و مطالب آن، مقطوع و دلایل منطقی نیز اکثراً غیر مذکور است و علت آن شاید این باشد که قرآن به طور متوالی و طبق پیش آمد و احتیاجات وقت بر پیغمبر نازل شده است. پاره ای آیات که در بعضی سوره ها نوشته شده است، کم و بیش به شکل اتفاقی در ذیل سوره های دیگر به وسیله جمع کنندگان ضمیمه گردیده است» (سلماسی زاده، تاریخ ترجمه قرآن در جهان، ۴۴).

ریچارد بل در باب ویژگی سبک قرآن می گوید: «در بعضی عبارات، تلفیقی از همنوایی ها وجود دارد؛ همچنان که به عکس غالباً در همنوایی های مکرر و منظم، عدم تقارن و فقدان قراین مکرر هم دیده می شود. این واقعیت های زبانی و سبکی قرآنی را به نحو دیگر هم می توان تبیین کرد.

در سوره های بلند با تنوع موضوع مواجه ایم. در عین حال، عبارات متعدد به یک موضوع (فی المثل قواعد و احکام طلاق در آیات ۲۲۸ـ۲۳۲ سوره بقره)، اختصاص دارد. به نظر نمی رسد که هیچ موضوعی از این گونه موضوعات [فقهی] به نحو منسجم و در سوره واحد یا آیات و عبارات کافی در یکجا مطرح گردد. و بر عکس غالباً با این پدیده مواجه ایم که یک سوره دارای عبارات و آیاتی است که به موضوعات متعدد می پردازد و هر موضوعی از موضوعات آن در چند سوره مختلف مکرر بیان می شود. قرآن خود در آیات ۱۰۶ نحل و ۳۲ فرقان تصریح دارد که در قطعات جداگانه فرود آمده است.

آیات ۱۷۸ـ۱۷۹ بقره با قصاص ربط دارد، ولی در عین حال، خطابی هم با مؤمنان دارد و به مسائل دیگر هم می پردازد که ضرورتاً با آنها ربط ندارد. همچنین آیه ۱۱ سوره مائده، اگر زمینه اشاره اش را بدانیم، فی نفسه مستقل و روشن است ولی اگر چنین آیه ای در این سوره نبود، ما متوجه نمی شدیم که در آن چیزی افتاده است» (بل ـ وات، درآمدی بر تاریخ قرآن، ۱۱۵ـ۱۱۹).

در نهایت، ریچارد بل به این مطلب اذعان دارد که البته حکم قاطع و افراطی نباید کرد که هیچ گونه ربط و پیوندی بین این قطعات مستقل وجود ندارد، چه بسا پیوندی از لحاظ موضوع یا اندیشه هست و اگر این پیوندها هم نباشد، پیوند و همسانی زمانی در کار است. از سوی دیگر، ممکن است بین قطعات پیوسته به هم، ربط محتوایی یا فکری نباشد یا ممکن است سوره متشکل از قطعاتی متعلق به زمان های نزول مختلف باشد که [به دستور حضرت رسول(ص)] در درون یک سوره، در کنار هم قرار گرفته اند.

همانند این اعتراف را بل در جایی دیگر دارد و می گویند: «…البته از این نکته نباید عجولانه استنباط کرد که بین بخش های جداگانه یک سوره، ربط و پیوندی نیست. گاهی ممکن است این ربط، ربط موضوعی و معنوی باشد و حتی در مواردی که چنین ربطی مشهود نباشد، به هر حال، نوعی هم زبانی و هم فضایی با یک دیگر دارند. از طرف دیگر، چه بسا بین بخش های مجاور هم ارتباط معنایی برقرار نیست یا گاهی ممکن است سوره از بخش هایی تشکیل یافته باشد که از نظر زمان و فضا با همدیگر فرق داشته باشند و همه چیز زیر چتر یک سوره واحد گرد آمده باشد» (خرمشاهی، ذهن و زبان حافظ، ۴۶).

۴.فریتیوف شوان

فریتیوف شوان در کتاب «فهم حقایق اسلام» درباره اسلوب قرآن می نویسد: «اگر از بیرون [به قرآن] نگریسته شود، این کتاب ـ به جز تقریباً ربع آخرش که شیوه اش به شدت شاعرانه است ـ مجموعه ای از اقوال یا قصص که کم یا بیش بی ارتباط و بی تناسب و در بادی امر در بعضی از موارد نامفهوم است، می نماید.

خواننده ای که از پیش آگاهی نداشته باشد اعم از اینکه ترجمه یا خود متن را بخواند با ابهام ها، تکرارها، همانگویی ها و در بسیاری از سوره های بلند با خشکی خاصی مواجه می شود، بی آنکه لااقل حتی از حظّ حسّی و تسلای استحسانی که از زیبایی اصوات و ترتیل و تغنی صحیح آن بر می خیزد، بهره مند باشد. ولی این گونه دشواری ها به میزانی در بسیاری از کتب مقدس وجود دارد. بی انسجامی ظاهری این سطح نامنسجم زبانی قرآن است… گویی زبان مفلوک و شکسته بسته بشر فانی، زیر سیطره و فشار هائل کلام آسمانی به هزاران تکه تقسیم شده است. یا گویی خداوند برای آنکه هزاران حقیقت را بیان کند جز مشتی کلمات در اختیار نداشته و ناگزیر بوده از اشارات و تلویحات استفاده کند که سرشار از معنا، التفات، تغییر لحن و خطاب، اختصار و ایجاز و تغایر کنایی است» (همان، ۵۱ ـ ۵۲).

۵.آندره دوریر (Andre du Reyer)

دوریر از اهالی بورکن فرانسه بود و ترجمه ای عوامانه و سطحی از قرآن منتشر نمود. وی در مدت اقامت طولانی خود در شرق به انجام این کار پرداخت، ولی به علت نقص اطلاعات چنان که شاید و باید از عهده بر نیامد.

ترجمه قرآن او در سال ۱۶۴۷ در پاریس با عنوان «Alcoron de Mahometc» منتشر شد. این کتاب با وضع بی سابقه ای مورد توجه مردم قرار گرفت و در مدت کمی کمیاب شد؛ زیرا در این زمان مذهب اسلام حائز اهمیت بسیار بود. این کتاب در یک سال پنج بار چاپ گردید. دوریر در این کتاب با الفاظی زشت و مناسب با شأن خود و با خطاب قرار دادن خواننده مسیحی، آیات قرآنی را خشن، گفتارهای نامناسب و… می داند و می گوید:

«تو ای خواننده مسیحی! قرآن را بسیار خشن و مملو از تهدید و تنبیه و عذاب و عقاب خواهی یافت و نیز حاوی مطالب متباین، مملو از تناقضات و ناسزاها و گفتارهای نامناسب و افسانه های مسخره آمیز خواهی دید (سلماسی زاده، تاریخ ترجمه قرآن در جهان، ۱۸؛ آربری، خدمت و خیانت مترجمان قرآن، نقدی بر عملکرد مترجمان اروپایی، ۳۴).

۶.توماس کارلایل (Thomas Carlayle)

توماس کارلایل بر پایه ترجمه جورج سیل از قرآن و با تأثیر پذیری از آن، چنین اظهار نظر کرده است: «من تا کنون کتابی چنین دشوار و پرزحمت در زندگی ام ندیده ام. انسان در حال خواندن آن هر قدر هم که دقیق باشد، مطالب را با یک دیگر اشتباه می کند. به طور خلاصه، کتابی است ملال آور، درهم برهم و گیج کننده، ناتمام، بی نظم و بی قید و خام و ناهنجار. اما هیچ چیز جز حس وظیفه شناسی نمی تواند یک اروپایی را به تفکر و اندیشه در قرآن جلب کند» (همان، ۵۰ ـ ۵۱).

۷.مولر (D.H.Muller)

بنا به گزارش ریچارد بل، مولر (D.H.Muller,Die Propheten ihrer ursprunglichen from….,vienna. 1896,i. 20-60. 211f) در صدد اثبات این نکته بر آمده که انشای ترجیع دار، ویژه ادبیات و متون پیامبرانه است؛ یعنی هم عهد عتیق و هم قرآن و هم تراژدی های یونانی دارای انشای ترجیع دار است. او از قرآن شواهدی استخراج کرده که مؤید این نظر است؛ برای نمونه، در سوره واقعه اگر از ترجیع سخن می گوییم، طبق دیدگاه مولر باید انتظار انتظام در طول و آرایش ترجیع داشته باشیم. ولی وی در اثبات وجود این انتظام ها ناکام مانده است. شواهد او نشان می دهد که بسیاری از سوره های قرآن دارای بخش ها یا بندهای کوتاه هست. طول هر یک از آنها با ملاحظات صوری و لفظی، بلکه با نظر به معنا و مضمون هر یک تعیین شده است.

با این برداشت، مباحثه مولر به خصیصه واقعی سبک قرآن یعنی گسسته پیوندی آن اشاره دارد و اینکه به ندرت ترکیب منسجم متحدی را که طول بلند داشته باشد، در آن می یابیم. خطاب مربوط به غزوه احد به نظر گسسته می آید و اکنون دشوار است که بگوییم کدام قطعات از اواسط سوره آل عمران راجع به آن است. خطاب مربوط به جنگ احزاب و ریشه کن سازی قبیله بنی قریظه (آیات ۹ـ۲۷ احزاب) و اطمینان بخشی به مسلمانان پس از صلح حدیبیه (آیات ۱۸ـ۲۹ فتح) از جمله قطعات کاملاً بلندی است که به یک نوبت وحی و یک شأن نزول مربوط است (بل ـ وات، در آمدی بر تاریخ قرآن، ۱۱۷).

۸.ایگناس گلدزیهر (۱۸۵۰ـ۱۹۲۱)

ایگناس گلدزیهر، مستشرق مجارستانی صاحب کتاب «مذاهب التفسیر الاسلامی» در دهه دوم قرن بیستم این کتاب را به نگارش درآورد. این تألیف بازتاب های بسیاری داشته و جنجال های زیادی را ایجاد کرد. وی در این کتاب درباره ساختار متن قرآن می گوید: «در میان کتاب های دینی چنان که گروه های مختلف دینی به آن معترف هستند، هیچ کتابی همچون قرآن دچار پریشانی و عدم ثبات از لحاظ نص و متن وجود نداشته است»، (گلدزیهر، گرایش های تفسیری در میان مسلمانان، ۲۹ـ ۳۰). وی در ادامه با طرح ادعایی بی دلیل و بر خلاف روایات تاریخی می گوید: «روح یگانه ای که خواهان نص یکپارچه ای برای قرآن باشد، هیچ گاه به وجود نیامد و از طرف مردم نیز مورد حمایت کامل قرار نگرفت مگر در دوران متأخر که شاهد آن هستیم».

وی در کتاب «العقیده والشریعه فی الاسلام» با نقادی هر چه تمام به مطالعه قرآن پرداخته است و با عنوان تفاوت در سیاق آیات آن می نویسد: «آیات و سور مکی از حیث اسلوب از سور مدنی انسجام و نظم بیشتر و بهتری دارد». او دلیل آن را فراغت و آسودگی خاطر پیامبر(ص) در مکه و گرفتاری های او در مدینه ذکر کرده است.

۹.گوستاولوبون

گوستاولوبون در «تاریخ تمدن اسلام و عرب» می گوید: «قرآن که کتاب آسمانی مسلمین است منحصر به دستورات مذهبی تنها نیست، بلکه دستورات سیاسی و اجتماعی مسلمانان نیز در آن درج است. اگر چه قرآن از جانب خدا نازل شده، لیکن ارتباط بین اجزای آن با هم، خیلی کم است. کلمات و عبارات آن حیرت انگیز لیکن روابط بین غالب مطالب و فقرات آن مقطوع و نیز دلایل منطقی در آن اکثراً غیر مذکور است و یک علت آن هم این است که قرآن روز به روز طبق پیش آمد و احتیاجات وقت بر پیامبر نازل می شد. به عبارت دیگر، هر وقت حاجتی پیش می آمد و یا با اشکالی بر می خوردند، برای رفع آن جبرئیل نازل شده، آیه ای می آورد وآن فوراً جزء قرآن می گردید (گوستاولوبون، تمدن اسلام و عرب، ۱۱۷ و ۱۲۷).

۱۰.آرتور جان آربری

آربری از بزرگ ترین و پرکارترین اسلام شناسان و قرآن پژوهان معروف انگلیسی است که ترجمه ای کلاسیک از قرآن به دست داده است. وی در بخشی از مقدمه خود بر ترجمه قرآن، تحلیلی از ناپیوستگی های قرآن دارد؛ قرآن از هر انسجامی که مربوط به ترتیب نزول باشد و نیز از انسجام منطقی، بسی به دور است. خواننده قرآن به ویژه اگر ناچار باشد که به یک ترجمه اکتفا کند هر چند که آن ترجمه از نظر زبان شناختی دقیق باشد بی شک از نسج جسته جسته و نا پیوسته بسیاری از سوره های قرآن حیران و هراسان خواهد شد. این ناپیوستگی مشهود را غالبا به اشتباه کاری در نسخه برداری کاتبان اولیه نسبت داده اند (خرمشاهی، ذهن و زبان حافظ، ۴۸). ولی در ادامه می گوید من برآنم که این بافت طبیعی خود قرآن است… نوسانات ناگهانی محتوا و فحوا اگر با دید و درکی فراگیر نگریسته شود، مشکلاتی که بعضی از منتقدان را سر گشته ساخته، به بار نمی آورد (همان).

۱۱.جرج سیل (George sale)

سیل درباره ارتباط آیات قرآن می گوید: «یک فرد غیر مسلمان که ترجمه قرآن را با دقت بخواند، با کمال بی صبری، عدم ارتباط مطالب و رجزخوانی و داستان سرایی و حِکم و امثال و خطابه و نصایح آن را در ذهن خود می سپارد، ولی کم ترین انگیزه ای که احساساتش را تحریک نماید، در آن نمی یابد و فکرش در حال مطالعه، پیوسته در نوسان است. گاهی چنان اوج می گیرد که خود را در آسمان و در بین ابرها و نزدیک ستارگان پنهان می بیند و زمانی چنان تنزل می نماید که مانند حشرات خاکی در میان خاک ها می خزد… (سلماسی زاده، تاریخ ترجمه قرآن در جهان، ۲۴).

بررسی

در اینجا به نقد شبهات مطرح شده در سخنان مستشرقان می پردازیم.

یک. عدم تفکیک نظام گفتاری از نوشتاری

موضوع مهمی که مستشرقان در ارزیابی آیات قرآن از آن غافل شده اند، عدم تفکیک نظام گفتاری از نظام نوشتاری است. سخنوری که با مردم سخن می گوید و در شرایط و زمان ها و مکان های متفاوت با مخاطبان گوناگون گفتگو دارد، اسلوب و نظم خاص را باید در گفتار خویش اعمال کند که دقیقاً غیر اسلوب و نظم خاص نوشتاری است که یک نویسنده باید در کتاب و مقاله خویش رعایت نماید. به کار بردن سبک نگارش در گویش و بالعکس اوج کج سلیقگی است؛ چرا که هر چیزی به جای خویش نیکوست.

قرآن کریم یک کتاب نوشته شده از جانب خدا نیست، بلکه مجموعه دسته های آیات نازل شده ای است که پیامبر(ص) به هر مناسبتی، دسته ای از آیات را که نازل می شد برای مردم قرائت می فرمود. پس قرآن نمونه ای از یک مجموعه گفتار الهی است و اوج فصاحت و بلاغت آن در این است که شاخصه های نظام گفتاری در آن رعایت شده است.

شاخصه های نظام گفتاری قرآن کریم

۱ـ کوتاهی سخن

یک سخنور می بایست سخنانش را حتماً کوتاه بیان نماید. میزان کوتاهی سخن را شرایط و حال مخاطبان و خصوصیات زمان و مکان تعیین می کند. اما در نظام نوشتاری ضمن اینکه رعایت حال خواننده و شرایط زمان و مکان باید رعایت شود، کوتاهی نوشتار شرط قطعی و دایمی نیست، چرا که نویسنده می تواند پیرامون یک موضوع، ده ها و صدها و… صفحه مطلب بنگارد. همین ویژگی کوتاهی را می توان در آیات مکی قرآن مشاهده کرد؛ زیرا هر دسته از آیات، مرکب از چند آیه معدود می باشد که متناسب با شرایط مخاطبان آن آیات بوده است.

۲ـ ترکیب صوری انواع و گونه های مختلف بیان

یک سخنور ماهر حق دارد در گفتار خویش از گونه های متعدد صوری برای تفهیم هدفش به مخاطب بهره گیرد؛ گاهی به تبیین عقلی اصل موضوع می پردازد، گاهی از مبانی فلسفی استمداد می طلبد، گاهی از هنر شعر یا سجع بهره می گیرد و گاهی شاهدی برای اثبات سخنانش از سرگذشت دیگران در تاریخ حکایت می کند لذا سخنران اگر اهداف تربیتی داشته باشد، علاوه بر این گونه ها گاهی از نصیحت و پند و اندرز استفاده می کند، گاهی تشویق می کند و به شمردن آثار و نتایج مثبت کار خیر می پردازد و گاهی از عواقب سوء اعمال زشت سخن به میان می آورد. اگر سخنور، یک حکیم یا پیامبر یا امام و مصلح جامعه باشد، رعایت این اصل و به کارگیری انواع این گونه ها به تناسب شرایط برای گفتارش الزامی است، حال اینکه نظام نوشتاری مقید به این خصوصیت ها نیست.

قرآن کریم به عنوان یک سمبل «گفتاری» بهترین نمونه ای است که می توان انواع این صور کلامی را در حد اعلی در آن یافت؛ به سخن دیگر، نمایشگاهی است از به کارگیری انواع فنون گفتاری.

۳ـ در هم تنیدگی موضوعی

یک سخنور، به ویژه اگر نقش جامع فرهنگی و رسالت تربیتی جامعه ای را برعهده داشته باشد، می تواند در گفتار خویش موضوعات مختلف را عرضه کند؛ مثلاً اگر افقی از جهان بینی صحیح ارایه کند، برهان فلسفی برآن اقامه نماید، احکام فقهی و تکلیفی خاصی را متناسب با شرایط مخاطبان عرضه کند، وظیفه اخلاقی او را در این رابطه بیان نماید، سخنی از بهشت و جهنم را بر آرد، محبت و نعمت های الهی را بر او گوشزد کند و…. همه این موضوعات متفاوت که از نظر رشته های تقسیم بندی علوم جدای از یک دیگرند، اما به نحوی به هم مربوطند. این ویژگی در یک مجموعه گفتاری مانند آیات همجوار قرآن کریم از امتیازات و برتری های قابل تقدیر است. در حالی که معمولاً با نظام نوشتاری سازگار نیست؛ زیرا ماهیت سبک نوشتاری بیشتر موضوعات و شرایط خوانندگان کتب اقتضا می کند که نویسنده به هیچ وجه از موضوع رشته علمی مربوط خارج نشده و هزار صفحه کتابش را یکنواخت بنگارد.

۴ ـ تکرارهای مشابه و متفاوت

از آنجا که مخاطبان یک گوینده غالباً متغیرند، مانعی ندارد که وی برخی مطالب مطرح شده در سخنرانی قبل را برای مخاطبان جدید در سخنرانی بعد مطرح کند. البته اگر شرایط هر دو گروه مخاطب را یکسان دید، تکرار مشابه قبل را انجام می دهد و اگر شرایط گروه جدید را مغایر دید، به تناسب عناصر جدید، تغییری در تکرار اعمال کرده، گاه آن مطلب را کوتاه تر، گاه بلندتر، گاه با افزوده های جدید و گاه با کاهش برخی قسمت ها ارایه می کند. نکته مهم این است که آن موضوع تکراری اگر از مهم ترین اهداف سخنران باشد، تکرار موضوع و مطالب گفتاری آن برای او الزامی است.

اهمیت برخی موضوعات باعث می شود که گاه سخنران به سبب تأکید بر موضوعی خاص و نشان دادن اهمیت آن حتی برای یک گروه مخاطب، آن را تکرار کند و این تکرار، یک روش پسندیده و راجح و احیاناً لازم است. اصل «رجحان تکرار مهم ترین سخن» باعث شده که برخی شعرای بزرگ نیز در برخی قصاید خویش، ترجیع بند ساخته و یک مصرع را از آغاز تا پایان آن تکرار کنند. این ویژگی زیبای ادبی را می توان در تکرارهای قرآن ملاحظه کرد؛ چه بسا نکات تربیتی و اخلاقی متنابهی در اثر این تکرارها عاید خواننده قرآن می شود و بهره بیشتری از آن می برد.

دو. تنوع مطالب از ویژگی های نظم قرآن

قرآن غالباً به مناسبتی از موضوعی ب