بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل نماز، یکی از مواقع استجابت دعا :

«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَی مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ اسْمَعْ نِدَائِی إِذَا نَادَیتُک وَ اسْمَعْ دُعَائِی إِذَا دَعَوْتُک وَ أَقْبِلْ عَلَی إِذَا نَاجَیتُک فَقَدْ هَرَبْتُ إِلَیک وَ وَقَفْتُ بَینَ یدَیک»[].

دعا در نماز عشاء

ما در یک روایت داریم که پیغمبر اکرم(صلّی الله علیه وآله وسلّم) فرمود: «مَنْ کانَ طَالِباً إلَی اللهِ حَاجَهً فِی أمْرِ دُنیاهُ وَ آخِرَتِهِ فَلْیطْلُبْهَا فِی الْعِشَاءِ الآخِرَهِ فَإنَّهَا صَلاهٌ لَمْ یصَلِّهَا أحَدٌ مِنَ الأمَمِ قَبْلَکمْ» []. اگر کسی حاجتی دارد، چه دنیوی و چه اخروی، آن را در نماز عشای آخر یعنی همین نماز عشایی که ما داریم، از خداوند بخواهد که این نماز عشا را امت های گذشته نداشته اند. من این روایت را برای تکمیل مباحث گذشته خواندم.

دعای مستجاب بعد از نماز واجب

روایتی از امام صادق (علیه السلام) است که حضرت فرمود: «إنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَرَضَ عَلَیکمُ الصَّلَوَاتِ فِی أَحَبِّ الْأَوْقَاتِ إِلَیهِ فَاسْأَلُوا اللَّهَ حَوَائِجَکمْ عَقِیبَ فَرَائِضِکم » []. همانا خداوند نمازها را در دوست داشتنی ترین ساعات بر شما واجب گردانیده است؛ پس بعد از نمازهای واجب، حاجاتتان را از خدا بخواهید. در اینجا بحث دعای بعد از نماز و تعقیب را مطرح فرموده است. حالا من روی این نکته، نظر دارم و بحث خواهم کرد.

چند روایت با یک مضمون است؛ هم از پیغمبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) و هم از امام صادق (علیه السلام) روایاتی داریم که من یکی از آنها را می خوانم: «مَنْ أَدَّی لِلَّهِ مَکتُوبَهً فَلَهُ فِی أَثَرِهَا دَعْوَهٌ مُسْتَجَابَهٌ» []. هر کس نماز واجبی را به جا آورد، در پی او دعای مستجابی دارد. در یک روایت دیگر دارد: «قِیلَ لِرَسُولِ اللهِ أی الدُّعَاءِ أسْمَعُ؟ قَالَ جَوفَ اللَّیلِ الآخِرِ وَ دُبُرَ الصَّلَوَاتِ المَکتُوبَهِ»[]. [] از حضرت سؤال کردند کدام دعا زودتر به اجابت می رسد؟ مراد از «أسمع» شاید این باشد که کدام دعا زودتر مستجاب می شود. حضرت در پاسخ فرمودند که از نظر زمانی، دعا در آخر شب و از نظر عملی، دعا بعد از نمازهای واجب.

تأثیر دعا بر نماز

مطالبی که تا اینجا گفتیم همه نسبت به اثرگذاری نماز بر روی دعا بود. حالا می خواهم یک چیز تازه عرض کنم و آن عکس این مطلبی است که مطرح کردم و شاید شما هم این را نشنیده باشید؛ اثر گذاری دعا بر روی نماز. می خواهم اهمیت دعا را عرض کنم. همه این مطالب تا اینجا این بود که انسان وقتی نماز می خواند، قبل و وسط و بعد از نماز، این بر روی دعای او تأثیر می گذارد و کاربرد دعا را زیاد می کند. روایاتی داشتیم که این ها روی دعا، اثر می گذارد و کاربرد دعا را بالا می برد. امّا از این طرف هم داریم که دعا روی نماز اثر می گذارد. این یعنی چه؟ یعنی روی قبولی نماز تأثیر دارد.

در روایتی از امام صادق (علیه السلام) آمده است که: «قَالَ کانَ أَبِی یقُولُ»؛ حضرت از پدر بزرگوارشان امام باقر(علیه السلام) نقل می فرمایند که ایشان در ذیل این آیه: «فِی قَوْلِ اللَّهِ تَبَارَک وَ تَعَالَی فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَ إِلی رَبِّک فَارْغَبْ » می فرمود: «إِذَا قَضَیتَ الصَّلَاهَ بَعْدَ أَنْ تُسَلِّمَ»، بعد از اینکه نمازت را خواندی و سلام دادی، «وَ أَنْتَ جَالِسٌ»، در حالی که نشسته ای و هنوز بلند نشده ای، «فَانْصَبْ فِی الدُّعَاءِ مِنْ أَمْرِ الدُّنْیا وَ الْآخِرَهِ»؛ در دعا کردن برای امور دنیا و آخرتت بکوش! «فَإِذَا فَرَغْتَ مِنَ الدُّعَاءِ فَارْغَبْ إِلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَنْ یتَقَبَّلَهَا مِنْک»[]. و وقتی که از دعا فارغ شدی، مُلتمسانه از خدا بخواه که نمازت را از تو بپذیرد! عَجَب! پس این دعای بعد از نماز، باعث می شود که خدا نمازت را قبول کند. توجه داشته باشید که ضمیرِ «هَا» در «أَنْ یتَقَبَّلَهَا» به «الصَّلَاه» برمی گردد؛ یعنی اثر دعا بر نماز را مطرح فرموده اند.

حالا این روایت لحن نرمی داشت؛ امّا روایتی داریم که نسبت به کسانی که نماز می خوانند، ولی بعد از آن دعا نمی کنند، لحن تندی دارد. «رُوِی عَنِ النَّبِی أَنَّهُ قَالَ إِذَا فَرَغَ الْعَبْدُ مِنَ الصَّلَاهِ وَ لَمْ یسْأَلِ اللَّهَ تَعَالَی حَاجَهً یقُولُ اللَّهُ تَعَالَی لِمَلَائِکتِهِ» پیغمبر اکرم(صلّی الله علیه و آله و سلّم) فرمود آنگاه که بنده از نماز فارغ می شود و حاجتی از خدا نمی خواهد، خدا به فرشته هایش می گوید: «اُنْظُرُوا إِلَی عَبْدِی»؛ به این بنده من نگاه کنید! «فَقَدْ أَدَّی فَرِیضَتِی»، نماز واجبش را خواند، «وَ لَمْ یسْأَلْ حَاجَتَهُ مِنِّی»؛ امّا از من درخواستی نکرد؛ «کأَنَّهُ قَدِ اسْتَغْنَی عَنِّی»؛ مثل اینکه او خودش را از من بی نیاز می داند که چیزی از من نمی خواهد. چون اگر خودش را نیازمند می دیدید، الآن که به حسب ظاهر، بالاترین عملی را که عبودیت و بندگی در آن جلوه می کند یعنی نماز را به جا آورده است، از من درخواست می کرد. «کأَنَّهُ قَدِ اسْتَغْنَی عَنِّی»؛ مثل اینکه خودش را از من بی نیاز می بیند. «خُذُوا صَلَاتَهُ»، نمازش را بگیرید، «فَاضْرِبُوا بِهَا وَجْهَهُ»[]. [] نمازش را به صورتش بزنید! این کنایه از عدم قبولی نماز است. خدا می گوید این نماز خواندنت را من نمی پذیرم[]. []

دعا یا نماز مستحبی؟

در سنوات گذشته، من یک بحث کلّی را مطرح کردم و آن اینکه در مقایسه بین دعا و نماز مستحب، از نظر فضیلت و محبوبیت عندالله تعالی، کدام یک أفضل است؟ دعا کنم یا نماز مستحبی بخوانم؟ کدام را خدا بیشتر دوست دارد؟[] در آنجا من عرض کردم که دعا أفضل است. حالا من در این رابطه که نماز مستحبی بخوانم یا دعا کنم، فقط یک روایت می خوانم که اشاره کرده باشم و رد می شوم. روایت از امام باقر(علیه السلام) است که: «الدُّعَاءُ بَعْدَ الْفَرِیضَه