بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل واکاوی در هویت و زندگی مادر امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف :

مقدمه

منابع تاریخی، کم تر به بررسی زندگی مادران ائمه علیهم السلام و خصوصیات آن ها پرداخته و در مورد برخی از این بزرگواران گوشه هایی از حوادث را بازگو نموده اند. در میان مادران ائمه علیهم السلام، به دلیل حساسیت تولد حضرت مهدی علیه السلام و لزوم مخفیانه بودنش، مطالب اندک و گاهی مبهم و متناقض در مورد مادر ایشان علیهاالسلام دیده می شود. اما محققان عرصه مهدویت، تلاش نموده اند تا با گرد آوری این مطالب از لابه لای متون، تصویری مشخص از زندگانی ایشان نشان دهند.

در منابع کهن شیعی، همچون الکافی، کلینی (۳۲۹)؛ الهدایه الکبری، حسین بن حمدان (۳۳۴ )؛ [۱] الغیبه، نعمانی (۳۶۰)، کمال الدین وتمام النعمه، شیخ صدوق (۳۸۱)؛ الارشاد، شیخ مفید (۴۱۳) و کتاب الغیبه (الغیبه)، طوسی (۴۶۰) و در میان منابع اهل سنت، کتاب هایی مانند الفصل فی الملل والاهواء و النحل، ابن حزم (۴۵۶) و تاریخ الاسلام ذهبی (۷۴۸)؛ به زندگانی این بانوی بزرگوار اشاره ای گردیده و زمینه ای برای محققین معاصر به ارث گذارده اند. [۲]

اگر بنا بر نظر استاد جلالی حسینی، کتاب تاریخ اهل بیت علیهم السلام را از ابن ابی الثلج (۳۲۲) دانسته (ابن ابی الثلج، ۱۴۱۰: مقدمه) و همچنین تاریخ وفات حسین بن حمدان را ۳۴۴ بدانیم، نظر آقای جاسم حسین که اولین منبع در معرفی نرجس خاتون را کتاب اثبات الوصیه می داند[۳] (جاسم، ۱۳۷۷: ص۱۱۴)؛ قابل نقد بوده وکتاب تاریخ اهل البیت علیهم السلام و الهدایه الکبری از اولین منابع ذکر نام ایشان است[۴] (ابن ابی الثلج، ۱۴۱۰: ص۱۲۵).

البته این نقد زمانی به جاسم حسین وارد است که تالیف کتاب اثبات الوصیه را به مسعودی شیعی نسبت دهیم.

در صورتی که برخی از محققان بنابر شواهدی، این کتاب را گرد آوری دو رساله مستقل نگارش شده در وصایت ائمه علیهم السلام و اثر شلمغانی و علی بن محمد بن زیاد صیمری می دانند[۵] و با توجه به این که صیمری از اصحاب امام هادی علیه السلام بوده (برقی، ۱۳۴۲: ص۵۹)؛ و شلمغانی نیز کتاب های معتبر خود از نظر عقیدتی را قبل از سال ۳۱۲ ه. ق نگارش نموده (طوسی، ۱۴۱۱: ص۴۱۰)؛ اثبات الوصیه از منابع کهن و اولیه محسوب می گردد.

اگر چه تلاشی در خور تحسین از طرف محققان صورت گرفته است، بررسی جامع روایات، واکاوی مجدد متون و اشاره به منابع کهن و دسته بندی آن ها، تحقیقی تفصیلی و دوباره را طلب می کرد. لذا در این نوشتار، تلاش گردیده تا با روش توصیفی تحلیلی و استفاده از منابع اصلی، به کاوش تمام روایات فریقین (اعم از ضعیف ومعتبر) بپردازیم.

هنگام بررسی زندگانی این بانو، به داستان اسارت ایشان و رومی بودنشان اشاره ای نشده؛ چراکه این مطلب نیازی به واکاوی جدی داشته و خود مقاله ای مستقل را می طلبد.

نام مادر امام زمان علیه السلام در منابع کهن

بنابر گزارش های وارد شده در منابع مختلف، نامگذاری و اشاره به مادر امام مهدی علیه السلام و تولد موعود، سابقه ای بس طولانی داشته و علاوه بر اشاره امیر المومنین، علی علیه السلام (نعمانی، ۱۳۹۷: ص۲۲۹ ). و بیان نام توسط امام باقر (ابن بابویه، ۱۳۷۸: ج۱، ص۴۱) و امام صادق علیهماالسلام

(اربلی، ۱۳۸۱: ج۲، ص۴۷۵ )؛ جابر بن عبدالله انصاری نیز از فاطمه زهرا علیهاالسلام روایتی در معرفی نام او ذکر می کند (ابن بابویه: ۱۳۷۸: ج۱، ص۴۱). با توجه به گزارش شیخ مفید، برخی ویژگی های این بانو برای خلیفه دوم نیز آشنا بوده و از آن اطلاع داشته است. علی علیه السلام بنا بر درخواست خلیفه دوم ایشان را چنین معرفی نموده اند:

فَرَوَی عَمْرُو بْنُ شِمْرٍ عَنْ جَابِرٍ الْجُعْفِی قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ ع یقولُ سأَلَ عمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ ع فَقَالَ أَخْبِرْنِی عَنِ الْمَهْدِی…. . قَالَ فَأَخْبِرْنِی عَنْ صِفَتِهِ قَالَ هُوَ شابٌّ مرْبُوعٌ حسَنُ الْوَجْهِ حَسَنُ الشَّعْرِ یسِیلُ شَعْرُهُ عَلَی مَنْکبَیهِ وَ یعْلُو نُورُ وَجْهِهِ سَوَادَ شعْرِ لِحیتِهِ وَ رَأْسِهِ بِأَبِی ابْنُ خِیرَهِ الْإِمَاء؛

جابر جعفی گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که فرمود: روزی خلیفه دوم از امیر مومنان، علی علیه السلام پرسید: در مورد صفات مهدی علیه السلام به من اطلاعاتی بده؟ علی علیه السلام فرمود: جوانی است خوش قامت، با مو و چهره ای زیبا. درخشندگی چهره اش، سیاهی موی سر و ریشش را تحت الشعاع قرار می دهد. پدرم به فدای فرزند بهترین کنیزان باد! (مفید، ۱۴۱۳: ج۲، ص۳۸۲ و طوسی، ۱۴۱۱: ص۴۷۰). [۶]

متون کهن شیعی وسنی، نام ایشان را با عناوین متفاوت ذکر کرده اند. می توان از کهن ترین منابع شیعی از کتاب تاریخ اهل البیت علیهم السلام، ابن ابی الثلج نام برد که از ایشان چنین یاد می کند:

امّ الخلف القائم علیه السلام: صقیله. [۷] و یقال: حکیمه. و یقال: نرجس، و یقال: سوسن. قال ابن همّام: حکیمه، هی عمّه أبی محمّد، و لها حدیث بولاده صاحب الزمان، و هی روت أنّ امّ الخلف اسمها نرجس؛

نام مادر امام عصر علیه السلام، صقیله[۸] است وبرخی به نام حکیمه و برخی دیگر نرجس و دیگرانی سوسن خوانده اند. ابن همام می گوید: حکیمه، عمه امام

حسن عسکری بوده است که حدیث ولادت مهدی علیه السلام را نقل کرده است و حکیمه مادر مهدی علیه السلام را نرجس نامیده است (ابن ابی الثلج، ۱۴۱۰: ص۱۲۵).

ابن خشاب حنبلی[۹] نیز در کتاب خود سخنان مذکور را تکرار کرده؛ اما برخلاف ابن ابی الثلج، گزارش های خود را بر ذکر سند مبتنی نموده که بر اهمیت نقل او می افزاید.

او در روایتی به طریق جراح بن سفیان از امام صادق علیه السلام، نام مادر آن حضرت را صیقل ذکر نموده و از طریق ابوبکر زراع[۱۰]، و در بیانی دیگر از طریق محمد بن موسی طوسی از بعض اصحاب تاریخ، نام او را حکیمه؛ و بنا بر گزارشی دیگر نام او را نرجس و سوسن بیان کرده است (جمعی از علما، ۱۴۲۲: ص۵۰ و أربلی، ۱۳۸۱: ج۲، ص۴۷۵).

علاوه بر نام های مذکور برخی از کتاب ها از نام ریحانه و مریم دختر زید نیز برای ایشان استفاده کرده اند (ابن بابویه، ۱۳۹۵: ج۲، ص۴۳۲ و خصیبی، ۱۴۱۹: ص۳۲۸).

باید به این نکته توجه کرد که این دو نام اخیر، حداقل اعتبار را در میان نام ها دارند. و برخلاف بیان علامه مجلسی و شوشتری و پیروان آن ها (عاملی، ۱۴۱۷: ج۲، ص۱۶ و مجلسی، ۱۴۰۳: ج۵۱، ص۲۸)؛ حسین بن حمدان، قبل از شهید اول از عنوان (مریم بنت زید) استفاده کرده است و این نظر نه تنها با کنیز بودن مادر حضرت مهدی علیه السلام سازگار نیست؛ بلکه هیچ سند و یا منبع معتبری از طرف معتقدانش ارائه نگردیده است (خصیبی، ۱۴۱۹: ص ۳۲۸ ).

در روایتی از شیخ صدوق و سخنی از حسین بن حمدان، بیان شده که آن زمان تعدد نام کنیزان مرسوم بوده و جناب نرجس علیهاالسلام نیز با توجه به ویژگی های متنوع، به نام های مختلف خوانده شده است. به عنوان نمونه ایشان را به دلیل حمل فرزندی نورانی به نام صقیل (نورانی و جلا داده شده) (ابن منظور، ۱۴۱۴: ج۱۱، ص۳۸۰)، خوانده اند (ابن بابویه، ۱۳۹۵: ج۲، ص۴۳۲؛ خصیبی، ۱۴۱۹، ص۳۲۸ و مجلسی، ۱۴۰۳: ج۵۱، ص۱۵). اگرچه در کتاب المجدی فی الانساب، روایتی نقل شده است که گزارش شیخ صدوق را زیر سوال برده و اعتقاد دارد نام صقیل قبل از بارداری به حضرت نرجس علیهاالسلام اطلاق می شده است (العلوی، ۱۴۰۹: ص۱۳۱). [۱۱]

اشکالی که در بیان صدوق وجود دارد، این است که هیچ فردی جز ایشان، به علت نام گذاری مادر حضرت علیهماالسلام به صقیل، گزارشی ذکر نکرده است و در سند ایشان سه اشکال اساسی وجود دارد:

الف ) این گزارش به نقل از معصوم نبوده و آن را غیاث بن اسید ادعا می نماید؛

ب) افرادی مجهول در این روایت وجود دارند که از جمله آن ها شخص غیاث بن اسید[۱۲] می باشد؛

ج)این گزارش به شیخ صدوق اختصاص دارد و تنها از طریق ایشان نقل گردیده است.

از طرف دیگر، نقل المجدی نیز از این ایرادات خالی نبوده و سه اشکال گذشته بر گزارش او نیز وارد است. هرچند در گزارش او تنها یک راوی مجهول، یعنی علی بن سهل تمار، وجود دارد. و نقل ایشان از برادر امام حسن عسکری می باشد؛ به خلاف شیخ صدوق که علاوه بر وجود چند راوی مجهول، گوینده اصلی روایت نیز شناخته شده نیست. [۱۳]

علت تعدد نام مادر

سید محمد صدر، صاحب موسوعه امام مهدی علیه السلام تعدد نام را برای کنیزان امری مرسوم دانسته و مواردی چون علاقه مالک و صاحب کنیز را به یکی از کنیزکان و استفاده از نام گل ها برای اسم بردن او، قرار دادن نامی برای کنیز، مطابق فرهنگ مردم عرب وگاهی عربی کردن نام آن کنیز را که از ممالک غیر عرب به اسارت گرفته شده است؛ به عنوان علت بیان می کند.

همچنین ایشان علاوه بر دلایل مذکور، یک دلیل اختصاصی و مرجح برای مادر امام عصر علیه السلام فرموده است که آن هم، پنهان داشتن ایشان از حکومت بنی عباس و عدم حساسیت در مورد یک کنیز مشخص می باشد (صدر، ۱۴۱۲: ص۲۴۲).

شاید بتوان گفت که با توجه به متون و روایات موجود از علمای شیعه، نام نرجس و سپس صقیل، مشهورترین نام برای ایشان بوده است (خصیبی، ۱۴۱۹: ص۳۲۸؛ ابن بابویه، ۱۳۷۸: ج۱، ص۴۱؛ ابن بابویه، ۱۳۹۵: ج۲، ص۴۳۲؛ ابن ابی الثلج، ۱۴۱۰: ص۱۲۵؛ مفید، ۱۴۱۳: ج۲، ص۳۴۰؛ طبری، ۱۴۱۳: ص۴۹۹ و صدر، ۱۴۱۲: ص۲۴۲). به گونه ای که علاوه بر وجود نام نرجس در روایات متعدد، در اشعاری از علمای شیعه قرن هشتم و نهم هجری نیز به ذکر شهرت این نام در میان علما اشاره گردیده (خصیبی، ۱۴۱۹: ص۳۲۸؛ ابن بابویه، ۱۳۹۵: ج۲، ص۴۳۲، ۴۳۳، ۴۷۳ و ۴۷۵؛ طبری، ۱۴۱۳: ص۴۲۵؛ طوسی، ۱۴۱۱: ص۲۷۲ و العلوی، ۱۴۰۹: ص۱۳۱). و عاملی نباطی که خود متوفای سال ۸۷۷ ق می باشد، به نقل از دیگر عالم شیعی حسین بن شمس حسینی [۱۴]چنین آورده است:

و مولد المهدی فی شعبان

خمس و خمسین و مائتان

فی سرمن رأی بدار العسکری

و نرجس الأم بقول الأکثر

تنها در میان عالمان شیعی، محمد بن همام بدون ارائه دلیلی ادعا نموده است که در میان نام های متعدد ایشان، سوسن صحیح و معتبر می باشد (ابن همام، ۱۳۷۹: ج۱، ص۵۸). [۱۵]

در منابع اهل سنت نیز برخی در لابه لای بیان عقاید تشیع، به ایشان اشاره ای کرده و برخی دیگر هنگام بیان اعتقاد خود در مورد تولد حضرت مهدی علیه السلام به ذکر نام مادر ایشان پرداخته اند.

منبعی کهن تر از الفصل ابن حزم، در بیان نام و وقایع دوران ایشان پیدا نشد؛ اما پس از ابن حزم علمای متعددی از اهل سنت به نام ایشان اشاره نموده اند. ابن حزم داستان تولد حضرت مهدی علیه السلام را نمی پذیرد؛ اما در گزارش خود بیان می کند که بیش تر شیعیان به تولد و غیبت حضرت مهدی علیه السلام قائل می باشند و نام مشهور در زبان شیعیان را صقیل می داند و در کنار این نام، از نرجس و سوسن نیز نام می برد (ابن حزم، ۱۴۲۲: ج۳، ص۱۲ و ابن حزم، ۱۴۲۴: ص۶۱). [۱۶]

اگر چه ابن حزم این نام ها را برای کنیزان متعددی فرض کرده است؛ بنابر روایاتی که ذکر شد، تمامی این نام ها برای مادر علیهاالسلام متصور می باشد.

او اختیار نام صقیل را از میان نام های متعدد، برای مادر حضرت علیه السلام چنین ذکر می کند:

«لان صقیل هذه ادعت الحمل بعد موت الحسن بن علی سیدها؛ چون کنیزی به نام

صقیل بعد از وفات مولایش، حسن بن علی علیه السلام، ادعای حمل نمود. » (همان).

پس از ایشان، می توان به نقل ابن ابی الخشاب (جمعی از علما، ۱۴۲۲: ص۱۴۹ و اربلی، ۱۳۸۱: ج۲، ص۴۷۵)؛ محمد بن طلحه شافعی (النصیبی الشافعی، ۱۴۱۹: ص۳۱۲ و همان، ۱۴۲۵: ص۸۰)؛ [۱۷] ابن خلکان (ابن خلکان، بی تا: ج۴، ص۱۷۴) و عارف بسطامی (مناوی، ۱۳۵۶: ج۶، ص۳۶۰)[۱۸] اشاره کرد و در میان علمای متاخر اهل سنت که نام های ایشان را ذکر کرده اند، می توان به عبد الملک بن العصامی المکی اشاره نمود (العصامی، ۱۴۱۹: ج۲، ص۳۵۲). [۱۹]

در این منابع، در بیان نام مادر با شیعیان تفاوتی وجود ندارد؛ اما ابن خلکان و ابن طولون برخلاف دیگر متون شیعی و سنی نام ایشان را به «خمط» نیز آورده اند (ابن طولون، بی تا: ص۱۱۷)، که با توجه به نادر بودن این گزارش، پذیرفتن آن مشکل می باشد.

نگاهی به زندگانی ایشان

آنچه در منابع روایی و تاریخی به جا مانده است[۲۰]، تصریح بر کنیز بودن ایشان نموده وتربیت این بانوی بزرگوار را در خانه حکیمه خاتون، خواهر امام عسکری علیه السلام یاد آور می گردد (خصیبی، ۱۴۱۹: ص۳۴۹ و ۳۲۸؛ ابن بابویه، ۱۳۷۸: ج۱، ص۴۱؛ مفید، ۱۴۱۳: ج۲، ص۳۴۰ و ابن بابویه، ۱۳۹۵: ج۴، ص۱۷۴). اه