فایل پاورپوینت کامل آداب و اهداف سوگواری معصومین علیهم السلام بر سیدالشهدا علیه السلام

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آداب و اهداف سوگواری معصومین علیهم السلام بر سیدالشهدا علیه السلام :

۱. مقدمه

از زمانی که هابیل به دست قابیل کشته شد، عزاداری و سوگواری در میان انسانها وجود داشته است؛ با این حـال، نـحوه عزاداری و معیارهای مرثیه سرایی و سوگواری با توجه به فرهنگ هر ملتی، شکلی خاص دارد. سنت عزاداری نیز در میان اهل بیت وجود داشته است و آنان هرگاه عزیزی را از دست میدادند، اقامه مـاتم مـیکردند.

بیشک، شهادت امام حسین، بزرگترین مصیبتی است که بر معصومین وارد شده است و آن بزرگان نه تنها در ماه محرم بلکه در هرفرصتی که مهیا می شد به اقامه سوگواری بر آن حـضرت، مـیپرداختند. سـوگواری و بزرگداشت شهادت امام حسین از همان دوران کـودکی، زمـانی که در آغوش رسول الله، بود آغاز شد. ام سلمه گوید:

یکی از روزها حضرت رسول نشسته بودند و حسین نیز در دامن او بودند، در این هنگام، ناگهان چـشمانش پر از اشـک شـد، عرض کردم یا رسول الله تو را گریان مشاهده می کـنم. فـرمود:«جبرئیل نزد من آمد و مرا نسبت به حسین تسلیت گفت و به من اطلاع داد که گروهی از امت من او را خواهند کـشت، خـداوند آنـان را از شفاعت من محروم گرداند. (مفید، ۱۴۱۳: ج۲، ص۱۲۹)

۲. بیان مسئله و ضـرورت تحقیق

متأسفانه، از یک طرف، سنت عزاداری و سوگواری بر سالار شهیدان، در طول تاریخ، دچار تحریف و دگرگونی بسیاری شده است تـا جـایی کـه به نظر میرسد انجام برخی از اعمال به عنوان سوگواری، نه تـنها ثـوابی ندارد بلکه موجب بدبینی دشمنان اسلام شده و دست مایه ای برای زیر سؤال بردن ارزشهای والای عاشورا گردیده است و از طـرف دیگـر، تـبلیغاتی که امروز به وسیله وهابیت انجام میگیرد، در پی از بین بردن احساسات و عواطف شـیعیان اسـت. شـرک دانستن کارهایی مانند گریستن بر مرده ها، زیارت قبور، خواندن دعا و حتی فاتحه به وسیله گروههای سـلفی تـکفیری، بـررسی مسئله نحوه سوگواری معصومین بر امام حسین را حائز اهمیت کرده است؛ به همین دلیل، پژوهش مـذکور با رویکردی توصیفی – تحلیلی و با استناد به منابع معتبر و متعدد روایی، تلاش کرده اسـت نـحوه عـزاداری امامان معصوم را بر سیدالشهدا به تصویر بکشد و در ادامه، اجر و پاداشی که آن بزرگان بـرای اقـامه ماتم بر امام حسین، بیان فرموده اند، به اطلاع سوگواران حضرتش، برساند.

۳. آداب سوگواری مـعصومین بـر سـیدالشهدا

سوگواری و عزاداری ائمه اطهار بر امام حسین، دارای آداب ویژهای بوده است که در اینجا به بیان مـهم تـرین آنها پرداخته میشود. قبل از پردازش مطلب، لازم به یادآوری است که به علت تنگنای مـقال، فـقط بـه ذکر چند حدیث، بسنده شده است:

۱. ۳. ترک زینت

کنار گذاشتن زینت در سوگواریها، امری است کـه از گـذشته در مـیان مردم، مرسوم بوده است. صاحبان عزا برای نشان دادن غم و اندوه خود، زینـت را تـرک میکردند. امامان معصوم این رسم را تأیید و به آن عمل مینمودند. امام صادق درباره سوگواری زنان بنی هاشم بر امـام حـسین فرمودند:

در سوگ سیدالشهدا، هیچ زن هاشمیه ای به چشمانش سرمه نزد و به موهایش حـنا نـمالید تا این که عبیدالله بن زیاد کشته شد. (مـجلسی، ۱۴۰۳: ج ۴۵، ص ۳۸۶)

۲. ۳. لباس سیاه پوشیدن

تقریبا در همه جای عـالم از دیربـاز لباس سیاه، نشانه ماتم و عزا بوده است. پیامبر (ص( و اهل بیت نیز به هنگام مـصیبت، سیاهپوش میشدند و دیگران را نیز بـه این کـار سفارش مـیکردند. هنگام بـازگشت اهل بیت به مدینه، یکی از شـاعران پیشـاپیش به مدینه رفت و خبر شهادت امام حسین را در قالب اشعاری به مردم اطـلاع داد. بـنا به گفته ابی مخنف، زنی در مـدینه باقی نماند، جز آنـکه از خـانه بیرون رفت و مردمان سیاه پوشـیدند و فـریاد گریه و ناله سردادند (ازدی کوفی، ۱۴۱۹: ج۱، ص۵۰۳).

۳. ۳. ترک کسب و کار

یکی از سنت های رایج در سـیره ائمـه معصومین ترک کسب و کار در وفـات شـخصیت های بزرگ مذهبی و عـلمی بـه ویژه امامان بوده است: امـام بـاقر درباره روز عاشورا فرمودند:

اگر توانستی در پی برآوردن حاجتی نروی، نرو؛ چرا که روز عاشورا، روز شومی اسـت و حـاجتی در آن، برآورده نمیشود و اگر هم برآورده شـود بـرکتی ندارد و پیشـرفتی نـمیبینی. همچنین در این روز برای خانه ات چیزی را ذخـیره نکن؛ چراکه هر کس در روز عاشورا برای خانه اش چیزی بیندوزد در اندوخته اش برکتی نخواهد بود و در خانواده اش نـیز بـرکتی نخواهد دید (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ص۱۷۴؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۱۰۱، ص۲۹۰).

همچنین امـام رضـا در خصوص عدم تـرک کـسب و کار در روز عاشورا این گونه هشدار میدهند:

… هر کسی روز عاشورا را روز برکت قرار دهد و در آن روز برای منزلش، چیزی را ذخیره کـند، پس خـداوند مـتعال، برکتی را در آن چیز قرار نمیدهد و در روز قیامت با یزید و عـبید الله بـن زیاد و عـمر سـعد کـه لعـنت بر آنان باد، محشور میگردد (مجلسی، ۱۴۲۳: ص۲۳۲).

۴. ۳. برپایی مجالس عزا دا ری

ائمه همواره با گفتار و رفتار خود بر عزاداری سیدالشهدا، به ویژه در اول محرم، تأکید میکردند. امام رضا فرمودند:

مـحرم، ماهی است که اهل جاهلیت در گذشته، تجاوز و جنگ را در آن حرام میدانستند و آن را محترم میشمردند؛ ولی این امت، حرمت ماه خود را و حرمت ماه پیامبر خود را نگاه نداشتند. در این ماه، فرزندان او را کشتند و خانواده او را به اسارت بردند. (صـدوق، ۱۳۷۸، ج۱: ص۲۹۹؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج۴: ص۲۸۵).

یکی از شیوههای عزاداری که نقش مهمی در کاستن از ناراحتی مصیبت ها دارد، گردهمایی صاحبان عزا و نزدیکان فرد درگذشته است. این شیوه عزاداری در میان ائمه، پس از شهادت امام حسین بـیشتر مـرسوم بود. عزاداری اهل بیت برای امام حسین در کوفه، شام و مدینه نمونه آن است که در دورههای بعد در میان ائمه ادامه یافت.

اولین مجلس عزاداری اهل بـیت در سـوگ سیدالشهدا به وسیله اسیران کـربلا صـورت گرفت. در برخی از روایات نقل شده است : همسر یزید، خواب عجیب و عبرتانگیزی دید و برای او نقل کرد که در عالم رؤیا شاهد بوسیدن سر امام حسین به وسیله پیامبر بوده اسـت. پس از آن، یزید اسـرای اهل بیت را خواست و بـرای دلجـویی و جلب رضایت آنان، آمادگی خود را برای به دست آوردن خواسته ای از آنان اعلام کرد. اهل بیت امام حسین گفتند: ما بیش از هر چیز دوست داریم بر حسین گریه و زاری کنیم. سپس یزید مقدمات عـزاداری را بـرای آنان فراهم کرد و اسرای اهل بیت، هفت روز بر آن حضرت، ندبه و زاری کردند (طریحی، ۱۳۶۲: ج۲، ص۴۸۲؛ ازدی کوفی، ۱۴۱۹: ج۱، ص۵۰؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۵، ص۱۹۶).

علقمه بن محمد حضرمی نقل میکند که حضرت باقر بـر امـام حسین گـریه میکرد و دستور میداد به افرادی که در خانه بودند و از آنان تقیه نمیکرد، بر حسین گریه کنند. آن حضرت در خـانه خود، مجلس عزا برپا میداشت و به یکدیگر مصیبت حسین را تسلیت مـیگفتند (طـوسی، ۱۴۱۱: ج۲، ص۷۷۲؛ حرعاملی، ۱۴۰۳: ج۱۴: ص۵۰۹).

از این روایت برمی آید که امامان شیعه عزاداری با سوز و گداز و همراه با گریه و زاری را تشویق و تـبلیغ مـیکردند و برای آن ثواب زیادی قایل بودند. آنان بر استمرار برپایی عزای حسینی تأکید داشتند و حـتی در شـرایط سـخت سیاسی، آن را ترک نکردند. در سیره امام صادق، عزاداری خانوادگی آن حضرت برای امام حسین در شرایص تقیه دیده میشود؛ یعنی برگزاری مخفیانه عزاداری و بدون حضور مردم. سفیان بن مصعب عبدی، شـاعر بزرگ شیعی نقل مـیکند:

روزی بـه منزل امام صادق شرفیاب شدم و ایشان مرا به خواندن مصیبت امر نمود. من اشعاری در مصیبت امام حسین خواندم. صدای گریه زنان بلند شد و مردم از بیرون متوجه شدند و مقابل منزل امام، اجـتماع کردند. دراین هنگام، امام صادق به دلیل تقیه دستور داد پراکنده شوند. (یعقوبی، بیتا: ج۲، ص۱۴)

همچنین ایشان در گفت وگو با مسمع بن عبدالمالک کردین بصری که به دلیل وجود جاسوسان بنیامیه نمیتوانست در کربلا حـاضر شـود به برگزاری عزای سیدالشهدا در جمع خانواده خود سفارش کردند(ابن قولویه، ۱۳۵۶: ص۱۰۱؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۴، ص۲۹۰).

شاعر و مداح اهل بیت «دعبل خزایی» این گونه نقل کرده است که ایام محرم بود بـه زیارت امـام علی بن موسی الرضا رفتم. دیدم آن حضرت با حالت حزن و اندوه، نشسته و اصحاب هم دور او جمع شدهاند. چون مرا دید، فرمود: ای دعبل ! دوست دارم شعری بخوانی؛ زیرا این روزهای غم و اندوهی است که بر خـاندان مـا رفته است.

سپس آن حضرت از جای خویش برخاست و پردهای را نصب کرد و اهل خانه را در پشت آن پرده قرار داد تا در مصایب جدشان عزاداری کنند. در این حال، رو به سوی من کرد و فرمود برای جدم حسین مـرثیه ای بـخوان. دعـبل میگوید: اشعاری خواندم وقتی بـه این ابـیات رسـیدم:

افاطم لو خلت الحسین مجدلا

و قد مات عطشانا بشص فرات

إذا لطمت الخد فاطم عنده

وأ جریت دمع العین بالوجنات

افاطم قومی یا ابنه الخـیر وانـدبی

نـجوم سماوات بأرض فلاه

ای فاطمه! اگر حسین را تصور کـنی درحـالی که با تیغ دشمنان بر خاک کربلا افتاده و در کنار شص فرات تشنه لب جان داده، هر آینه بر صورت خـود، سـیلی خـواهی زد و اشک چشم را بر گونه ها جاری خواهی کرد. ای فاطمه! ای دخـتر بهترین خلق خدا! برخیز و نوحه کن بر فرزندانت که ستارههای آسمان امامت اند و در بیابان به خاک و خون غـلتیده اند.

امـام رضـا آه بلندی کشید و در حالی که اشکانش جاری بود، فرمود: «ای دعبل! به خـدا سـوگند، ناراحتی هایی را که در دلم پنهان بود، به جوش آوردی.» سپس ناله دیگری زد و فریاد کشید: «آه! ای حسین شهید! ای غریب! ای تـنها! آه ای حـسن! ای حـسین! آه! به خاطر این مصیبت بزرگ. ای کاش! مرگ مرا از بین می برد. ای جد مـن ! ای اسـیر سـختی ها! و… فدایت شوم. آن، چه مصیبت و بلای بزرگی است!»پس از آن، امام از هوش رفتند. (بحرانی، ۱۴۲۹: صص ۱۰۰۱۲۰).

امـام رضـا بـرای تأکید بر مسأله سوگواری برای سید الشهدا؛ عزاداری آسمانها و زمین و فرشتگان را مطرح میفرمایند:

هفت آسـمان و تمامی زمین بر شهادتش گریستند و چهار هزار فرشته ای که از آسمان به یاریش آمده بـودند و او را کـشته یافـتند، در کنار قبرش، عزادار و غمگین باقی مانده اند تا این که قائم آل محمد ظهور کند و به یاریش بـشتابند و شـعار آنان یا لثارات الحسین! (ای خون خواهان حسین!) است (صدوق، ۱۳۷۸، ج۲۹۹:۱؛ ابن طاووس، ۱۴۰۹، ج۲: ۵۴۵).

۵. ۳. ایراد خـطبه در مـجالس سـوگواری

یکی از سنت های رایج در مجالس عزاداری امام حسین ایراد خطبه است. هر انقلابی برای به ثمر نـشستن، نـیازمند دو چیز است: یکی خون و دیگری پیام. خون را سیدالشهدا و یاران باوفایش در روز عاشورا تقدیم کردند؛ امـا اهمیت قـیام عاشورا و تأثیری که در احیای ارزشهای اسلامی دارد، وظیفه خطیری است که بر عهده معصومین قرار دارد. یکـی از مـهم تـرین راهکارهای معصومین برای ابلاغ پیام عاشورا، ایراد خطبه در مجالس عزای حسینی است. روایت شده در ایامـ مـاه محرم، حضرت صادق بر سیدالشهدا میگریست و مردم از هر جانب به خدمت ایشان میآمدند و با او نوحه و نـاله سـرمیدادند و به آن حضرت تسلیت و تعزیت میگفتند و چون از گریه فارغ میشدند، حضرت میفرمود:

ای مـردم! بـدانید که حسین نزد پروردگار خود زنده و مـرزوق اسـت و پیوسـته به عزاداران خود نگاه میکند و بر نـامهای ایشـان و پدرانشان و جایگاهی که در بهشت برای آنان مهیا بوده از همه داناتر است. (طریحی، ۱۳۶۲، جـ۲: ۴۸۳) تـأکید امام صادق بر زنده و گـواهبودن امـام حسین اشـاره بـه آیاتـی از قرآن کریم است که ویژگی شـهید را بـیان میکند. (بقره /۱۵۵) این مسئله بیانگر آن است که امام صادق تلاش میکردند فـضای مـسمومی را که بنیامیه برای امامان شیعه از جـمله امام حسین در جامعه ایجـاد کـرده بودند و آنان را افرادی طاغی و یاغـی نـسبت به حاکم اسلامی میدانستند با برپایی مجالس عزاداری و بیان حقایقی پیرامون شخصیت و قـیام امـام حسین پاک کنند و مسلمانان را بـه حـقایق آگـاه سازند و در این باره بـه قـرآن که مورد وثوق و اجـماع مـسلمانان است، متوسل می شدند.

۶. ۳. نوحه خوانی

یکی از شیوههای مرسوم نزد امامان شیعه در بـرگزاری عـزاداری بر امام حسین و زنده نگه داشـتن یاد و خـاطره قیام عـاشورا، نـوحه خـوانی است. نوحه خوانی و بـیان مصیبت که بیشتر با خواندن اشعار همراه است، روش بسیار خوبی در سوگواری است. در عصر ائمه اطـهار عـزاداریها، به ویژه عزاداری امام حسین بیشتر در قـالب شـعر بـود و شـاعران شـیعه، مرثیه میخواندند. بـرخی از افـراد که شاعر نبودند، اشعار شاعران بزرگ را میخواندند و به آنها «منشد» میگفتند که معادل «مداح» امروزی بـود. از جـمله این افـراد میتوان از ابوهارون مکفوف، عبدالله بن غالب، جـعفر بـن عـفان و ابـوعماره مـنشد نـام برد (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ۱۰۵).

ابوعماره منشد میگوید:

محضر امام صادق مشرف شدیم. حضرت فرمود: ای ابوعماره! شعری در مرثیه حسین بخوان. چون مرثیه خود را آغاز کردم، آن حضرت شروع به گـریستن نمود. به خدا سوگند! آن قدر گریست که خانه با گریه آن حضرت، هم آواز گشت و من گریه خانه را شنیدم. (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ۱۰۵؛مجلسی، ۱۴۰۳، ج۴۴: ۲۸۲)

در روایتی از زید شحام آمده است:

ما جماعتی از اهل کوفه در مـحضر امـام صادق بودیم که جعفر بن عفان بر آن حضرت وارد شد. حضرت، او را پیش خود فراخواند و فرمود: ای جعفر! عرض کرد جان من فدای تو باد! فرمان چیست؟ فرمود: به من خبر رسیده اسـت کـه تو در مرثیه حسین، شعر به نیکویی میخوانی. عرض کرد: چنین است. فرمود: انشاء کن. جعفر مرثیه خوانی کرد. آن حضرت چنان گریه کرد کـه اشـک از چهره و لحیه مبارکش سرازیر شـد. (کـشی، ۱۴۰۹: ۲۸۹؛ حر عاملی، ۱۴۰۳، ج۵۹۳:۱۴)

از هارون مکفوف نیز روایت شده است که خدمت امام صادق شرفیاب شدم، فرمود: برایم بخوان، برایش خواندم. آن حضرت فرمود: نه، آنـچنان کـه در کنار قبرش مرثیه مـیخوانید بـخوان و من خواندم: امرر علی جدث الحسین فقل لأعظمه الزکیه. از کنار نعش حسین گذر کن و به آن استخوانهای پاک بگو… وقتی آن حضرت به گریه افتاد سکوت کردم؛ اما فرمود: ادامه بده، ادامـه دادمـ. فرمود: باز هم بخوان تا به این جا رسیدم:

یا مریم قومی فاندبی مولاک

و علی الحسین فأسعدی ببکاک

ای مریم! برخیز و بر مولای خود ندبه کن و با گریه ات بر حسین، رستگار شو.

امـام گـریه کرد و زنـها شیون سر دادند. وقتی آرام شدند، حضرت فرمود: ای ابوهارون! هر کس مرثیه حسین بخواند و ده نفر را بگریاند، پاداش او بهشت اسـت و همین طور تعداد را کم کرد تا به یک نفر رساند و فرمود اگـر او را بـگریاند بـهشت بر او واجب میگردد (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ۱۰۶؛ قمی، ۱۳۷۹: ۷۰۷).

۷. ۳. گریستن

گریه بر حسین گریه محبتی است که در دلهای عاشقانش بـه ثـبت رسیده است.

امام حسین فرمودند:

أنا قتیل العبره، لایذکرنی مؤمن إلا استعبر

؛(صدوق، ۱۳۶۲: ۱۱۸؛ مـجلسی، ۱۴۰۳، ج ۴۴: ۲۸۴)

مـن کـشنده اشک ها هستم، هیچ مؤمنی مرا یاد نمیکند، مگر آن که عبرت گیرد و اشک هایش جاری شـود.

سوزی که از دل سوخته عاشقان سیدالشهدا به چشم سرایت میکند، مراتب علاقه و اخلاص و دلبـستگی به خاندان وحی و رسـالت را مـیرساند و این عمل، اثری مخصوص در ابقای مودت و ازدیاد محبت دارد؛ علاوه بر اینها، موجبات کثرت نفرت و بیزاری از دشمنان و قاتلان آن حضرت و برائت دوستداران این خاندان از دشمنان ایشان را فراهم میآورد. گری باآگاهی و معرفت بر اباعبدالله، در واقع، اعلام انـزجار از قاتلان اوست و این تبری، از آثار برجسته گریه بر آن حضرت است. این گریه و عزاداری، ابراز کمال تنفر در برابر تعدی و تجاوز و ستمگری و پایمال نمودن حقوق جامعه و به ناحق تکیه زدن بر مسند حکومت آنـان اسـت.

پس از واقعه عاشورا، سوگواری بر آن حضرت، توسص فرزند بزرگوارش علی بن الحسین و خواهر گرامیاش زینب کبری و دیگر همراهان آن حضرت که شاهد ماجرا بودند، برپا شده است.

از مؤثرترین سیاست های امام سـجاد بـرای احیای نهضت عاشورا، برخوردهای عملی حضرت است؛ از این رو که در طول دوران امامت خویش، پیوسته سوگوار عاشوراییان بودند و در این مصیبت آن قدر گریستند که جزء «بکائین عالم» قرار گرفتند.

آن حضرت از هر فـرصتی برای زنده نگه داشتن خاطره عاشورا و یاد امام حسین و یارانش استفاده میکرد. نقل شده است که ایشان هنگام نوشیدن آب به شدت میگریست و وقتی با پرسش اطرافیان در این باره رو به رو میشد، پاسـخ مـیداد:

چـگونه گریه نکنم، در حالی که آبـی را کـه پرنـدگان و جانوران وحشی از آن آزادانه استفاده میکردند، بر پدرم منع نمودند؟» (ابی الفداء، ۱۹۷۷، ج ۱۰۷:۹)

از امام صادق روایت شده است که امام زین العابدین ۳۵ یا ۴۰ سال برای پدرش گریست و در این مدت روزها را روزه مـیگرفت و شـب ها را عبادت میکرد و در هنگام افطار وقتی غذا نـزدش مـی آوردند اشک میریخت و میفرمود:

قتل ابن رسول الله جائعا، قتل ابن رسول الله عطشانا

.(ابن قولویه، ۱:۱۳۵۶؛ ابن شهر آشوب، ۱۴۰۵، ج ۳: ۳۰۳)

امام جعفر صـادق در اهمیت گـریه و زاری در سوگ امام حسین فرمودند:

هرگونه گریه و بیتابی برای بنده در هرجا که بیتابی کند، مکروه و ناپسند است مگر گریه بر حسین بن علی که پاداش و ثواب دارد. (مجلسی، ۱۴۰۳، ج۴۴: ۲۸۵؛ ابن قـولویه، ۱۳۵۶: ۱۰۰).

از عـلی بـن موسی الرضا روایت شده است که فرمودند:

همانا مصیبت شهادت امام حـسین دیده های ما را مجروح گردانید و اشک ما را جاری ساخت و عزیزان ما را ذلیل گردانید. ای زمین کربلا! برای ما محنت و غـم بـاقی گـذاشتی و تا روز قیامت باید گریه کنندگان بر تو بگریند. (فتال نیشابوری، ۱۳۷۵، ج۱:۱۶۹؛ ابـن طـاووس، ۱۴۰۹، ج۲:۵۴۴)

به همین دلیل به ر یان بن شبیب چنین توصیه فرمودند:

ای پسر شبیب! اگر می خواهی بـرای کـسی زاری کـنی، بر حسین بن علی گریه کن؛ زیرا مانند گوسفند، سر بریده شد و به همراهش هیجده نـفر از خانواده اش که در زمین، بی نظیر بودند، کشته شدند. (صدوق، ۱۳۷۸، ج۱: ۲۹۹؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج۴۴: ۲۸۶)

خـود امـام حـسین نیز همین انتظار را از شیعیانش دارند:

ای شیعیان من! هر وقت آب گوارایی نوشیدید مرا به یاد آورید و هر وقـت در مورد انسان غریب یا شهیدی، چیزی شنیدید برای من نوحه سرایی کنید. (کفعمی، ۱۴۰۵: ۷۴۱؛ نـوری طـبرسی، ۱۴۱۱، جـ۱۷: ۲۶)

۸. ۳. گریبان چاک کردن و به سر و صورت زدن

با این که صبر و بردباری در مصیبت، اجر فـراوان دارد، امـا در برخی روایات، عدم رعایت آن در مورد سیدالشهدا، تجویز شده است. از خالد بن سدیر روایت شـده کـه امـام صادق فرمودند:

زنهای فاطمی برای حسین به علی گریبان چاک کردند و سیلی به صورت زدنـد و بـرای چـنین مصیبتی باید که بر سر و صورت کوبید. (ابن ابی جمهور، ۱۴۰۵: ج۳:۴۰۹؛ مـجلسی، ۱۴۰۳، ج ۸۲:۱۰۶)

۹. ۳. ترغیب شاعران به مرثیه سرایی برای سالار شهیدان

عرب ها به شعر و شاعری اهمیت بسیار مـی دادنـد؛ زیرا از مهم ترین ابزارهایی بود که با کمک آن میتوانستند افتخارات قوم خود را جـاودانه سـازند. طبعا در شرایطی که امامان شیعه از طرف حـکمرانان امـوی و عـباسی با اختناق شدیدی روبه رو بودند، اگر شـاعری بـه مدح و ستایش اهل بیت برمیخاست، با آوارگی، تبعید و محرومیت از حقوق مواجه میشد. (خـزعلی، ۱۳۸۱: ۶۵). بـا این حال، تشویق شاعران به سـرودن شـعر در خصوص نـهضت حـسین بـن علی و مصائب دردناک کربلا و بیان ارزش و ثـواب این کار بزرگ از دیگر روشهای ائمه معصومین در زنده نگه داشتن یاد امام حسین اسـت.

حـضرت صادق به ابوعماره شاعر فرمود:

ای ابـا عماره! هر کس در رثـای حـسین قصیده ای بخواند و سی نفر را بـگریاند پاداش او بـهشت است. (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ۱۰۵؛ مجلسی، ۱۴۰۳: ج۴۴: ۲۸۲)

از آن حضرت، روایت دیگری تقریبا با همین مضمون وارد شده اسـت:

کـسی که در مورد امام حسین شـعر بـگوید و گـریه کند و کسی را بـگریاند بـهشت برای آن دو نوشته میشود. (ابـن قـولویه، ۱۳۵۶: ص۱۰۴)

ائمه معصومین از شاعرانی همچون کمیت، دعبل، سید حمیری و جعفر بن عفان که در آن جـو خـفقان آمیز، مصائب امام حسین را به شـعر درآوردنـد، تقدیر نـموده اند. امـام رضـا همواره شاعران را به مـرثیه سرایی بر سیدالشهدا ترغیب می فرمود. از جمله این شاعران، شاعر و مداح اهل بیت «دعبل خزایی» بـود کـه آن حضرت از وی خواستند تا اشعاری را در مرثیه سـید الشـهدا بـسرایند: «ای دعـبل! بـر حسین مرثیه سـرایی کـن؛ چرا که تو تا زمانی که زنده هستی، یاور و مدیحه سرای مایی، پس از یاری ما تا می توانی کـوتاهی نـکن.» (مـجلسی، ۱۴۰۳، ج۱۲: ۵۶۷)؛ دعبل نیز قصیده بلندی را با عـنوان «مـدارس آیات» کـه حـدود ۱۲۰ بـیت داشـت و بخشی از آن در خصوص واقعه عاشورا بود در حضور امام خواند. زمانی که اشعار دعبل تمام شد، خود امام رفتند و سیصد درهم برای این شاعر آوردند و به همراه خلعت خـویش به او هدیه دادند. (اربلی، ۱۳۸۱، ج۳:۱۶۶۱۵۹؛ بحرانی، ۱۴۲۹: ۱۲۰-۱۰۰).

نکته قابل تأمل این است که آن حضرت به یکی از غلامانش فرمود به شاعر برجسته ای چون ابونواس که پیش از این، در مدح وی شعر سروده بود، سیصد درهم بـدهند (صدوق، ۱۳۷۸: ج۲، ص۱۴۲)، ولی برای هدیه دادن به دعبل که در مورد امام حسین و عاشورا، مرثیه سرایی کرده بود، علاوه بر این که خود شخصا اقدام میکند، خلعتش را نیز به وی ارزانی می دارد؛ در واقـع این نـحوه برخورد امام ارزش و اهمیت مرثیه سرایی را بر امام حسین نشان می دهد.

۱۰. ۳. تسلیت گفتن به یکدیگر و بیان آداب آن

یکی از عواملی که باعث تسکین مصائب مـیگردد، تـسلیت گفتن به خانواده معزا اسـت. بـر اساس روایات معتبر و متعدد، این مسئله نیز در جریان مصیبت سیدالشهدا و در میان اهل بیت مرسوم بوده است. علقمه بن محمد حضرمی نقل میکند که حضرت بـاقر بـر امام حسین گریه مـیکرد و دسـتور میداد به افرادی که در خانه بودند و از آنان تقیه نمیکرد، بر حسین گریه کنند آن حضرت در خانه خود، مجلس عزا برپا میداشت و به یکدیگر مصیبت حسین را تسلیت میگفتند (طوسی، ۱۴۱۱، ج۲: ۷۷۲؛ حـر عـاملی، ۱۴۰۳، ج۱۴: ۵۰۹).

البته نحوه تسلیت گویی در مصیبت سیدالشهدا نیز آداب مخصوص به خود را دارد؛ از مالک جهنی نقل شده است که از امام باقر در مورد آداب تسلیت گویی در روز عاشورا پرسیدم و آن حضرت این گونه پاسخ دادند:

یقولون عـظم الله أجـورنا بمصابنا بالحسین وجعلنا و إیاکم مـن الطالبین بثأره مع ولیه الإمام المهدی من آل محمد؛

(ابن قولویه، ۱۳۵۶: ۳۲۶؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج ۱۰۱:۲۹۰)

بگویند خداوند متعال اجرها و ثوابهای عـزاداری ما را برای امام حسین زیاد گرداند و ما و شما را در رکاب ولی آن حضرت، حـضرت امـام مـهدی قائم آل محمد از طلب کنندگان خون آن جناب قرار دهد.

۱۱. ۳. توصیه به زیارت قبر سیدالشهدا

از جمله نمادهای سـوگواری، زیارت قبر متوفی است. این مسئله مورد تأکید ائمه اطهار است و در روایات متعددی که از آن بـزرگان نـقل شـده، بر اهمیت زیارت سیدالشهدا سفارش فراوان شده است. از امام صادق روایت شده که فرمودند:

به درسـتی که خداوند با زائر قبر امام حسین بر حاملان عرش و ملائکه مقربین خود فـخر میفروشد و میفرماید: آیا زائر قبر امـام حـسین را نمیبینید که با شور و اشتیاق به زیارت آن حضرت میروند؟! (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ۱۴۳؛ حر عاملی، ۱۴۰۳، ج۱۴: ۴۹۷)

امام باقر در این زمینه فرمودند:

اگر مردم میدانستند که چه فضیلتی در زیارت مرقد امام حسین است از شوق زیارت میمردند و نفس هایشان بـه خاطر آن، قطع میشد. (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ۱۴۲؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج۹۸: ۱۸)

از امام صادق در خصوص نحوه زیارت آن حضرت روایت شده که فرمودند:

چون قصد زیارت حسین را کردی در حالی که پریشان، غمناک، ژولیده، غم آلود، مصیبت دیده، گرسنه و تشنه ای، او را زیارت کن؛ زیرا حسین در حـالی کـشته شد که غمگین، مصیبت دیده، ژولیده، غم آلود، گرسنه و تشنه بود. از او حوائجت را بخواه و بازگرد و آن (کربلا) را وطن خود قرار مده. (ابن قولویه، (۱۳۱: ۱۳۵۶

۱۲. ۳. تبیین نتایج زیارت سیدالشهدا

امامان معصوم در خلال ترغیب مردم به زیارت سیدالشهدا ثـمرات چـنین زیارتی را نیز برای ایشان تبیین میکردند تا باآگاهی کامل، به امر زیارت، مبادرت ورزند.

بررسی روایات متعدد نشان میدهد که زیارت سالار شهیدان، ثمرات و نتایج پرباری را به دنبال دارد از جمله :

۱. ۱۲. ۳. رسیدن بـه قـرب الهی

محمد بن الحسن بن ولید، از محمد بن الحسن الصفار، از عباس بن معروف، از عبدالله بن عبد الرحمن اصم، از جدش نقل شده است که وی گفت: محضر حضرت صادق عرض کردم: چـه ثـوابی بـرای زیارت حسین است ؟ حضرت فرمودند: زائر حـسین در رحـمت الهی فرو میرود و زیارتش سبب خشنودی و رضایت حق است (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ص۳۳۵).

حضرت ثامن الحجج روایت کردند که از امام صادق در مورد زیارت امام حـسین سـؤال شـد، آن حضرت در پاسخ فرمودند:

هر کس قبر سید الشـهدا را زیارت کـند و عارف به حقش باشد، خداوند او را در زمره مقربین خواهد نوشت. (ابن قولویه، ۱۳۵۶: ص۲۷۹)

۲. ۱۲. ۳. افزایش طول عمر و خیر و برکت در زندگی

از جـمله بـرکات زیارت سـیدالشهدا طولانی شدن عمر و برکت در زندگی است. این مسأله ای است که همواره مـورد تأکید ائمه بوده است. از امام باقر نیز در این زمینه روایتی وجود دارد که فرمودند:

ای شیعیان ما! به زیارت قبر حسین بـروید؛ چـرا کـه رفتن شما رزق را افزایش میدهد و عمر را طولانی میکند و بدیها را دفع مینماید و رفـتن بـه زیارت ایشان بر هر مؤمنی که به امامت حسین از جانب خداوند اقرار میکند، واجب است. (ابن قـولویه، ۱۳۵۶: ۱۲۱)

عـبدالملک خـثعمی میگوید: امام صادق به من فرمودند:

ای عبدالملک! زیارت حسین بن علی را ترک نـکن و یارانـت را بـه این کار فرمان بده، تا خداوند در عمر و رزق و روزی تو برکت اندازد و تو را سعادتمند، زنده ۲۱ بدارد و جـز بـا خـوشبختی شهادت نمیری و اسم تو را جزء سعادتمندان ثبت کنند. (حر عاملی، ۱۴۰۳، ج۱۰: ۱۵۲؛ مجلسی، ۱۴۰۳، ج۹۸: ۴۷)

۳. ۱۲. ۳. مـعادل بـرگزاری حج

برای درک بهتر اهمیت زیارت امام حسین کافی است بدانیم که امامان مـعصوم این زیارت را مـعادل بـه جایآوردن حج دانسته اند. امام باقر میفرمایند:

زیارت قبر رسول خدا و زیارت مزار شهیدان و زیارت مـرقد امـام حسین معادل است با حج مقبولی که همراه رسول خدا به جا آورده شـود. (ابـن قـولویه، ۱۳۵۶: ۱۵۶؛ نوری طبرسی، ۱۴۱۱، ج۱:۲۶۶)

۴. ۱۲. ۳ از بین رفتن غم و اندوه