فایل پاورپوینت کامل آیا می توان از علم اقتصاد اسلامی سخن گفت؟ / گفتگو با یدالله دادگر

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آیا می توان از علم اقتصاد اسلامی سخن گفت؟ / گفتگو با یدالله دادگر :

چکیده:

بعضی منکر علم اقتصاد اسلامی هستند. مراد این گروه از «علم »، معنای پزیتیویستی آن است. از سوی دیگر، برخی محققان اقتصاد اسلامی، با پذیرفتن همین تعریف از علم، مدلهای نئوکلاسیک در اقتصاد را مبنا قرار می دهند و تنها ظواهر و روبناهایی از حقوق اقتصادی اسلام را در آن قرار می دهند. مؤلف معتقد است با توجه به انگاره های جدیدی که از علم مطرح شده است، می توان از علم اقتصاد اسلامی سخن گفت و آموزه های اقتصادی اسلام را به صورت تئوریک و در قالب مطالعات روشمند، قاعده مند و قابل تعمیم ارائه نمود.

اگر علم را آن گونه که غالبا گفته می شود، همان science در نظر بگیریم، بخصوص بنابر تعریف نئوکلاسیک که اقتصاد را تبیینی از ارتباط داده های رفتاری در اقتصاد می داند، دشوار است که اقتصاد اسلامی را علم بدانیم. این که آیه الله صدر در کتاب اقتصاد ما گفته اند: «الاقتصاد الاسلامی لیس بعلم » نیز بر همین مبناست. ایشان معتقد است که چون مردم مسلمان، اسلام را به طور کامل درک نکرده اند، رفتاری هم که از خود نشان می دهند به تمامی ناشی از اسلام نیست; بنابراین تبیین این رفتارها و تفسیر ارتباط آنها با یکدیگر و استخراج تئوری از آنها نمی تواند معرفتی با عنوان علم اقتصاد اسلامی را سامان دهند.

به نظر ما این دیدگاه ضربه قابل توجهی به نظریه اقتصاد اسلامی وارد کرده است. در واقع نظریه ایشان بر تعریف پوزیتیویستی از علم که در زمان ایشان رواج بسیار داشت، استوار است; یعنی همان تعریفی که در اقتصاد «پوزیتیویستی فریدمن » موجود است، از سوی آیه الله صدر مفروض گرفته شده است. اما از دهه هفتاد میلادی تصورات دیگری از علم مطرح می شود. به عنوان مثال، بسیاری از صاحب نظران علوم اجتماعی، علم را هر نوع مطالعه روشمندی می دانند که ذهنهای ممتاز بتوانند درک کنند و قابلیت انتزاع داشته باشد. به عبارت دیگر، می توان مطالعه علمی را از علم تفکیک کرد و به این دلیل می توانیم اقتصاد اسلامی را هم نوعی مطالعه علمی قلمداد کنیم; بنابراین می توان آموزه های اقتصادی اسلام را در قالب مطالعات روشمند، قاعده مند، قابل استخراج به صورت تئوریک و پیدا کردن یک رابطه منطقی بین مؤلفه های درونی آن بررسی کرد. این نگرش، هم مطالعه عالم خارج و هم مطالعه کارهای قیاسی را در بر می گیرد و پتانسیل استخراج تئوری را دارد; آنگاه می توان برمبنای این اصول تئوریک که از مبانی دینی استخراج می شوند، رفتارهای خرد اقتصادی را تبیین نمود.

البته گروهی از اقتصاددانان به علمی بودن اقتصاد اسلامی قائل اند، منتها با همان معنای نئوکلاسیک. این دسته با مطالعه رفتار مسلمانهای معمولی و استخراج داده ها و تعمیم آنها، ارتباط متغیرها را با یکدیگر بررسی می کنند و قاعده رفتار اقتصادی آحاد جامعه اسلامی را کشف می کنند. به نظر من این مجموعه معرفتی را باید «علم اقتصاد مسلمانی » نام نهاد، نه علم اقتصاد اسلامی. در واقع دستاورد نظری این اقتصاددانها با نظام اقتصاد نئوکلاسیک هیچ فرقی نمی کند; بلکه تنها بعضی از فروض و الفاظ تغییر می کند. مثلا به جای بهره، از کارمزد یا سود یا بازدهی استفاده می شود، یا در الگوهای ترسیم شده، به جای کالاهای مادی از کالاهای معنوی و آخرتی استفاده می شود. به اعتقاد من این رویکرد علمی نیست; بلکه به قول مکلاپ، عقده حقارت علم نمایی است.

بنابراین هر نوع مطالعه روشمند و غیرجانب دارانه (عینی یا (objective که دارای قابلیت انتزاع، سازگاری و قابلیت تعمیم بوده و نیز روشمند و قانونمند باشد، علمی خواهد بود. البته منظور ما از عینیت، لزوما چیزهای ملموس و تجربی نیست. بلکه هر نوع مدعایی که بتوان آن را آگاهانه و غیر جانب دارانه مستدل کرد و ساختار علی – معلولی برای آن پیدا کرد، دارای پیوند عینی است.

اما این ادعا که علوم اجتماعی باید جهان شمول باشد، ریشه در حاکمیت اندیشه اثبات گرایی دارد. این دیدگاه توسط کسانی چون پوپر، کوهن و لاکاتوش مورد نقادی قرار گرفته است و اینان نشان داده اند که گسستگی تمام عیار میان دو حوزه ارزشی و غیرارزشی وجود ندارد. اخیرا صاحب نظران هرمنوتیک نیز نقد دیگری بر اندیشه اثبات گرایی (و جهان شمول گرایی روش علمی) وارد کرده اند که نشان می دهد حتی در علوم فیزیکی هم جدا کردن نظریه های علمی از مبادی فراعلمی واقعا دشوار است. برای مثال، در حوزه مباحث اقتصادی، گونار میردال یکی از صاحب نظرانی است که بشدت معتقد است که گزاره های ارزشی و غیرارزشی درهم را عقلانی، (rationalize) کرد و بنابراین یک نوع استفاده علمی و حتی واقعی (پوزیتیو) از آن به عمل آورد. به نظر من دیدگاه میانه ای که شومپیتر دارد، دیدگاه مناسبی است; از این رو، حوزه اقتصاد اسلامی، هم در بخش گزاره های اثباتی و هم در بخش گزاره های ارزشی می تواند به عنوان یک علم مطرح باشد.

البته متاسفانه برخی که به پیوند این دو حوزه قائل اند ممکن است ناآگاهانه مرزی برای امور اثباتی و امور ارزشی قائل نشوند و حتی هیچ عرصه ای برای دستاوردهای عقلانی و عقلایی بشر باقی نگذارند. برخی موضوعات لزوما متعلق به حوزه دینی نیست; بلکه متعلق به حوزه های عقلایی و عقلانی است.

به هر حال، منظور از اقتصاد اسلامی، تدوین یک معرفت قاعده مند است که تمامی فروض، معیارها، مکانیسمها و حتی روشهای تجزیه و تحلیل برگرفته از مکتب اسلام باشد. البته من ترجیح می دهم که به جای کاربرد رشته مستقلی با عنوان «علم اقتصاد اسلامی »، از «مطالعه و تجزیه و تحلیل علمی اقتصاد اسلامی » نام ببرم.

اما در خصوص استفاده از روشهای نئوکلاسیک، باید گفت استفاده از روشهای عقلایی آن تا آنجا که تعارضی با مبانی دینی نداشته باشند، مانعی ند