فایل پاورپوینت کامل آیین بندگی در نظام تربیت ناب حسینی مبتنی بر دعای عرفه

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل آیین بندگی در نظام تربیت ناب حسینی مبتنی بر دعای عرفه :

مقدمه

“عالم هستی با همه مراتب لاهوتی، جبروتی، ملکوتی و ناسوتی آن به مصداق فَأَینَمَا تـُوَلُّواْ فـَثَمَّ وَجـْهُ اللّهِ إِنَّ اللّهَ وَاسِعٌ عَلِیمٌ (بقره/۱۱۵)، مظهر و مـجلای پروردگـار یکتا و به مصداق إِن مِّن شَیءٍ إِلاَّ یسَبِّحُ بِحَمْدَهِ (اسرا/۴۴)، بدون استثنا در تسبیح و تحمید خدای متعال است” (بهشتی، ۱۳۸۶: ۳۳ ). انسان به عـنوان اشـرف مـخلوقات و محور آفرینش عالم و بهین جلوه قدرت قادر متعال، بین تـمام موجوداتی که هرکدام آیه ای از آیات الهی به شمار هستند، جایگاه ممتازی دارد و به مصداق و لَقَدْ کرَّمْنَا بَنِی آدَمَ (اسرا/۷۰) بـه تـکریم خـدای سبحان مکرّم شده است؛ کمالی غیر از محقق ساختن فلسفه آفرینش نـدارد و هـمانا در طی مسیر کمال وجودیش به استناد آیه مَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ (ذاریات/۵۶)، مقصدی جز عـروج بـه آسـتان آن ذوالجلال و جبین سایی به درگاه قادر متعال ندارد؛ لذا حقیقت بندگی در نظام تـربیت عـرفانی، فـرایندی در راستای راهیابی به حدّ وسع آدمی به ذات و صفات حضرت باری تعالی و آن مقصد متعالی اسـت. قـطعاً این مـهم در پرتو شناخت خدا و ایمان به او، که در روایات به معرفه الله تعبیر می شود، میسر است و ایـن مـعرفت سنگ بنای اسلام، و از ارزش والایی برخوردار است. امیرالموٌمنین (ع) می فرمایند: مّعرفَهُ الله سُبحانه اَعلی المـَعاِرِف: مـعرفت بـه خدا، بلند مرتبه ترین معرفت است (داودی، ۱۳۷۸: ۳۸).

بنابراین با استناد به آموزه های وحیانی و مـضامین روایات بـا ترسیم چشم انداز کمال و سیر تحقق و رسیدن آن غایت متعالی به جایگاه بندگی بـرخاسته از تـربیت عـرفانی، که متضمن کمال معرفت به ذات حضرت باری تعالی است، می توان پی برد. از این رهگذر، برتری مـعرفهُ الله در بـاب تربیت عرفانی، به عنوان رکن استوار تربیت دینی و در برگیرنده همه آموزه های دینـی آشـکار مـی شود. از سوی دیگر از آنجا که “پیامبر(ص) و اهل بیت (ع) به عنوان بزرگترین مربیان الهی، همین هـدف را دنـبال مـی کردند ” (همان) و “شأن ایشان هدایتگری و تعلیم و تربیت است و این شأن در رفتار آنان بـیشترین تـجلّی را داشته است، ذخیره گرانبها در باز شناسی و پژوهش تربیت اسلامی هستند” (داودی، ۱۳۷۸: ۵). ابعاد وجودی ایشان، سنت و سیره زنـدگی فـردی و اجتماعی، آموزه های مستقیم و سایر آموزه های ایشان در قالب نامه ها، دعـاها، مـناجات و ادبیات زیارات ایشان، منبع غنیّ و سرشار از حکمت و مـعرفت اسـت که بـاید در پژوهشهای تربیتی به عنوان منابع دست اول و تـرجمان تـربیت وحیانی، مورد بهره برداری قرار بگیرد.

از جمله دعاها و مناجات سرشار از مضامین بلند و والای عـرفانی، دعـای عرفه حضرت امام حسین (ع) اسـت که بـا تعابیر مـتعالی عـرفانی، روح و جـان هر عاشق دلباخته و تشنه معرفت را بـه دریای معارف توحیدی رهنمون می سازد و به اعتقاد پژوهشگر بحق، منبع گرانمایه ای در راسـتای آرمـان متعالی پردازش فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی و فـرایند سیاستگذاری نظام آموزشی و تـربیتی بـه شمار می رود؛ به همین دلیـل مـوضوع این پژوهش، “فایل پاورپوینت کامل آیین بندگی در نظام تربیت ناب حسینی مبتنی بر دعای عرفه” تـعیین شـده است.

مسئله تحقیق

قرآن، فـلسفه آفـرینش آدمـی را بندگی و عبودیت خـدا بـیان کرده است: مَا خَلَقْتُ الْجـِنَّ وَالْإِنـسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ: جن و انس را نیافریدیم مگر برای اینکه مرا بندگی کنند (ذاریات/۵۶). تربیت، فرایند و”جریانی مـنظم و مـستمر در جهت پرورش و شکوفا ساختن استعدادهای افـراد بـه سوی هـدفهای کلی و غـایی”(رئیسـی، ۱۳۸۰: ۸) است برای رسیدن بـه کمال و غایت مبتنی بر فلسفه آفرینش انسان. خداوند متعال ذات و سرشت آدمی را مشخصاٌ مبتنی بر فـطرت خـدا جویی تعبیر کرده است: فَأَقِمْ وَجْهَک لِلدِّینِ حـَنِیفًا فـِطْرَهَ اللَّهِ الَّتـِی فَطَرَ النَّاسَ عـَلَیهَا لَا تـَبْدِیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذَلِک الدِّینُ الْقَیمُ وَلَکنَّ أَکثَرَ النَّاسِ لَا یعْلَمُونَ: پس حق گرایانه به سوی این آیین روی آور؛ همان فطرتی که خدا مـردم را بـر آن سـرشته است. تغییری در آفرینش خدا نیست. آیین پایدار همین اسـت ولکن بـیشتر مـردم نـمی دانـند (روم/۳۰). “امام باقر (ع) در تفسیر این آیه فرمودند: خداوند سرشت انسانها را بر معرفت و شناخت خود عجین کرد” (بهرام پور، ۱۳۸۷: ۴۰۷) و این جای تأمل است که در بیان معصوم (ع) عبودیت به معرفت، تعریف و تفسیر شده اسـت.

نتیجه اینکه زندگی عرصه و مسیر حرکت از آن سرشت و شکوفایی و دستیابی به چنان هدف متعالی است و “انسان در زندگی، وظیفه ای جز پیمودن راه نزدیکی به خداوند و پیشه کردن بندگی و تواضع در مقابل خدا ندارد. انسان بـاید در جـایگاه نیاز بایستد و علامت بندگی را در خود آشکار سازد؛ به پروردگار عزت روی کند و متوجه ساحت بزرگی و عظمت او شود” (ملکی تبریزی، ۱۳۷۵: ۲۰).

با اشارتی مختصر، که به فلسفه آفرینش و سرشت آدمی و دورنمای هدف والای کمـال زندگی و مسیر حرکت بشر، یعنی رسیدن به خدا شد و با اعتقاد به حکمت و کمال ذات وجودی و ربوبی آن قادر و مدبّر و حکیم، می توان از آموزه هـای آیـینش دریافت که برای تحقق فـلسفه آفـرینش بشر، قطعاٌ برنامه حرکت در آن مسیر را فراروی بشر قرار داده و در تکمله لطف و هدایت ربوبی خویش، راهنمایان و مربیانی هدایتگر را معین فرموده است تا متضمن صحّت و سلامت راهـگذار عـبودیّت و دستیابی به هدف فـرجامین آفـرینش و رسیدن به چکاد کمال انسانیت باشند؛ هم چنانکه خدای سبحان در قرآن، دین را برنامه هدایت انسان معرفی کرده است: قُلْ إِنَّنِی هَدَانِی رَبِّی إِلَی صِرَاطٍ مُّسْتَقِیمٍ دِینًا قِیمًا مِّلَّهَ إِبْرَاهِیمَ حَنِیفًا وَمَا کانَ مـِنَ الْمـُشْرِکینَ: بگو مسلماٌ پروردگارم مرا به راه راست، دینی استوارکه همان آیین ابراهیم حق گراست، هدایت نمود و او از مشرکان نبود (انعام/۱۶۱).

قرآن درهمین راستا پیامبران را راهنمایان هدایتگر و پیامبر خاتم (ص) را”اسوه حسنه”و الگوی کامل مـعرفی کرده اسـت: لَقَدْ کانَ لَکمْ فِی رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَهٌ حَسَنَهٌ لِّمَن کانَ یرْجُو اللَّهَ وَالْیوْمَ الْآخِرَ وَذَکرَ اللَّهَ کثِیرًا: قطعاٌ برای شـما در [رفتار] رسول خدا سرمشقی نیکوست؛ برای کسی که به خدا و روز واپسین امـید دارد و خـدا را فـراوان یاد می کند (احزاب/۲۱).

تأکیدهای چند باره بر دین به عنوان برنامه زندگی و تصریح آشکار بر جامع بـودن قـرآن برای هدایت و سفارش به پیروی از پیامبر(ص) و اولیای الهی به عنوان اسوه نیکو و مطهّر و اشـارت فـراوان بـه پیوستگی جدا ناشدنی”عمل صالح با ایمان”در قرآن از سوی خداوند، این حقیقت را به ذهن متبادر مـی سازد که برای دستیابی به هدف آفرینش و سعادت بشر، برنامه و مسیر حرکت در پرتـو تلاش و عمل، مبتنی بـر درک حـقیقت بندگی و شناخت درست دین، ضروری است و صرفاٌ باید از جایگاه ربانی و آستان ربوبی حضرت احدیت، طلب و دریافت شود؛ با این وصف، مسئله این تحقیق، مرامنامه و الگوی مشخص کاربردی برای رسیدن به آیین بـندگی است که به باور پژوهشگر خلأ و نبودن دستورالعمل واحد و یا به عبارتی عدم شناخت و دریافت صحیح از دستورالعمل و الگوی عملی و کاربردی ملهم از سیره و سخنان و رهنمود برگزیدگان الهی است که به بروز و ظـهور گـروه ها و فرقه های متعدد انحرافی در مسلک عرفانی و درجات متفاوت بندگان در مسیر طی طریق و سلوک بندگی مطلوب الهی شده است؛ لذا سؤال اصلی چنین مطرح می شود که:”تعریف بندگی و الگوی نـظام مـند تربیت عرفانی دردعای عرفه امام حسین(ع) چیست؟”

سؤالات تحقیق

۱- تعریف بندگی در نظام تربیت عرفانی از دیدگاه امام حسین (ع) مبتنی بردعای عرفه چیسـت؟

۲- مراحل بندگی در الگوی نظام مند تربیت عرفانی از دیدگاه امام حـسین (ع) مـبتنی بردعای عرفه چیست؟

ضرورت تحقیق و جستجوی حقیقت عبودیت در رهیافت الگوی تربیت عرفانی

کمال مطلوب تحقق هر عمل به درک صحیح از روح و محتوا و هدف مشخص از آن نیازمند است و به این دلیل که تـربیت اسـلامی، آرمـانی جز رسیدن به خدا و مـقام تـقرب بـه درگاه ربوبی ندارد، فصل نخستین آن، شناخت خداست و تربیت عرفانی ضرورت نخستین تربیت دینی است. تربیت عرفانی به شناختی برتر از شناخت عـقلی و ابـزار درک مـحسوسات معطوف است.

عرفان حقیقی، حقیقت و موهبتی فراتر از یافـته هـای انسان با عقل ناقص است که همه در معرض توهمات انسانی و القائات شیطانی است؛ عرفانی است که از سرچشمه وحی بـهره مـند، و از هـدایت اولیای الهی سیراب، و از هر شائبه خطا و انحراف، مبرا و در امان اسـت. اوج عرفان حقیقی یعنی کشف حقائق عالم و آنچه در آن است؛ یعنی راهیابی به ذات و صفات خداوند و طلب معرفت به او از خـود او. عـرفان حـقیقی یعنی کاملترین معارف ربوبی که با عقل و شهود انسانهای عادی قـابل درک نـیست.

امام حسین (ع) دردعای عرفه عرضه می دارد: “یا مَن لا یعلَم کَیفَ هُوَ اِلاّ هُو یا مَن لا یعلَم ما هُوَ اِلاّ هـُو یا مـَن لا یعـلَمهُ اِلاّ هُو”.

تربیت در آیینه آموزه های وحیانی دائر مدار توحید است و در بیان پیشین حـجت خـدا حـضرت اباعبدالله (که کلام و مناجات روحنوازش مبنا و هدایتگر روح و محتوای این جستار علمی و پژوهش است.) هـم آمـد کـه فلسفه آفرینش، معرفت به ذات باری تعالی است.

توحید عبادی صراط مستقیم الهی است کـه انـسان از راه آن متأله می شود و صبغه و رنگ الهی به خود می گیرد؛ بلکه در حـد خـدایی شـدن پیش می رود و در این مسیر به منزلت “قاب قوسین او ادنی”می رسد که نزدیکتر از ایـن شـدن برای هیچ موجودی متصور نیست به گونه ای که میان خدا و انسان مـتأله، جـز پرده عـبودیت و الوهیت نمی ماند.

بدیهی است عبادت و اطاعت، خاص انسان نیست و همه موجودات هستی نسبت بـه خـداوند، اهل سجود و عبادت هستند ولی عنصر امتیاز انسان، بهره مندی از گوهر اندیشه و جـوهر تـعقل در راسـتای شناخت و معرفت حضرت باری تعالی است. بنابر این آگاهی و شناخت انسان نسبت به فلسفه هـستی و بـویژه آفـرینش انسان می تواند زمینه و بستر مناسبی برای توحید عبادی انسان باشد و آن نـیز بـا شرح و اشارتی که گذشت بر تربیت عرفانی مبتنی است. بدین منظور، مطلوب این تلاش علمی، دسـتیابی بـه آیین بندگی در نظام تربیت ناب حسینی برای دستیابی به مرامنامه هدایت ربـّانی و بـندگی نابّ عرفانی به عنوان رسالت اصلی نـظام اسـلامی و حـکومت دینی است.

روش شناسی و نوع تحقیق

این تـحقیق کـه با تکیه بر مبانی اعتقادی و روایات و سیره امام حسین (ع) بویژه با تأکید بر دعـای عـرفه، اصول و قواعد کلی نظام بندگی را اسـتخراج مـی کند از نـوع بـنیادی، و بـه این دلیل که حوزه عملی گـردآوری اطـلاعات آن، منابع کتابخانه ای و مبنای تجزیه و تحلیل در آن، استنباطی و استدلال عقلی است، جنبه بنیادی نـظری مـی یابد.

در این تحقیق با استفاده از مـنابع دست اول چون قرآن، روایـات، سـخنان امام حسین (ع) و متن دعای عـرفه بـه توصیف مضامین و عوامل مورد نظر در تعریف جامع بندگی در قاموس تربیت عرفانی پرداخته مـی شـود و با روش استدلالی و استنباطی بـا روش تـحقیق و مـطالعه کتابخانه ای، مورد بـررسی و تـحلیل قرار می گیرد.

مـلاک و مـعیار تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات گردآوری شده این پژوهش، آموزه های وحی و روایاتی است کـه هـمگرایی محتوایی با آن دارند و در حوزه موضوع تـحقیق، مـبنی بر سـخنان و ادبـیات حـضرت امام حسین (ع)، در خطبه هـا و سخنان کوتاه و سیره عملی ایشان است.

از جمله تأًکیدات حضرت ایشان، تطبیق هر نقل روایی از ایـشان بـا قرآن و در صورت مطابقت، مورد پذیرش و عـمل و اسـتناد قـرار دادن، و از ایـن دیـدگاه است که در گـردآوری اطـلاعات و تجزیه و تحلیل، مجموعه ای از آیات و تفاسیر و مفاهیم و موضوعات مرتبط با موضوع و یافته های تحقیق نیز جمع آوری شـده و نـتایج بـا انطباق با آن، مورد توجه قرار گرفته اسـت.

از سـوی دیـگر بـر اسـاس آمـوزه های دین، هماهنگی معنا داری بین قول و رفتار انسان کامل وجود دارد و شخصیت ائمه طاهرین (ع) نیز الگوی تام انسان کامل در طول زمان هستند، یافتن رابطه منطقی و استناد قول بـه رفتار ایشان و استناد به رفتارشان برای معیار عملی و کاربردی گفتارشان از روشهای تجزیه و تحلیل اطلاعات در این پژوهش در راستای ارائه الگوی تربیت عرفانی است.

البته درک الگوی کامل بندگی در تربیت عرفانی، تنها در افق عـلم حـضرات معصومین (ع)، قابل ترسیم و تعریف است و البته، این به معنای ایجاد روح یاس و ناامیدی در غور و غوّاصی در این بحر بیکران نیست و در هر زمانی، حجتی از پروردگار، نور معرفت را [فراخور ظرفیت وجودی، میزان تزکیه و طهارت روح وجان و مـنتهای هـمت و طلب]، افاضه خواهد کرد و این مهم بر اساس آیه وَالَّذِینَ جَاهَدُوا فِینَا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنَا (عنکبوت/۶۹) و”لَیسَ العِلم بالتّعَلُّم اِنَّما هُوَ نورً یَقَعُ فی قلب مـَن یـُریدُ الله تَبارک و تَعالی اَن یَهدیهِ”(مـجلسی، ج۱) وعـده الهی است.

جایگاه ائمه طاهرین (ع) به عنوان الگوی کمال عبودیت درآیینه کلام وحی

اولیای الهی به عنوان تنها تالیان و مفسران و ترجمان عملی زلال وحی بـا بـهره مندی از علم الهی، مـنحصراً شـایسته ترین هدایتگر و منادیان تربیت ربّانیند.

خداوند در قرآن می فرماید:”همه چیز را در امام آشکار کننده ای برشمرده ایم” (یس/۱۲).

امام حسین (ع) در تفسیر آن فرمودند: حضرت رسول خدا(ص) فرمود: مراد از امام مبین امیرالمؤمنین (ع) اسـت؛ بـی تردید او همان امامی است که خدای ( تبارک و تعالی) در وی علم هر چیزی را به شماره درآورده است (صدوق، ۱۳۸۴: ۹۵).

کلام و اشارات آن حضرت، از خطبه های هدایتگرانه تا سخنان و جملات حکیمانه و از جمله مناجات حضرت ایشان، سـرشار از روح پیـام قرآن و بـعضاً، نقل کلام وحی است و حتی سیره و سنت الهام بخششان در بردارنده رمز و راز هستی و زندگی جاوید و حقیقت بندگی و خـداپرستی است.

در این رهگذار، نقش الگویی و هدایتگر اولیای الهی، مبرهن و متیقن و ذخایر علمی و مـعنوی ایـشان، جـایگاه اساسی دریافت دستورالعملهای عملی فرایند تربیت دینی است؛ چرا که به گواهی تاریخ، پیامبر اسلام (ص) و اهل بـیت ( ع)، بـزرگترین و موفقترین مربیانی هستند که بررسی راه و روش تربیتی ایشان می تواند راهگشا باشد (داودی، ۱۳۷۸: ۱۸)؛ این راه و روش در سیره ایشـان تـبلور یافـته است.

ژرفای مناجات معصومین (ع) در نمای عبودیت عرفانی

یکی از جلوه های هدایتگر رهنمون به فرایند تربیت دینـی، ادبیات مکتوب و دعاهای منقول از حضرات معصومین (ع) است که براساس همان وسعت نظر و ظـرفیت عمیق و ژرف الهامبخش وجودشان، قـطعاٌ فـراتر از دعا و مناجات و گفتگوی بنده با خالق و طلب حاجت، می تواند دربردارنده راز و رمز تربیت الهی و شامل دستورها و کیفیّت طی طریق بندگی و به واقع برنامه ای در راستای تربیت دینی باشد.

شهید مطهری(۱۳۸۱) معتقد اسـت دعاهای اسلامی از جمله مناجات شعبانیه، دعای کمیل، دعاهای پانزده گانه امام سجاد علیه السلام و… دعای عرفه، که قله های بلند عرفان و معنویت و سلوک و شهود را با چشم اندازی گسترده در معرض دید اصحاب عقل و دل نهاده اند به عنوان منابع گـسترده و گـوناگون (دست اول) چنان وضوحی در آموزه های اخلاقی و عرفانی اسلام دارند که افرادی مانند نیکلسن انگلیسی و ماسینیون فرانسوی که مطالعات وسیعی در عرفان اسلامی دارند و با اسلام بیگانه نیستند، صریحاً اعتراف کرده اند که منبع اصـلی عـرفان اسلامی، قرآن و سنت است.

اوج عرفان در دعای عرفه

عرفه، یکی از زیباترین و شیرینترین دعاها و مناجات امام حسین (ع) در روز عرفه است. آن حضرت در این دعای پرمحتوا و شیوا عالیترین مضامین توحیدی را در قالب کلماتی دلنشین بـیان مـی کند. روح عرفان و معرفت در عرصه توحید الهی در بخشهای مختلف این دعا موج می زند.

دعای عرفه در بردارنده منظومه جامعی از حکمت و معرفت بویژه عرفان و عبودیّت الهی است که “با دقّت در سـیاق کـلام ایـن دعای شریف می توان دریـافت کـه بـیانات امام (ع) در چه سطح والای عرفانی است و مهم این است که اظهار این بیانات همه در مراتب دقیق و لطیف مقامات عرفانی است به گـونه ای کـه تـوجه به آنها سالکان الی الله و طالبان تقرّب و وصال حق را بـه سـر منزل مقصود می رساند و اهل عرفان را به مقامات معارف الهی آشنا می سازد” (زمردیان، ۱۳۸۷: ۴). در واقع باید گفت هم آشـکارا از پنـد و انـدرز و حکمت آشکار بسیار برخوردار، و هم مانند قرآن دارای درونی عمیق و از گـوهر معنا و معرفت دریای معنویت قرآن، سرشار است.

غور در مفاهیم و مبانی اعتقادی و عرفانی دعای عرفه، می تواند دستمایه ارزشـمندی بـرای دریـافت و استخراج مراحل سیر و سلوک بندگی و دستورالعمل اجرایی در تربیت عرفانی به دسـت دهـد.

معرفه الله، اساس عبودیت متعالی و جانمایه تربیت عرفانی

بندگی خدا در قدم اوّل بر معرفت و شناخت حقیقی پروردگار اسـتوار اسـت؛ از این رو در روایت آمـده است:”کسی که گناه می کند، خدا را به مفهوم واقعی نمی شناسد” (مـجلسی، ۱۳۶۲، ج ۷۵: ۱۷۴). از اسـاسی تـرین ارکان بروز و ظهور و تحقق روح بندگی در انسان، همواره خدا را حاضر و ناظر و حامی و پشتیبان دانستن است که این مـهم در نـتیجه مـعرفت میسر است و در پرتو آن بنده به عشق و حب الهی نایل می آید.

ملا احمد نـراقی در این بـاره در باب اسباب محبت از معرفت نام می برد و می گوید: “محبت چیزی حاصل نـمی شـود مـگر به سبب ملایمت آن چیز با طبع و معرفت آن و اتحاد میان محب و محبوب” و در اقسام مـحبت، چـنین آورده است: “محبت آدمی به غیر به جهت احسان و نفعی که از او عاید می شود، چـون انـسان بـنده احسان است” (نراقی، ۱۳۸۹: ۶۰۰) و چه زیبا حضرت امام حسین(ع) در دعای عرفه، احسان پروردگار را به بنده بـا اشـارت به الطاف خفی و جلی، جزء به جزء بر می شمارد و آدمی را بـا مـعرفت بـدان به عشق الهی رهنمون و نائل می سازد؛ “پس بالاترین اقسام محبت، محبتی است که خداوند عالم نـسبت بـه بـندگان خود دارد و بعد از آن محبتی است که اهل معرفت از بندگان او نسبت به آن جناب دارنـد” (هـمان) و این معرفت به ذات و صفات خداوند است که موجب محبت و عشق الهی می گردد و صدر و ذیل و ابتدا و انتها و جان کلامـ ادبـیات و تعبیرات دعای عرفه بدان اشعار دارد و روح و جان آدمی را بدان رهنمون می سازد.

بـا نـگاهی اجمالی به زوایای دعای عرفه از سویی به پیـروی از قـرآن، انـسان را به تدبر و تفکر در اسرار و جزئیات هستی و وجـود آدمـی در راستای خداشناسی…قل الله خالق کل شیء و هو الواحد القهار (رعد/۱۶) و الحمدلله الذی خلق السموات والارض و جـعل الظـلمات و النور… (انعام/۱) فرا می خـواند و هـم چنین بـر خـود شـناسی (من عرف نفسه فقد عرف ربـه) بـه عنوان مقدمه خداشناسی رهنمون می سازد و از سوی دیگر با ترسیم زیبای رحـمت و عـنایت الهی به سایر موجودات براساس هـدایت تکوینی و بویژه نقش ربـوبیتش در خـلقت و هدایت انسان با جلب احـساسات و عـواطف، بندگان را به خضوع و خشوع به آستان حضرت ذوالجلال فرا می خواند.

بررسی سـؤال اول تـحقیق: تعریف بندگی درنظام تربیت عـرفانی از دیـدگاه امـام حسین (ع) مبتنی بـردعای عـرفه چیسـت؟

بندگی، پیشینه ای در اراده حضرت احـدیت بـر ایجاد آفرینش دارد. آن گاه که از ازل، فقط آن واجب الوجود بود و اراده تجلی و معرفتش فرمود. حی سبحان در پاسـخ و گـفتگوی با پیامبرش آن دم که”حضرت داود به خدا عـرض کرد: پروردگـارا برای چـه مـوجودات را خـلق کردی؟ فرمود: ای داود من گنج پنـهانی بودم؛ دوست داشتم شناخته شوم؛ خلق را آفریدم تا شناخته شوم” (مجلسی، ۱۳۶۲، ج۸۴: ۱۹۸ و ۳۴۴) و از وقتی خداوند اراده کرد بـشر را بـیافریند، ارتباطش با خلق آغاز شد و آهـنگ بـندگی در عـرش و مـلکوت در نـهاد عالم هستی سـاز و پرآواز شـد؛ پس”توحید”که رسیدن به آن، غایت و نهایت و اوج و عروج بندگی است، جایگاه محوریترین آموزه قرآنی و اسلامی به خـودگرفت و”عـشق و حـب محبوب”، شهد شیرین این سیر از ایجاد آفرینش تـا افـشای عـلو مـقام و مـنصب و تـاج توحید و معرفت گردید. بدین سان، بندگی و توحید و خداشناسی همزاد آفرینش بشر و ذرات عالم هستی شد.

با این دیدگاه از مفهوم یابی بندگی، چشم انداز عرفه، پرمحتوا ترین مـناجات و ادبیات عرفانی را به تصویر می کشد. با این دریافت به جستجوی الگوی عملی عبودیت و تعریف محتوایی بندگی در ادبیات عرفانی امام عارفان و عاشقان الهی می پردازیم.

۱- اعتقاد به مملوک و مقهور بـودن بـنده نسبت به عظمت و قدرت و جلالت پروردگار

اذعان به عظمت و شوکت و جلال پروردگار و احاطه و سلطه تام او بر جهان هستی و از جمله سراپای وجود و زندگی بنده در بیان مناجات عرفه آشکارا به عـنوان نـهادی از ارکان مکتب بندگی عرفانی متصوّراست:

یا ذَاالْجَلالِ وَالاِکرامِ: ای صاحب جلالت و بزرگواری

اَللّهُمَّ یا مَنْ مَلَک فَقَدَرَ وَ قَدَرَ فَقَهَرَ: خدایا ای کسی که مالک آمد و تـوانا، و تـوانا است و قاهر

وَلا رَبَّ لَنا غـَیرُک نـافِذٌ فینا حُکمُک مُحیطٌ بِنا عِلْمُک عَدْلٌ فینا قَضآؤُک: پروردگاری غیر از تو برای ما نیست. تویی که فرمانت درباره ما نافذ و دانشت به ما احـاطه دارد و حـکمی که درباره ما فـرمایی از روی عـدالت است.

وَ هُوَ عَلی کلِّ شَیءٍ قَدیرٌ: و او بر هرچیز توانا است.

۲- وابستگی و نیاز، نخستین جلوه تعریف و مرحله بندگی

با الهام از مضامین ادبیات ائمه طاهرین (س) و در راستای مفهوم یابی لغوی، «عبد » به انـسانی گـفته می شود که سر تا پا وابستگی به مولا و صاحب خود دارد؛ اراده اش تابع اراده او و خواستش تابع خواست اوست؛ در برابر او خود را مالک چیزی نمی داند و در اطاعت او سستی به خود راه نمی دهد. بنابراین عبودیّت اظـهار آخـرین درجه خـضوع در برابر کسی است که همه چیز از ناحیه او است. حال می توان نتیجه گرفت که تنها کسی می تواند «مـعبود» باشد که نهایت انعام و اکرام را کرده است و او کسی جز خدا نیست؛ به تـعبیر و از بـُعد دیـگر، «عبودیّت» نهایت اوج تکامل روح انسان و قرب او به خداست؛ عبودیّت تسلیم مطلق در برابر ذات پاک اوست؛ عبادت تنها رکوع و سجود و قـیام و قـعود نیست، بلکه روح عبادت، تسلیم بی قید و شرط در برابر کمال مطلق و ذات بی مـثالی اسـت که از هـر عیب و نقصی مبرّاست تعریف عبودیت و بندگی (منتهی به عبادت و توحید عبادی) در برداشت کلی اهل لغـت، “غایت خضوع و تذلّل به پیشگاه معبود” بوده است؛ به عنوان نمونه ای از تعاریف کـه تا حدی آن تـعریف کـلی از آن برداشت می شود، می توان بر اساس روایتی از امام صادق (ع) (مجلسی، ج ۱) بیان کرد که بندگی در سه چیز خلاصه می شود:

اول: بنده در آنچه خدا بر او منّت گذاشته و بخشیده است برای خود مالکیّت نـبیند.

دوم: بند خدا برای خودش (سوای خالق و ورای گواهی ضمیر باطن به نقش و تأثیر حضرت معبود) مصلحت اندیشی و تدبیر نکند.

سوم: تمام مشغولیت بنده منحصرشود به آنچه خداوند او را بدان امر، و یا از آن نهی فـرموده اسـت.

با این بیان، حقیقت بندگی تا حدی به میزان برداشت کلی و نسبی فعلی روشن می