بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل ارشاد در معرفت (ابزار معرفت) :

پس بباید دانست که آلت شناخت چیزها عقل است و اصل عقل- و اللّه اعلم- روح است و عقل اثر وی و ضدّ روح نفس است و هوا اثر وی. و اهل معرفت چنین گفته اند که روح باد خنک است نورانی از جنس بهشت و نفس باد گرم است ظلمانی از جنس دوزخ.

و مولی عزّ و جلّ مر نفس و روح را در تن فرزند آدم جمع کرد و فرزند آدم را فرمود تا نفس را بازدارد از گرایستن به دنیا و شهوت و معاصی. چنان که فرمود: «وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَی النَّفْسَ عَنِ الْهَوی فَإِنَّ الْجَنَّهَ هِی الْمَأْوی » [النازعات/ ۴۰- ۴۱].

پارسی این بود که هرکه بترسد از ایستادن به قیامت به حضرت مولی تعالی و بازدارد نفس را از گرایستن به هوا، بهشت جای ویست. چون بنده گروید که نفس بدفرمای است، واجب شد بر وی که نفس را بازدارد از معاصی و شهوات و این مجاهدت بود از بنده. و مولی تعالی وعده کرده است هدایت مر آن کس را [که ] مجاهدت کند. قوله تعالی: «وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِینَّهُمْ سُبُلَنا» [العنکبوت/ ۶۹].

و خواجه امام ابو اسحاق بشاغری چنین گفته است که مجاهدت سبب است

مر رسیدن را به هدایت، همچنان که بها دادن مر آخریانی را که بخری. اگر کسی آخریانی خرد مثلا به ده درم، چون پنج درم بدهد از وی محسوب دارند و لیکن آخریانی به وی ندهند تا بها تمام ندهد. همچنین بنده از هر معصیتی که دست باز دارد تاریکی از دل وی کم شود و لیکن به حقیقت آن گاه به هدایت رسد که از همه معصیتها دست بازدارد. چون به [b 5] هدایت رسید دلش روشن شود، نفس را به صفت وی بیند، چون دید دشمن گیرد و خلاف کردن دشمن آسان بود و مولی تعالی را همچنان که به صفات وی گرویده است بیند. چون گرویده است که هیچ چیز چون مولی عزّ و جلّ نیست، حقیقت این گروش از خویشتن بباید طلب کردن، چه مر حقّی را حقیقتی است.

چنان که آورده اند که- رسول علیه السّلام- روزی مر حارثه را – رضی اللّه عنه- چنین گفت که: «کیف اصبحت یا حارثه»؟

فقال: «اصبحت مؤمنا باللّه حقّا».

فقال النبی علیه السّلام: «لکلّ حقّ حقیقه، فما حقیقه ایمانک»؟

فقال: «عزفت نفسی عن الدّنیا حتی استوت الی آخره، و أظمأت نهاری و أسهرت لیلی، و کانّی انظر الی عرش ربّی بارزا و کانّی انظر الی أهل الجنّه کیف یتزاورون و الی اهل النّار کیف یتعاورون».

فقال النبی علیه السّلام: «اصبت یا حارثه فالزم،» [ثمّ قال:] هذا عبد نوّر اللّه قلبه».

پارسی آن باشد که رسول- علیه السّلام- مر حارثه را پرسید که چگونه خاستی یا حارثه بامداد؟

گفت: گرویده به راستی.

رسول- صلی اللّه علیه و سلّم- گفت: مر هر حقّی را حقیقتی است، حقیقت ایمان تو چیست؟

گفت: تن را از دنیا بازداشته ام و روز تشنه می باشم یعنی روزه می دارم و شب بیدار می باشم و همچنان استی که گویی عرش مولی را عزّ و جلّ به چشم سر می بینم و بهشتیان را می بینم که به زیارت یکدیگر می روند و آواز دوزخیان را می شنوم که می خروشند.

رسول گفت:- علیه السّلام-: راه راست با صواب یافته ای، استوار باش! آن گاه گفت: این بنده ایست که خدای تعالی دل او را روشن گردانیده است.

و علامت آن کس که مولی عزّ و جلّ را- همچنان که گرویده است بتواند شناخت- از روی حقیقت آن بود که چون گفت: «لَیسَ کمِثْلِهِ شَی ءٌ» [الشّوری/ ۱۱] چون گرویده است که هیچ چیز چون مولی تعالی نیست، از هیچ چیز چون مولی عزّ و جلّ نترسد و به هیچ کس جز مولی عزّ و جلّ امّید ندارد و هیچ کس را چون مولی عزّ و جلّ دوست ندارد. و درستی و راستی این احوال به وقت مقابله پدید آید که از بیم مخلوقان مر مولی تعالی را بی فرمانی نکند و خدمت مخلوقان را بر خدمت خالق نگزیند و از بهر دوستی مخلوقان ناخشنودی مولی تعالی روا ندارد. چنان که یکی از بزرگان گفته است:

شعر

زمان تا زمان هرکه یاد آیدم

ندانم همی تا چه پیش آیدم

مبادا جدایی مرا از خدای

دگر هرچه پیش آیدم شایدم

و دیگر هم درین معنی گفته است:

خوش باش تو ار تلخ بود عیش سزاست

از خشم جهان چه باک چون از تو رضاست

چون آباد است آنچه میان تو و ماست

گر عالم سربه سر خرابست رواست

و مراد از این سخن آن نیست که ترس مخلوقان یا امّید به ایشان یا دوستی ایشان به دل اندر آید و لیکن مراد آن اس