فایل پاورپوینت کامل بانوی زهد و فضیلت؛ لیلا، مادر حضرت علی اکبر علیه السلام

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بانوی زهد و فضیلت؛ لیلا، مادر حضرت علی اکبر علیه السلام :

مقدمه

امام حسین(ع) در زندگی پر افتخار خود با چهار یا پنج همسر ازدواج کرد. از نشانه های شخصیّت خانوادگی امام حسین(ع) پای بندی ایشان به خانواده است. در آن زمان تعدد زوجات امـری پذیرفتنی بـود، اما شیو همسر گزینی امـام و شـمار انـدک آنان درخور توجه است. از سوی دیگر هم آنان با هم وارد زندگی امام نشدند، بلکه گاهی پس از درگذشت یکی، با دیگری ازدواج مـی کرد. هـمسران امـام که نام آنها در منابع آمده، عبارتند از: ۱. شهربانو دخـتر یزدگرد سوم، آخرین پادشاه ایرانی از سلسل ساسانی؛ ۲. لیلا دختر ابومُره بن عروه، نو مسعود بن عامر ثقفی؛ ۳. ام اسحاق دخـتر طـلحه بـن عبیدالله، صحابی رسول الله (ص)؛ ۴. رباب دختر امرؤالقیس بن عدی کلبی و زنـی از قبیله قُضاعه به نام سُلافه یا ملومه (مجلسی، ۱۴۰۴: ۴۵/ ۳۲۹ – ۳۳۲).

امام حسین(ع) از آنان صاحب فرزندانی شد که نشانه های عظمت را در خـاندانش بـه نـمایش گذاشتند. دربار تعداد فرزندان ایشان در کتب تاریخی اختلاف هایی وجود دارد. مورّخان مـتقدم چـون مصعب بن عبدالله زبیری، سهل بن عبدالله بخاری، شیخ مفید و فضل بن حسن طبرسی، تعداد فـرزندان آن حـضرت را چهار پسر به نام های علی اکبر، علی بن الحسین (امام سجاد)، عـلی اصـغر (عـبدالله رضیع)، جعفر و دو دختر به نام های فاطمه و سکینه می دانند (بخاری، ۱۳۸۱: ۳۰؛ مفید، ۱۴۱۴: ۲/۱۳۷). تداوم شخصیت فردی و اجـتماعی امـام حسین(ع) در قالب تربیت فرزندان را می توان در شهادت برخی از ایشان و نیز عملکرد دیگر فرزندان و افراد خاندان در مـقطع اسـارت به سمت شام ملاحظه نمود و از همه مهم تر، امام سجاد(ع) که علاوه بر مـقام عـصمت بـا مراقبت های ویژه پدر، ادامه دهند امامت شد. بنابراین، بررسی و شناخت ویژگی ها و فضایل اخلاقی لیلا(ع) مـادر حـضرت علی اکبر(ع) به عنوان فرضی پژوهش پیش رو است. بر اساس این فرضیه سؤالاتی مـطرح مـی شود؛ از جـمله آن که لیلا از چه خاندانی بوده است؟ دوران زندگی لیلا(ع) با امام حسین(ع) چگونه بود و این که آیا این بـانوی بزرگوار در سرزمین کربلا حضور داشته است یا خیر، مورد بحث این پژوهـش اسـت.

لیلا(ع)کیست؟

وی دختر ابی مرّه بن عروه بن مسعود ثقفی (عسقلانی، ۱۳۲۸: ۳/ ۴۱۲) است. مادرش میمونه دختر ابی سفیان صـخر بـن حـرب بن امیه (همو: ۴/ ۱۷۸) و جده اش دختر ابی العاص و عم پدرش برزه دختر مسعود ثقفی زوجـ صـفوان بن امیه است (خلیفه بن خیاط، ۱۴۱۵: ۱۴۵؛ واقدی، ۱۴۰۵: ۵/۵۳ – ۶/۳۹۲؛ یعقوبی، ۱۳۷۱: ۲/ ۲۴۶-۲۴۷؛ ابن قتیبه، ۱۹۶۰: ۲۱۳؛ ابن جوزی، ۱۴۲۶: ۲۴۹؛ طبری، ۱۳۸۲: ۳/۳۴۳؛ ابن اثیر، ۱۳۹۹: ۳/۴۸۲). صفوان از مشرکین قریش بـود و از سـردمداران غزو احد به شمار می رفت. او در این غزوه، همسر خود را همراه آورد که بـه اسـارت مسلمان درآمد و عبدالله اکبر از وی به دنیا آمـد (ابـن ابی الحدید، ۱۳۸۵: ۳/۳۵۹).

شـیخ مفید در ارشاد، طبرسی در اعلام الوری، ابن جریر در تـاریخ طـبری، ابن اثیر در کامل، یعقوبی در تاریخ خود و سهیلی در الروض الانف، نام این بانو را همان «لیلا» ذکـر کرده اند (واقدی، ۱۴۰۵: ۶/ ۳۹۲؛ یعقوبی، ۱۳۷۱: ۲/۲۴۶-۲۴۷؛ ابن قتیبه، ۱۹۶۰: ۲۱۳؛ طـبری، ۱۳۸۲: ۵/۴۴۶؛ عـسقلانی، ۱۳۲۸: ۳/۴۱۲). امّا سـبط بـن جـوزی در تذکره الخواص، ابن جریر طبری در منتخب (۱۲ / ۱۹) و خـوارزمی در مـقتل، نام وی را «آمنه» آورده اند (ابن جوزی، ۱۴۲۶: ۲۴۹).

تنها ابن شهرآشوب در مناقب، از وی به «برّه» دخت عـروه یاد کرده است (ابن شهرآشوب، بی تا: ۴/۷۷). همان گونه کـه کلام سهیلی در الروض الانـف (۲/ ۳۲۶) بـیانگر آن است که میمونه دختر ابـی سـفیان جد پدری لیلا بوده که عروه با او ازدواج کرده و ثمر این وصلت ابومرّه و لیلا هـمسر امـام حسین(ع) دخت ابی مرّه اسـت.

ارتـباط نـَسَبی لیلا با ابـوسفیان از نـاحی مادر، سبب شد طـبق نـقلی، معاویه، علی اکبر(ع) را شایسته ترین فرد برای خلافت بداند و نیز در روز عاشورا، اُمویان به وی امان دهند کـه عـلی اکبر(ع) با آن مخالفت ورزید (محمدی ری شهری، ۱۳۸۸: ۱/۲۷۸-۲۸۱).

بـه همین سـبب، نـسبت خـویشاوندی لیلا با میمونه اسـت که دشمن به علی اکبر(ع) در کربلا گفت: «تو با امیرالمؤمنین یزید پیوند خویشی داری» و با این کـلام مـی خواستند او را به لشکر کفر بکشانند؛ امّا نـفس قـدسی او بـه شـرف جـاودان حیات سرمد رو آورد فـرمود:

پیوند خویشاوندی با رسول خدا(ص) سزاوارتر است که رعایت شود تا پیوند با فرزند هند جگرخوار. (بخاری، ۱۳۸۱: ۳۰؛ رازی، ۱۴۰۹: ۷؛ ابـن منصور، ۱۴۰۴: ۳/۱۵۲)

اگـر لیلا لیاقت ذاتی نداشت، به افتخار همسری سـید جـوانان بـهشت درنـمی آمد و مـادر چـنین جوان فداکاری نمی شد. بهره او از ایمان و پاکی موجب شد با زنان اهل بیت عصمت و طهارت همنشین باشد و بر سفره انسان های پاک و وارسته حاضر شود و در غم و شادی آنان شریک شود (گـلی زاده: ۳۲).

همچنین لیلا از خاندان اشرف و عظمت بود و جدش عروه یکی از آن دو بزرگ مکّه بود که قریش گفتند:

(لَولا نُزّلَ هذا القُرآنُ عَلی رَجُلٍ مِنَ القَریَتَینِ عَظیمٍ)؛ (زخرف: ۶۹)

چرا این قرآن بر مرد بـزرگ یکی از این دو شهر نازل نمی شود؟

مقصود از دو شهر، مکّه و طائف است و شخص بزرگ دیگر، ولید بن مغیره مخزومی ملقب به وحید بوده که به واسط شرافتش در میان قومش و کثرت اموالش که زمـستان و تـابستان از املاک مزروعی اش بهره می جست، خان کعبه را به تنهایی می پوشاند و پس از وفات عبدالمطلب از ناحی خانه اش در برابر کعبه برایش فرشی می گستردند. این شیوه، نشان بزرگی شـخص بـود که تاریخ این امر را در مـورد ابـن جرعان و سالار مکّه ابوطالب که جانشین پدرش عبدالمطلب بود، ثبت نموده است.

ابن ولید همان کسی است که خدای تعالی در قرآن می فرماید:

(ذَرْنِی وَ مَنْ خـَلَقْتُ وَحـِیداً * وَ جَعَلْتُ لَهُ مالًا مـَمْدُوداً * وَ بـَنِینَ شُهُوداً)؛ (مدثر: ۱۱ – ۱۳)

[ای رسول من] واگذار مرا و آن که او را تنها آفریدم و برایش مال فراوان قرار دادم و پسرانی حاضر.

نسب لیلا و مختار بن ابی عبید ثقفی در مسعود ثقفی به هم می رسد؛ زیرا لیلا دخت ابـی مـرّه بن عروه بن مسعود است و مختار فرزند ابی عبید بن مسعود، و ابومرّه پدر لیلی با مختار عموزاده است (عسقلانی، ۱۳۲۸: ۴/۱۳۰).

با وجود آن که قبیله ثقیف افرادی سرکش و خودخواه بودند، انسان های صالحی چون مـختار و عـروه بن مـسعود ثقفی از میان آنان برخاستند. البته سفاکان و ستمگرانی چون مغیره بن شعبه ثقفی و حجاج بن یوسف ثقفی، بـه مثابه علف های هرزی بودند که در این طایفه روییدند.

خاندان مختار کـه بـا لیلا پیوند نسبی دارند از علاقه مندان و پیروان مخلص اهل بیت هستند. عموی وی سعد بن مسعود ثقفی از شخصیت های بارز صدر اسـلام و صـحابه عظیم الشأن پیامبر به شمار می رفت. شیخ طوسی او را در شمار اصحاب حضرت علی(ع) یاد کـرده اسـت (گلی زاده: ۳۲).

به سبب شرافت عروه در میان قوم خود قریش او را در واقع حدیبیه برای عقد قرارداد صـلح نزد پیامبر اکرم(ص) فرستادند. او در آن هنگام کافر بود و در سال نهم هجرت اسلام آورد و به سـوی قبیله اش بازگشت و خود بـر بـام خان بلندی که داشت رفت و اسلام خود را آشکار ساخت و آنان را به این دین دعوت نمود. امّا آنان باران تیر را به سویش گشودند و یکی از آن ها بر [قلب] او اصابت نمود و غرقه در خون خـویش به زمین افتاد (عسقلانی، ۱۳۲۸: ۴/۱۷۸).

گفتند: خون خود را به چه حساب می گذاری؟ گفت: این لطفی بود که خداوند به آن مرا گرامی داشت و شهادتی بود که پروردگار نصیبم ساخت، تنها درخواستم این است کـه مـرا در کنار شهیدانی که با رسول خدا(ص) کشته شده اند دفن نمایید، که به این خواسته اش جام عمل پوشاندند. رسول خدا (ص) دربار او فرمود: او نبود در قوم خود مگر همانند صاحب یاسین در قوم خویش (واقـدی، ۱۴۰۵: ۵/۳۷۰؛ عـسقلانی، ۱۳۲۸: ۴/۱۷۸؛ ابن اثیر، ۱۴۱۷: ۴/۳۰؛ طبرانی، ۱۹۸۳: ۱۷/۱۴۸؛ حاکم نیشابوری، ۱۴۱۱: ۳/۶۱۵).

عروه به هنگام پذیرش اسلام ده زن در اختیار داشت. پیامبر(ص) فرمود که اسلام بیش از چهار زن را جائز نمی شمرد. او نیز چهار تن از آنان را برگزید که از جمل ایشان زینب دخـت ابـوسفیان صخر بن حرب بن امیه بود.

ابو مرّه پدر لیلا در زمان رسول اکرم(ص) دیده به جهان گشود و از مصاحبت حضرتش بهره برده است. چون پدرش عروه کشته شده، او و برادرش ابوملیح نزد پیامبر(ص) آمـدند و حـضرت را از قتل پدر آگاه ساخته و مسلمان گـردیدند و بـه طـائف بازگشتند.

دربار لیلا، حارث بن خالد مخزومی سروده است:

اطاقت بنا شمس النهار و من رای

من الناس شمسا فی المساء تطوف

ابـو امـها اوفـی قریش بذمه

و اعمامها اما سالت ثقیف

یعنی: خـورشید جـهان افروز بر گرد ما گردش درآمد و چه کس از مردم دیده است که مهرتابان در شامگاهان بدرخشد. او (لیلا) پدر و مادرش وفادارترین قـریش در حـفظ پیمان است و عموهایش اگر خواهان شناختشان شوی از تیر ثقیف هستند (مـقرم، ۱۴۰۶: ۱۷؛ عسقلانی، ۱۳۲۸: ۴/۱۷۸).

سال وفات این بانو و مقدار عمر او نیز حضورش در شهیدستان کربلا بر ما مشخص و محقق نگشته است؛ هـرچند دربـندی در «اسـرار الشهاده» از برخی کتب مجهول المؤلف متعرض این امر (حضور در کربلا) شـده اسـت، امّا مورخان از این موضوع یاد نکرده اند و بسا که قبل از واقع عاشورا درگذشته باشد.

محدث و عالم بـزرگ شـیخ عـباس قمی در نفس المهموم (ص۱۶۷) اظهار می دارد که من به مأخذی دست نیافتم کـه دال بـر آمـدن لیلا به کربلا باشد.

سخن این حدیث شناس و محقق مسلّم برای آن که حقائق تاریخ را مـی جوید حـجت و سـند است.

نسب مادر علی اکبر (ع)

شیخ مفید در ارشاد (۱۴۱۴: ۲/۱۱۰) و عده ای مورخان از قبیل ابن اثیر در کامل، یعقوبی در تـاریخ خـود، سهیلی در روض الانف، طبری در تاریخ خود، فخر رازی در الشجره المبارکه، طبرسی در اعلام الوری، شیخ طوسی در رجـال الطـوسی، سـپهر در ناسخ التواریخ: مادر آن شاهزاده را «لیلا» بنت ابی مر بن عرو بن مسعود ثقفی می دانند.

لیلا هـمسر امام حسین(ع) و مادر فرزند آن حضرت، علی (اولین شهید از آل ابی طالب در واقعه کربلا) مـشهور بـه عـلی اکبر است (طبری، ۱۳۸۲: ۳/ ۳۴۳؛ ابن اثیر، ۱۳۹۹: ۳/ ۴۸۲).

و در برخی از کتاب ها به نام ام لیلا معرفی شده است (محلاتی، بی تا: ۳/۲۹۵) ولی سـبط ابـن جوزی در تذکرهالخواص (ابن جوزی، ۱۴۲۶: ۲۷۷) و خوارزمی در کتاب مقتل خود اسم مادر علی اکبر را «آمنه» می دانند. ابـن شهرآشوب در کـتاب مـناقب نام مادر علی اکبر را «بره» می داند. در مقتل ابی اسحاق اسفرائینی نام مادر او را شهربانو می داند.

پدر لیلا: ابی مره بـن عـروه بـن مسعود ثقفی است و در نسب ابی مره شخصیتی مثل عروه وجود دارد که در کتاب اصـابه ابـن حجر از حضرت پیامبر(ص) نقل شده مثال عروه مثال صاحب یاسین است که قوم خود را به سـوی خـدا خواند ولی او را کشتند(عسقلانی، ۱۳۲۸: ۴/۱۷۷) و یا گفته شده سادات در اسلام چهار نفرند: ۱.بـشر بـن الهلال العبدی، ۲.عدی بن الحاتم الطائی، ۳. سـراقهبن مـالک المـدلجی، ۴. عروه بن مسعود الثقفی (ابن اثیر، ۱۴۱۷: ۱/۱۹۱).

عروه در سـال نـهم هجرت مسلمان شد و در برگشت به سوی قوم خود و دعوت آن ها به اسلام در حـالی کـه اذان می گفت، توسط تیری که یکی از قـوم خود بـه سـوی او رهـا کرد کشته شد.

مادر لیلا: مـیمونه بـنت ابی سفیان بن صخر بن حرب بن ابی امیه است. از طرف مـادر نـیز از خانواده ای کریم و نجیب و شریف است. جـد مادریش عروه بن مـسعود ثـقفی در نزد قریش جایگاه ویژه و مـقام بـس عظیمی داشت. قریش مکه عروه بن مسعود را به عنوان نماینده مخصوص خود نـزد پیامبر گرامی اسلام(ص) فرستادند تا از جـانب آنـان عـقد صلح حدیبیه را امـضا نـماید. عروه در سال نهم هـجری مـسلمان گردید و برای هدایت قوم خود وتبلیغ دین اسلام به جانب آنها رفت لکن بـه دسـت قوم خود به شهادت رسید و هـنگامی کـه مشغول گـفتن اذان نـماز بـود یکی از طایفه اش تیری بـه او زد و او را به شهادت رسانید.

پیامبر اکرم(ص) از شهادت او متاثر گردید و در وصفش فرمود:

لیس مثله فی قومه الا کـمثل صـاحب یاسین فی قومه؛ (عسقلانی، ۱۳۲۸: ۴/ ۱۷۷)

در قومش کـسی مـشابه او نـبود، مـگر صـاحب یاسین در قوم و طـایفه اش.

یعنی عروه مثل صاحب یاسین است که قوم خود را به توحید و یگانه پرستی دعوت نمود اما او را بـه قـتل رسـاندند.

باز در وصف عروه بن مسعود ثقفی و مـقام والای او در اسـلام از نـبی گـرامی اسـلام(ص) نـقل است که فرموده اند:

اربعه ساداه فی الاسلام …؛ (جزری، ۱۴۱۷: ۱/ ۱۹۱)

بزرگان اسلام چهار نفرند: بشربن هلال عبدی و عدی بن حاتم و سراقه بن مالک مدلجی و عروه بن مسعود ثقفی.

بـه هر حال عروه بن مسعود که جد مادری حضرت علی اکبر(ع) است مقام والایی در میان قریش داشت، به گونه ای که وقتی پیامبر اسلام(ص) به پیامبری مبعوث شد قریش در عناد ولجـبازی مـی گفتند. اگر بناست پیغمبری از میان قریش مبعوث گردد، دو نفر بیشتر نمی توانند باشند، یا ولید بن مغیره مخزمی که اهل مکه است و یا عروه بن مسعود ثقفی که اهل طائف اسـت. قـرآن کریم نیز این حکایت و گفتار قریش را در سوره مبارکه زخرف آیه ۳۱ نقل می نماید (همو: ۳/ ۴۰۶).

از همین روست که معاویه، حضرت علی اکبر را می ستاید و می گوید: در او سخاوت بنی امیه وجـود دارد یا این که در روز عاشورا؛ لشکر اعدا خـواست او را بـه طرف خود ببرد از این جهت به آن شاهزاده گفتند: میان تو و یزید بن معاویه قرابتی است و برای تو امانی وجود دارد. .. (رازی، ۱۴۰۹: ۷۲).

دیدگاه مورخان درباره حـضور لیلا در کربلا

از جمله مواردی کـه مـیان ارباب تواریخ مورد بحث و گفت وگو بوده، حضور لیلا – مادر علی اکبر – در کربلاست. یک سری موضوعات تاریخی وجود دارد که اثبات و نفی آن ضرری به مقصود و هدف اصلی وارد نمی سازد و بالعکس، یک سری موضوعاتی در تاریخ مـطرح اسـت که اثبات وجود و عدم آن، تأثیر فراوانی در ارائه هدف دارد. هرچند به طور مستقیم اثبات حضور لیلا مادر حضرت علی اکبر اثر زیادی در ارائه هدف عالی حماسه عاشورا ندارد؛ ولی بحث پیرامون حضور آن مخدّره در کـربلا تـأثیر زیادی در ارائه واقـعیت که زمینه اصلی هدفِ حماسه سازان کربلاست، داشته و از تحریفات و دروغ های دروغ پردازان جلوگیری می کند.

عده ای از تاریخ نویسان حضور لیلا مـادر آن شاهزاده را در کربلا ثابت دانسته اند تا جایی که یک سری مرثیه ها را بـه آن مـخدّره هـنگام رفتن علی اکبر به میدان نسبت داده اند و حتی بعضی از شعرا نیز حضور آن بانو را در کربلا به شعر درآورده اند. ولی مـشهور مـورخان تصریح کرده اند که آن بانوی با عظمت در کربلا حضور نداشته و قبل از واقعه فوت نـموده اسـت (مـحلاتی، ۱۳۹۰: ۱/۲۷۸؛ مقرم، ۱۴۱۳: ۱۱). استاد شهید مرتضی مطهری این مسئله و در نتیجه قصه ها و افسانه هایی که درباره ایشان گفته شـده، از موارد تحریف رویداد کربلا می داند و آن را با استدلال ن