فایل پاورپوینت کامل بررسی ابعاد شخصیت حضرت عباس علیه السلام در شعر معاصر عربی

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی ابعاد شخصیت حضرت عباس علیه السلام در شعر معاصر عربی :

مقدّمه

حضرت عباس(ع) در روز چهارم ماه شعبان سال ۲۶ هجری در شهر مدینه دیده به جهان گشود. پــدر وی حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب (ع) از بنی هاشم و مـادر ایـشان حضرت ام البنین از بنی عامر است، که هر دو قبیله در اصالت، شجاعت و جوانمردی شهره قبائل عرب بودند (مقرم، ۲۰۰۶: ۱۲۸). کنیه ی ایشان ابوالفضل بود و بنا بر گفته صاحب کتاب «مقاتل الطالبیین» ایـشان به خـاطر زیبایی و آراستگی به قمر بنی هـاشم مـعروف بود (ابو الفرج اصفهانی، ۱۹۶۵: ۵۵).

ایشان همراه دو امام همام امام حسن(ع) و امام حسین(ع) در مکتب امیر المؤمنین (ع) پرورش یافتند. از علم امام سیراب و از اخلاق والای ایـشان بهره مند شـدند. از این رو بسیار با بصیرت و در ایمان خود ثابت قـدم بودند. امام صادق(ع) در وصف ایشان فرمودند: «کان عمنا العباس بن علی نافذ البصیره، صلب الایمان، جاهد مع أبی عبد الله و أبلی بلاءً حـسناً و مضی شهیداً» (ابن عنبه، ۱۹۶۱: ۳۵۶). شهادت ایشان در سرزمین کربلا و به سـال ۶۱ هجری اتفاق افتاد.

اهمیت تحقیق در شناخت دقیق ویژگی ها و خصوصیّت های اخلاقی و رفتاری حضرت عباس(ع) به ویژه در واقعه کربلا و انعکاس آن در شـعر مـعاصر عـربی از چند نظر درخور توجه است، یکی به خاطر الگوپذیری، از این خـصلت های ناب انسانی برای نسل های حال و آینده، دوم جهت عمومیّت بخشیدن به این الگوها در سطح جامعه، سوم هـدف مند کـردن فـرهنگ، هنر و ادبیات در راستای تحقق آموزه های دینی. این اهداف مهم اجتماعی در تحقّق جـامعه اخـلاق مـدار نقش به سزایی دارند.

پژوهش های ادبی موجود بیشتر به جمع آوری اشعار سروده شده در واقـعه طـف پرداخـته و این اشعار را از دیدگاه های مختلف مورد ارزیابی قرار داده است. بیشترین نگاه ها به حضرت امـام حـسین (ع) معطوف بود به عنوان سرور شهیدان کربلا. اما حضور حضرت عباس (ع) در قالب پژوهـش های مـستقل ادبی تاکنون بسیار کم رنگ بوده و در حد پیشینه قابل ذکر نیستند. پژوهش حاضر با اسـتفاده از روش کـتابخانه ای، این موضوع را بررسی نموده تا ابعاد پر گستره آن نمایان گردد.

بررسی موضوع

میراث ارزشـمند اهـل بیت(ع) و آموزه های انسان ساز خاندان نبوّت از بدو بعثت تاکنون منشأ تغییرات شگرفی در رفتارهای فردی و اجتماعی انسان شـده، و جامعه اسلامی را به سوی تکامل و حیات آرمانی رهنمون ساخته است. در طول چـهارده قـرن اخـیر، انسان های وارسته و متعهد از محدّثان و فقیهان و مفسران گرفته تا مورّخان و ادیبان و شاعران این امانت گرانسنگ را به دوش کـشیـده و از آن به بهترین وجــه محافظت نمـوده تا سالم و بی گزند به نسل های بعدی تـحویل نمایند.

بخش عظیمی از این میراث پر گهر به وسیله شعر منتقل شده و شاعران پیرو مکتب اهل بیت(ع) در هر دوره زمـانی و با هر شرایطی و علی رغم فشارها و سرکوب های حاکمان وقت تلاش کردند تـا ایـن میراث محفوظ بماند. بسیاری از تعالیم اسلامی و خـصوصیّات اخـلاقی پیـامبر اکرم (ص) و امامان معصوم (ع) و اتفاقات مهم و تاریخ سـاز در قـالب چکامه های سترگ و اشعار به یاد ماندنی تدوین و در حافظه مردم نهادینه شده اسـت. واقـعه طف از جمله جاودانه ترین و خطیرترین حـادثه تـاریخ پس از ظهور اسـلام اسـت کـه بازتاب بسیار گسترده ای در ادبیات قرون گـذشته داشـته است. کتاب ها و تألیفات فراوانی با موضوعیّت ادبیات کربلا نوشته شده که نشانگر اهـمیّت این موضوع در عرصه شعر و ادب دارد.

از سال ۶۱ هـجری که واقعه جانگداز کـربلا اتـفاق افتاد تا زمان حال و شـاید تـا سالیان دور، قریحه شاعران و احساس لطیف آنان همچنان جوشان و پر خروش است تا این حـماسه بی نظیر را در حافظه تاریخ و به رسـم جـاودانگی بنگارند. شهادت امام حـسین (ع) و یـاران با وفای ایشان از جـمله مـوضوعات مهمی است که توجه شاعران را به خود معطوف داشته و در این زمینه مجموعه های چند صـد هـزار بیتی را به ارمغان آورده است.

دوره معاصر شـعر عـربی که دو قـرن سـیزدهم و چـهاردهم هجری (نوزدهم و بیستم مـیلادی) را در بردارد یکی از دوره های پر کار ادبی به شمار می رود که حادثه عاشورا را از ابعاد مختلف بررسی کـرده اسـت. اگر نگاه شاعران در قرون گذشته بیشتر به جـنبه های تـوصیفی و یـا دراماتیک حماسه عـاشورا مـتمرکز بود، شعر معاصر عربی تمامی جوانب این رویداد تاریخی را اعم از جوانب دینی، فرهنگی، حماسی و اجتماعی مـورد بررسی و ژرف نگری قرار داده است؛ به همین جهت شعر مـعاصر عـربی در پرداخـتن به مـوضوع عـاشورا و الهام گرفتن از این حادثه مهم بسیار پر بار است.

پژوهش حاضر به ابعاد شخصیت والای حضرت عباس (ع) که بیشترین بازتاب را در شعر معاصر عربی داشته، می پردازد. با توجه به حـجم عظیم اشعار سروده شده در این زمینه، و عدم دسترسی به تمامی اشعار مذکور و نیز امتناع بررسی چنین موضوعی با این حجم کلان شعری در قالب یک مقاله، بر آن شدیم موضوعات مـطرح شـده را استخراج و نمونه های شعری مناسب را به صورت انتخابی بررسی نماییم. بدیهی است نقل تمامی اشعار سروده شده در این خصوص امکان پذیر نیست.

با توجه به ابعاد گسترده اخلاقی و شخصیتی حـضرت عـباس (ع) و تجلّی آن در صور گوناگون شعری، تلاش شده تا این ابعاد را به صورت فشرده وکلی و در قالب عناوین زیر خلاصه کنیم:

۱- ولایت مداری و ایمان باوری

ایـمان راسـخ، باور استوار و اعتقاد پایدار سـه نشانه برجسته در سیره حضرت عباس (ع) است. این نشانه ها که از شناخت عمیق خداوند متعال و رسالت پیامبر رحمت(ص) نشأت می گیرد، بر اثر مجاهدت ها و عبادت های عارفانه در وجود حـضرت، تـجلی یافت. این نوع عـبادت را باید عبادت رستگاران دانست، چون دربردارنده ی تمامی ابعاد دین مبین اسلام است و سعادت و رستگاری اخروی به دنبال دارد. این اعتقاد مثال زدنی توجه شاعران را به خود جلب کرده و در بسیاری از اشعار سروده شده در مـدح و رثـای حضرت عباس (ع) بدان اشاره شده است.

عبد المنعم فرطوسی (۱۴۰۴ق) شاعر نامدار عراقی این خصلت برجسته

حضرت ابو الفضل (ع) را بسیار مهم دانسته و به همین خاطر ایشان را «شهید العقیده» نامیدند. بنا به گـفته شاعر، جـهاد حضرت عباس که از اعتقادی راسخ برخاسته، منجر به حفظ دین و فروپاشی ضلالت وگمراهی شده است. پیروی حـضرت از امام زمان خود و فدا شدن در راه ایشان سرانجامی پر افتخار و جایگاهی عظیم برای حـضرت به ارمغان آورده است:

شهید العقیدهِ هانت علیکَ

جروحٌ بها للهـدی بلسمُ

جهادکَ و الدین یبنی بهِ

و صرح الضلالِ بهِ یهدمُ

فَدَیتَ بنفسِکَ نفسَ الحسینِ

فنلت مقاماً بهِ تَعظُمُ

إلی أن قُتلتَ بأرضِ الطفوفِ

و أنتَ بها البطلُ المعلمُ

(فرطوسی، ۱۹۶۶: ۲/۵۸)

ولایـت مـداری حـضرت عباس(ع) و تبعیّت ایشان از امام حسین(ع) به عنوان شاخص ترین ویژگی و برجسته ترین خصوصیّت این انسان وارسته از سـوی امامان معصوم مورد تأکید قرار گرفته است. ابن قولویه با سند معتبر به نقل از ابو حمزه ثـمالی روایـت می کند که حضرت امام جعفر صادق (ع) در زیارت حضرت عباس (ع) فرمودند: «أشهد لک بالتسلیم والتصدیق والوفاء والنصیحه لخلف النبی المرسل، والسبط المنتجب، والدلیل العالم والوصی المبلّغ والمظلوم المهتضم» (ابن قولویه، ۱۴۱۷: ۴۴۰). شهادت امام صـادق (ع) به پیروی مطلق واطاعت کامل حضرت عباس (ع) از امام حسین (ع) به عنوان امام عصر خود گواه محکمی بر معرفت آگاهانه حضرت از اصول دین مبین اسلام وشرایط زمانه خود است.

شاعران معاصر در بیان ایـن ویژگی مهم، از شیوه های مختلف بیانی استفاده کردند. برای نمونه شیخ هادی کاشف الغطاء (۱۳۶۱ ق) فقیه وشاعر نامدار عصر خود در نجف اشرف، ضمن بیان اهمیت این موضوع به مقایسه بین جایگاه حـضرت عـباس(ع) نزد امام حسین(ع) و جایگاه امام علی (ع) نزد پیامبر اکرم (ص) می پردازد. حضرت عباس (ع) بسیاری از کمالات، مراتب و مناقب خود را همانند پدر گرامیشان با شایستگی احراز نمودند، گویی این ویژگی ها را از پدر به ارث بردند. اگـر امام علی (ع) باب علم پیامبر بود و وزیر و فدایی ایشان بود، حضرت عباس (ع) نیز این خصوصیات عالی را نسبت به امام زمان خویش امام حسین (ع) داشت:

أبا الفضل قد أشبهتَ بالفضل حـیدراً

أباکَ فأحرزتَ الفخارَ المخلّدا

لأنّکَ أنتَ البابُ للسبطِ مثلما

أبوکَ علی کانَ باباً لأحمدا

وکانَ وزیراً للنبی مـؤیداً

کما کنتَ للسبطِ الوزیرَ المؤیدا

أبوکَ فـدی الهـادی النبی بنفسه

وکنت لسبط المصطفی فی الوغـی فـدی

وکنتَ مُعیناً للحسینِ و ناصراً

وبعدکَ لم یبصر مُعیناً ومُسعدا

(خاقانی، ۱۴۰۸: ۱۲/ ۳۷۳)

این یکی از بارزترین الگـوهای اعتقادی و رفتاری حضرت ابو الفضل (ع) بود که به وفور در شعر معاصر عربی قابل مشاهده است. بیشتر مدایح و مرثیه هـای سـروده شـده در باره حضرت عباس (ع) به این نکته مهم اشاره کرده کـه نشانگر اهمیت این امر در راستای تحقق آرمان های بلند رسالت اسلامی است.

۲- ظلم ستیزی و آزادی خواهی

شناخت حـق و راه یـابی به حقیقت گام بلندی در تکامل انسان به شمار می رود. اما شناخت حـق تـنها کافی نیست، بلکه درآمیخته شدن با حق وحقیقت و فدا شدن در راه حق و حقیقت شرط رهایی و رستگاری اسـت. حـضرت عـباس (ع) حقیقت را در وجود مقدس امام حسین (ع) یافت و در این راه فدا شد. کسی که حـق را شـناخت، و آن را در وجـود خود متبلور ساخت در برابر ضد حق خواهد ایستاد آن گونه که حضرت ابو الفضل (ع) در برابر ظـلم بنی امیه ایستاد و تا پای جان از امام عصر خود دفاع کرد.

حضرت عباس(ع) با پیروی از فـرمان ها و رهـنمودهای امام حسین (ع) در خصوص مبارزه با ظلم، ضرورت برقراری عدالت و آزاد زندگی کردن به ایـن تـوصیه های مـهم جامه عمل پوشاند و با فدا کردن جانش در این راه توانست اسوه ظلم ستیزی و شعله فروزان آزادیـ خـواهی برای انسان های حق شناس و حقیقت گرا باشد. امام حسین(ع) برای حضرت عباس(ع) الگو بود و ایـشان ایـن گـفته امام را با جان و دل خرید که فرمود: «ألا ترون إلی الحق لا یعمل به و إلی الباطل لا یتناهی عـنه، لیرغـب المؤمن فی لقاء ربه محقاً؛ فإنی لا أری الموت الا سعاده و الحیاه مع الظالمین الا برماً» (ابن طـاووس، ۱۴۱۷: ۴۸).

این حقیقت روشن در زندگی پر برکت حضرت ابو الفضل(ع) جایگاه ویژه ای در شعر معاصر عربی یافت و به گـونه های مـختلف بازتاب داشت. سیدحیدر حلی (۱۳۰۴ ق) شاعر عراقی و از مرثیه سرایان بسیار مشهور واقعه طـف، ایـن حقیقت روشن را بسیار برجسته دیده به خاطر این که حضرت در زمانه ای زندگی می کرده که سراسر ظـلم و بی عدالتی بود و این شرایط برای کسی که ظلم ستیز و آزادی خواه است غـیر قـابل تحمل است. بنابر گفته شاعر، شمشیر برّان عـدالت در دسـتان آزاد مردی قرار دارد که هرگز ضعف و سستی به خـود راه نداده و هر جا ظلمی ببیند به پا خیزد:

حُلولُکَ فی مَحلِ الضیمِ داما

و حَدُّ السـیفِ یأبی أن یضاما

و کـیفَ تـَمُسُ جانبکَ اللیالی

بِذُلٍّ أو تُحِلُّ به اهتضاما

أتبذلُ للخمولِ جنابَ حـُرٍّ

یحاذرُ أن یعابَ و أن یذاما

هو العـباسُ لیثُ بنی نزارٍ

و مَن قد کانَ للاجی عصاما

أبی عندَ مَسِّ الضیمِ یمضی

بعزمٍ یقـطعُ العضبَ الحُساما

(حلی، ۲۰۱۱: ۱/ ۱۵۵، ۱۵۶)

توصیف مبارزات حـضرت عباس(ع) در ستم ستیزی و ظـلم زدایـی، همانگونه که گفته شد ابعاد گـوناگونی داشت و شاعران هر یک به اندازه عشق و دلدادگی خود به حضرت ابو الفـضل (ع) اشـعاری فراخور حال خویش سرودند. اجـماع شـاعران بر توصیف این بعد از شـخصیت حضرت عباس (ع) بسیار جـالب تـوجه و دارای اهمیت است.

سید سلمان هادی آل طعمه ادیب، محقق و شاعر صاحب ذوق کربلایی، ظلم ستیزی حـضرت ابو الفضل عباس (ع) را از منظر صیانت از دین مـی نگرد و تـعهد در حمایت از حـق را از اصـول زندگی حضرت می داند. پایبندی حـضرت در اجرای فرامین الهی و برپایی شریعت محمدی، بنا بر گفته شاعر، مجد و عظمتی را به ارمغان آورد کـه دسـت نیافتنی است. از این رو، شاعر معتقد اسـت کـه حـضرت عـباس (ع) با جانبداری از جبهه حـق و مـمانعت از انحراف دین و ایثار جان و مال خود در راه خدا، به عنوان یک مصلح دینی ایفای نقش نموده، و مـثال و الگـوی شـایسته یک مسلمان واقعی شده است:

مَن یضـاهیکَ بالعلی و الصـلاحِ

تزرع الحقَّ مِن شفارِ الصفاحِ

خُضتها ثـورهً عـلی الظـلمِ حتّی

ألبستکَ السیوفُ خیرَ وشاحِ

و أقمتَ الدینَ الحنیفَ بسیفٍ

تکتبُ المجدَ بالسنی اللماحِ

و حیاه سارت بکلِّ فخارٍ

وفقَ نهجِ العقیدهِ الوضـاحِ

یا ابنَ ام البنین ما أنتَ الاّ

مَثَلٌ للصلاحِ و الإصلاحِ

(آل طعمه، ۲۰۰۱: ۱۲۷، ۱۲۸)

توجه به رویکرد اصلاح گرایانه حضرت عباس(ع) در چارچوب نهضت آزادی خواهانه ایشان بازتاب قابل توجهی در شعر معاصر عربی داشته است. شیخ عبد الواحد مظفر (۱۳۹۵ق) عالم و شـاعر نجفی این رویکرد اصلاحی را به زیبایی منعکس کرده، و از حضرت عباس (ع) به عنوان مصلح آزادی خواه یاد می کند که نهضتی در حمایت از دین مبین اسلام به پا داشته است:

عباس نهضته الوحیده منهجٌ

للناهظینَ و مَن یرومُ تحرّرا

قد باعَ أغـلی ما لدیه علی العلی

هی نفسُهُ و بها المفاخر قد شری

هو مصلحٌ مِن مصلحینَ و مرشدٌ

مِن مـرشدینَ و فـیهموا صلح الوری

و الدین دین العدل حقاً دینهم

و الحق مثل الصـبحِ لمـّا أسفرا

دین الهدایه لا الغوایه دینهم

ما کانَ هذا الدین دیناً مفتری

(مظفر، ۲۰۰۸: ۳/ ۶)

عملکرد حضرت عباس (ع) در راه حفاظت از دین واصلاح کجروی ها وانحرافات اعتقادی در راستای اهداف قیام عاشورا بوده، و نگاه شـاعران در این باره بیشتر به ایـن سخن امام حسین (ع) معطوف است که فرمودند: «انّی لم أخرج أشراً و لا بطراً و لا مفسداً و لا ظالماً، وانّما خرجت لطلب الإصلاح فی أمه جدی(ص)، أرید أن آمر بالمعروف و أنهی عن المنکر» (علامه مجلسی، ۱۹۸۳: ۴۴ / ۳۲۹ ).

در همین راستا سـید راضـی قزوینی (۱۲۸۵ق) شاعر اهل بیت(ع) و قصیده سرای متعهد عراقی در سروده ای سرشار از ابداع و نوآوری و با به کارگیری صنایع ظریف ادبی، حضرت عباس (ع) را آزاد مردی دلاور دانسته که بنیان مبارزه با ظلم را پی ریزی کرده اسـت. ایـشان نه تـنها ظلم ستیزی و آزادی خواهی را بنیان نهاد، بلکه سایر خصلت های بزرگ انسانی را نیز عینیت بخشید:

أبا الفضل یا مَن أسـسَ الفضلَ والإبا

أبی الفضلُ إلا أن تکونَ لهَ أبا

و دونَ احتمال الضیمِ عزٌّ و منعهٌ

تخیرتَ أطراف الأسنّه مرکبا

وقفتَ بمستنِ النزالِ و لم تجد

سوی الموت فی الهیجا عن الضیم مهربا

و لا عـیبَ فـی الحـُرِّ الکریمِ إذا قضی

بحَدِّ الظـبا حـرّاً کریماً مُهذّبا

(امین، ۱۹۸۳: ۶/ ۴۴۳)

این ویژگی برجسته در گفتار، رفتار و کردار حضرت عباس(ع) الگویی مـثال زدنی برای تمامی مبارزان راه حق و آزادی خواهان عالم شده و بنا بر گفته عبدالعزیز عندلیب (۲۰۰۴م) شاعر کویتی و حـماسه سرای مشهور این کشور، ویژگی ستم ستیزی حضرت در حقیقت امتداد گفتار و رفتار ظلم سـتیزانه پدر و عموی حضرت عباس اسـت، یـعنی امام علی و حضرت جعفر علیهما السلام است:

نماهُ الکرامُ الصِّیدُ من آلِ هاشمٍ

و هم خیرُ خلقِ اللهِ فی الفرعِ والأصلِ

یراهُ أُباه الضیمِ أمثولهً لَهم

فقد کانَ لا یغـضی علی الضیمِ والذلِ

فوالدُهُ الکرارُ و العمُّ جعفرٌ

ومثلهما العباس فی القولِ و الفعلِ

مکارمُهُ فوقَ البیانِ بیانُها

وکُلُّ الذی قد قیلَ جزءٌ من الکُلِّ

(مهاجر، ۱۹۹۲: ۱۸۹)

شاعر در این ابیات با اشاره به خاندان اصیل بنی هاشم و پیشینه پرافتخار این خاندان در جوانمردی و ظلم ستیزی، ظـهور چـنین خُلق و منشی در شخصیّت حضرت عباس (ع) دور از انتظار ندانسته، چون خصلتهای کریمانه و انسان دوستانه در این خاندان بسیارند و در وجودشان نهادینه شده است. این مطلب بارها در اشعار گوناگون و در دوره های مختلف زمانی تأکید و به عنوان اصـلی جـدایی ناپذیر از اصول اخلاقی و رفتاری حضرت عباس (ع) قلمداد شده است. برجستگی این اصل در زندگی حضرت نشان از ایمان عمیق او به رسالت پیامبر اکرم (ص) و پایبندی به آموزه های راستین اهل بیت (ع) است.

۳- شـجاعت خـردمندانه

از ویژگی های شاخص حضرت عباس (ع) که بیشتر در نبردها و جنگهای سخت نمود عینی می یابد شجاعت و دلاوری ایشان است. شجاعت و بیباکی که به عنوان شرط انکار ناپذیر موفقیت در جنگ به شمار می رود، در احـقاق حـق و برقراری عدالت نقش بسزایی دارد. آنچه در ایـن خـصوص حـائز اهمیت است تنها شجاعت و جنگ آوری نیست بلکه شجاعت مبتنی بر خردورزی و درایت است که باید در راه حق اعمال گردد.

توانمندی بدنی، قـدرت بازوان، و پهـلوانی بی نظیر حضرت عباس(ع) بر کسی پوشیده نیست و ایـن امر بارها در قالب متون مختلف اعم از کتابهای تاریخی و ادبی بیان شده است. شعر معاصر عربی نیز از این دامنه روایـی عـقب نماند و به توصیف دلاوری های مثال زدنی حضرت پرداخت. هر جا یـادی از حضرت عباس (ع) به میان آید، شجاعت و پ