---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی استراتژی نهضت عاشورا در ارتباط با قدرت حاکم :

مقدمه

یکی از مهم ترین رموز موفقیت رهبران و مصلحان بزرگ در طول تاریخ بشر برخورداری آنان از آئین سیاسی، اجتماعی و یا دکترین است که براساس آن سیر و روند حرکتی خود را ساماندهی کرده و جامع مطلوب خود را محققمی سازند. در این راستا امام حسین (ع) بدون تردید یکی از بزرگ ترین مصلحان و تاریخ سازان حیات بشر بوده که رفتار سیاسی و اجتماعی خود را مبتنی بر ارکان و پایه هایی قرار داد که تا پایان حیات بشر روی این کر خاکی استمرار خواهد داشت و همواره به عنوان الگویی الهام بخش جوامع انسانی را حیات و روشنایی می بخشد.

چالش اساسی و مهمی که به طور معمول سد راه ولایت مداران الهی بوده است و همواره تلاش و کوشش آنان را برای برپایی حکومت دینی با مشکل رو به رو ساخته بود، فتنه گری دنیاپرستان و سکولارمآبان در مقابله با جامع اسلامی و مشروع بوده است که انبیاء و اولیاء الهی را با ترفندها و شیطنت های فراوانی، مورد هجمه قرار می دادند. این افراد در حقیقت با ولایت الهی در جدال بودند و حاکمیت دین و معنویت را به کلی انکار می کردند و حوز دین را در مسائل شخصی و فردی خلاصه می نمودند. این درحالی بود که فقط کسانی که از طرف خدا مأذون به حکومت و فرمان روایی باشند، حق حاکمیت بر مردم را خواهند داشت و هر کسی به غیر از این اولیاء الهی، بخواهد حکمرانی نماید، ماهیتی جز طاغوت نخواهد داشت. قرآن کریم تمامی خلافت ها را مخصوص انبیاء و اوصیای آنان معرفی می کند و حق حاکمیت وقانون گذاری را از آن ایشان می داند، چنان که در مورد حضرت داوود (ع) می فرماید: «یا داوُدُ إِنَّا جَعَلْناکَ خَلیفَهً فِی الأرْضِ فَاحْکمْ بَینَ النَّاسِ بِالْحَقِّ وَ لا تَتَّبِعِ الْهَوی فَیضِلَّک عَنْ سَبیلِ اللهِ» (ص/۲۶)؛ ای داوود ما تو را خلیفه و حاکم در روی زمین قرار دادیم، پس بین مردم به حق و حقیقت حکم و قانون گذاری کن و از هوی و هوس تبعیت مکن که تو را از راه خدا بازدارد.

در هم دوران زندگی بشری، حق و باطل در ستیزه بوده اند و باطل، چه در زمین افکار و عقاید، چه در بعد رفتاری و اخلاقی و چه در محور حکومتی و اجتماعی، پدیده ای بوده است که هم انبیاء و اوصیاء الهی با آن مبارزه کرده اند. امام حسین (ع) در زمان خویش، با باطلی آشکار همچون حکومت یزید رو به رو بوده و تکلیف ایشان مبارزه با این حکومت فاسد و عملکردهای متکی به باطل در جامعه بوده است. آن حضرت (ع) یکی از زمینه های قیام خویش را این گونه معرفی می فرماید (مجلسی، ۱۳۶۹، ۴۴/۳۸۱):

«آیا نمی بینید که به حق عمل نمی شود و از باطل پرهیز نمی کنند؟ پس باید به استقبال شهادت رفت».

در آن زمان، بدعت و تحریف به حد اعلای خود رسیده بود و حکومت امویان در خط مقدم زدودن سنت های الهی و احیای بدعت های شیطانی قرار داشت و امام حسین (ع)، برای مبارزه با این باطل، قدم در راه جهاد و شهادت گذاشت، چرا که می دید سنت مرده است و بدعت ها زنده شده اند. آن حضرت (ع) در سفر خود به کربلا، در نطق مهمی کلام رسول خدا (ص) را، که دستور به مقابله با حکومت باطلان و بدعت ستیزی می دهد، بازگو و سپس آن را بر حکومت یزید تطبیق فرمود، چرا که پیرو شیطان و مخالف خدا شده اند و دست به فساد و ظلم آلوده اند و آن حضرت (ع)، تکلیف باطل ستیزی را به صورت کلی و همیشگی در میان امت اسلامی روشن ساخته و تصریح فرمود که در برابر قدرت های باطل، نباید سکوت و سازش کرد.

امام حسین (ع)، با عملکرد مثبت و عظیم خود ثابت نمود که اسلام، دینی است که بعد سیاسی آن بسیار نیرومند است، احکامی که جنب اجتماعی و سیاسی دارد و نقشی که یک مسلمان در قبال موضوع حق و باطل بر دوش دارد و نیز اهمیت مسأل حکومت و رهبری و دخالت مردم در سرنوشت اجتماعی خویش و نظارت بر روند کار حاکمان و مسؤولان امور، از ابعاد وسیع این بعد سیاسی اسلام می باشد. در حقیقت نهضت عاشورا، حرکتی انقلابی علیه انحراف سیاسی و دینی حکام مستبد به شمار می رود و پاسخی به این گونه سؤال هاست که «حاکم شایسته کیست؟ صفات رهبر مسلمانان کدام است؟ وظیف حکومت در قبال مردم چیست؟ معیارها و بناهای ساختار سیاسی جامعه چیست؟». حضرت سیدالشهدا( با قیام خونین خویش پاسخ تمامی آنها را به خوبی ارائه فرمود. آن حضرت (ع) در هنگامی که حقایق و معارف اسلامی و قرآنی، دست خوش تحریفات و تغییرات فراوان شده بود، احکام نورانی اسلام، به ویژه بعد سیاسی اجتماعی آن را زنده نمود (صالحی، ۱۳۸۵، کیهان).

بیان مسأله

این تحقیق به دنبال کشف استراتژی پیشوایان دین (رهبران ولایی) در ارتباط با قدرت های حاکم در قالب مدلی مفهومی است و به دنبال آن به بررسی ارتباط مؤلفه های مدل ارائه شده با استراتژی های نهضت عاشورا می پردازد. پیشوایان دین علاوه بر ویژگی رهبران کاریزما (حمایت و اطاعت پیروانشان) از علم و دانشی ازلی برخوردارند که یک موهبت الهی است و براساس سنتی که لایتغیر است، در راه دین خدا عمل به صواب می کنند. اینان همواره سعادت بشر و خود را دنبال می نمایند و این دو (سعادت بشر و سعادت خود) را در یکسو می بینند.

حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) حجت خداوند بلندمرتبه بر روی زمین بوده اند و بنا به همین مسؤولیت که به عهده داشته اند به منظور حفظ دین خدا و اصلاح امت جد بزگوارش پیامبر اسلام (ص) و همچنین عمل به تکلیف خود، به منظور پایه ریزی قیامی علیه نظام اموی بپا می خیزند، اما در میان این راه پیمان شکنی عد کثیری از مسلمانان (ولایت گریزان) مانع می شود و خود این پیمان شکنان در چهر دشمن حجت خداوند ظاهر می گردند و او را به شهادت رسانده و اهل بیت پیامبرشان را به اسارت می برند. این که چرا امام (ع) قیام کردند و اقداماتشان بر چه اساسی بوده و چه اهدافی را دنبال می کرده اند و… از مسائلی است که به تشریح و تحلیل آنها خواهیم پرداخت.

«امامت و رهبری» از اصول و ارکان مهم و محوری و حیاتی دین مبین اسلام[۱] می باشد که در کنار سایر مبانی و اصول هویت و موجودیت اسلام را تثبیتمی کند و جامعیت این دین رهایی بخش را در هم صحنه ها و عرصه های حیات دنیایی به تجلی درمی آورد. این رکن مهم نه تنها در کنار سایر ارکان و همراه با آنها مکمل دین و برپادارند احکام و قوانین و ارزش های والای الهی می باشد که به دلیل نقش بنیادینی که ایفا می کند حافظ و نگهدار و تداوم دهند آثارارزش مند سایر اصول و مبانی دین اسلام محسوب می شود. یعنی وجود و نقش آفرینی اصل «امامت» است که باعث می شود اصل «توحید» و «عدل» و «نبوت» و «معاد» هم از جنبه های فکری و علمی و هم از جنبه های رفتاری و عملی در ابعاد و جلوه های گوناگون به عینیت رسند و جامع انسانی از آثار مختلف آنها بهره مند گردد. همچنین نقش عظیم و سترگ امامت و رهبری است که موجب استقرار نظام سیاسی اسلام و تشکیل حکومت اسلامی برای مهیاکردن هم زمینه ها و ابزار و امکانات به منظور اجرای قوانین سیاسی اجتماعی اقتصادی نظامی اخلاقی تربیتی حقوقی و قضایی و جزایی اسلام در جامعه می گردد.

توجه به جایگاه و نقش حیاتی و آثار گسترد اصل امامت و رهبری است که در متن فرهنگ و معارف اسلامی تعلیم و آموزش احکام و تعالیم و قوانین اسلام از وظایف امام و رهبر شمرده شده است (آمدی، بی تا، ۲/۲۹) و توصیه شده است که هر کس باید امام زمان خویش را بشناسد (دشتی، ۹۲) و اطاعت و فرمان برداری از امام اطاعت از پروردگار است (آمدی، بی تا، ۲/۲۰۸) و امامان گواهان بر اعمال مردم می باشند (آمدی، بی تا، ۲/۲۰۶).

همان طور که اشاره شد هدایت و رهبری مردم به عهد پیشوایان دین است، حتی زمانی که حق حکومت داری از آنان غصب شده باشد آنان با تمام توان در سخت ترین شرایط نیز به فکر هدایت انسان ها هستند. بدین منظور آنها در هر شرایط و موقعیتی که قرار می گیرند استراتژی مناسب را در پیش می گیرند تا به مأموریت خود و شناساندن حق و حقیقت اقدام نمایند؛ اینانند که به سرچشم علوم دسترسی دارند و نسبت به دیگران از آگاهی بیشتری در علوم الهی برخوردارند.

با توجه به مکاتب تدوین استراتژی که توسط مینتزبرگ و همکارانش جمع آوری شده است، می توان در این تحقیق نگاه خاصی بر مکتب شناختی داشت که تدوین استراتژی را یک فرایند ذهنی قلمداد می کند. بر این اساسمی توان بیان داشت که پیشوایان دین با عنایت به ساختار ذهنی (تفسیری که از جهان و پدیده های آن دارند) و موقعیت معاصرشان (تأثیری که جهان بر شناخت و عملکرد آنها می گذارد) به تدوین استراتژی می پردازند و آن را ملاک عمل قرار می دهند. مشاهده می کنیم که پیشوایان دین علاوه بر ویژگی های فوق، باید استراتژیست نیز باشند و از ذهنی که به علوم الهی مزین است در شکل دهی راه و روش خود بهره گیرند.

نکته ای که لازم می رسد بیان گردد، وجود چشم انداز[۲] و مأموریت[۳] پیشوایان و حرکت آنان بر صراط حقیقت و صواب است به طوری که دقت عمل و الگوی رفتاری آنان حتی در جزئی ترین اعمالشان نیز قابل مشاهده است. پیشوایان دین خود را وسیل هدایت و اصلاح بشر قرار می دهند؛ یک رهبر ولایی ممکن است خود را به قربان گاه بکشاند تا ضمن تحقق مأموریت خود و کسب سعادت خویشتن، زمین بیداری و موفقیت نهایی را در دوره ای دیگر و به دستان پیشوایی دیگر فراهم سازد.

این تحقیق تلاش دارد براساس الگوها و استراتژی هایی که تاکنون توسط پیشوایان دین، به ویژه حضرات معصومین (ع)، در ارتباط با مدیریت سیاسی جامعه (ولایت ستیزان و ولایت گریزان) به کار گرفته شده است به تدوین مدلی بپردازد تا با تحلیل شرایط هر عصری بتوان به درستی استراتژی اتخاذ شده و الگوهای مدیریتی و رفتاری پیشوایان را بازخوانی و تحلیل نمود. همان طور که اشاره شد آنچه که در این تحقیق بررسی می شود استراتژی های نهضت عاشورا است.

بر اساس مطالعات اولی محقق، می توان ادعا نمود که هیچ گونه مدل جامعی در ارتباط با استراتژی های پیشوایان دین در ارتباط با مدیریت سیاسی جامعه وجود ندارد. بدین منظور مدل پیشنهادی حاصل از همان مطالعات و محقق ساخته در ارتباط با نحو ارتباطات مذکور طراحی شده است که به طور مستمر با استفاده از مصاحبه های خبرگی به تکمیل و اصلاح آن اقدام گردید و در نهایت پرسش نام خبرگی که در اختیار اساتید دانشگاه و حوزه قرار گرفت مدل را با روایی و اعتبار بالا مورد تأیید قرار داد. پس از به تأیید رسیدن مدل بلافاصله نهضت عاشورای امام حسین (ع) به ۱۴ مقطع زمانی از به خلافت رسیدن یزید تا زمان بازگشت و استقرار کاروان اسرای عاشورایی به مدینه تقسیم بندی شد تا براساس مدل مفهومی محقق ساخته به بررسی استراتژی های نهضت عاشورا پرداخته شود. این بررسی نیز با تهی یک پرسش نامه و توزیع آن میان خبرگان دانشگاهی و حوزوی که در زمین نهضت عاشورا مطالعه و فعالیت تحقیقاتی داشته اند به انجام رسید.

ضرورت تحقیق

عاشورا نه فقط یک واقع تاریخی است که در هزار و اندی سال پیش اتفاق افتاد، بلکه جریانی اثربخش و نقش آفرین در طول تاریخ بشریت است که می تواند زندگی انسان را معنادار سازد و چشم اندازهای نوینی را در سیاست و حکومت ارائه دهد. بدین سبب و با عنایت به احساس نیازی که به بازخوانی استراتژی های رهبران الهی به ویژه حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) در نهضت عاشورا در قالب مدل های مدیریت استراتژیک دیده می شد، محقق احساس وظیفه نمود تا در این موضوع وارد شده و زمینه ای را جهت فعالیت تحقیقاتی خود و دیگران در آینده فراهم سازد.

اهداف تحقیق

اهداف اصلی

۱- تهیه مدلی در ارتباط با استراتژی پیشوایان دین در ارتباط با قدرت های حاکم؛

۲- بررسی و تکمیل مستمر مدل پیشنهادی و در نهایت ارائ مدلی جامع به منظور تحول در نگرش محققان نسبت به استراتژی پیشوایان دین در مواجهه با قدرت های حاکم؛

۳- تحلیل استراتژی های نهضت عاشورا براساس مؤلفه های مدل ارائه شده در پژوهش.

اهداف فرعی

۱- بررسی جایگاه و نقش استراتژی قیام در نهضت عاشورا؛

۲- بررسی جایگاه و نقش استراتژی مبارز کلامی در نهضت عاشورا؛

۳- بررسی جایگاه و نقش استراتژی مبارز پنهان در نهضت عاشورا؛

۴- بررسی جایگاه و نقش استراتژی خلق فرصت در نهضت عاشورا؛

۵- بررسی جایگاه و نقش استراتژی تعامل در نهضت عاشورا.

سؤالات تحقیق

سؤال غایی پژوهش

آیا استراتژی های نهضت عاشورا در ارتباط با حکومت اموی مبتنی بر مأموریت حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) در آن مقطع تاریخی بوده است؟

سؤالات اصلی

۱- انواع استراتژی هایی که پیشوایان دین در ارتباط با مدیریت سیاسی جامعه اتخاذ می کنند کدامند؟

۲- حضرت ابا عبدالله الحسین (ع) چه استراتژی هایی را در نهضت عاشورا به کار بردند؟

۳- چه میزان ارتباط میان استراتژی های نهضت عاشورا با مؤلفه های مدل پیشنهادی وجود دارد؟

سؤالات فرعی

۱- جایگاه و نقش استراتژی قیام در نهضت عاشورا چیست؟

۲- جایگاه و نقش استراتژی مبارز کلامی در نهضت عاشورا چیست؟

۳- جایگاه و نقش استراتژی مبارز پنهان در نهضت عاشورا چیست؟

۴- جایگاه و نقش استراتژی خلق فرصت در نهضت عاشورا چیست؟

۵- جایگاه و نقش استراتژی تعامل در نهضت عاشورا چیست؟

نوع تحقیق

با توجه به این که این تحقیق به دنبال توسع دانش کاربردی (کاربرد عملی دانش) در یک زمین خاص (سرمد، بازرگان، حجازی، ۱۳۸۴، ۷۹) به وسیل دست یابی به اصول و قواعدی است که در موقعیت های واقعی و عملی به کار گرفته می شود، این پژوهش از منظر هدف از نوع تحقیقات توسعه ای و کاربردی[۴] می باشد و از منظر گردآوری داده ها نظری و تحلیل محتواست[۵]

روش تحقیق

با عنایت به بحث مدل سازی در این پژوهش روش مورد استفاده از آغاز اسنادی و مطالعات نظری است و سپس استفاده از روش استنادی (اجتهادی) که در حقیقت استناد به مقام های صلاحیت دار است که با استفاده از آراء خبرگان، مدل طراحی شده از جهات ضرورت و امکان عملی بودن مورد بررسی و آزمون قرار گرفته و در نهایت موضوع پژوهش براساس مدل تأیید شده با استفاده ازپرسش نام خبرگی مورد بررسی قرار می گیرد.

جامع آماری

جامع آماری پژوهش، شامل اساتید حوزه و دانشگاه متخصص در مدیریت استراتژیک، علوم سیاسی، فلسفه، تاریخ، علوم قرآنی، ادیان و عرفان و همچنین مدیران و کارشناسان ارشد مطلع در موضوع پژوهش می باشند.

نمون آماری و شیو نمونه گیری

نمون آماری پژوهش، اساتید حوزه و دانشگاه، مدیران ارزشی و دانشجویان مقطع دکتری می باشند که در حوزه موضوع تحقیق فعالیت یا مطالعه داشته اند. بنابراین روش نمونه گیری قضاوتی است که هدف از انتخاب این روشبهره مندی از آراء خبرگان می باشد.

برای تعیین حجم نمونه با استفاده از آزمون فرضیه برای یک نسبت در جامعه اقدام گردید. این روش برای جامعه ای نامشخص یا تا حدودی نامحدود روش علمی معتبری می باشد و امروزه در پژوهش هایی از این دست مورد استفاده و بهره برداری فراوان قرار می گیرد. برای تعیین تعداد نمونه مورد نظر در این پژوهش از فرمول نمونه گیری زیر استفاده می شود:

اگر (توان آزمون)=۹۰ %، =۵۰%، Pa=70%، Po=50%

آن گاه= 1- ۶۴، = 1- ۲۸ که بدین منظور در این پژوهش۶۰ نمونه مورد مطالعه قرار گرفته اند.

توضیح: برای اطلاع از این نوع نمونه گیری به آدرس زیر رجوع شود:

Sample size determination in health in studies s. k Lwanage and S. Lemeshow word Health organizatio Geneva ترجم دکتر کاظم محمدی، سید حسن صانعی، تهران، انتشارات معاونت پژوهشی وزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی (۱۳۷۱).

ابزار جمع آوری اطلاعات

در این تحقیق برای جمع آوری اطلاعات از ابزارهای زیر استفاده شده است:

۱- روش کتابخانه ای؛

۲- روش مصاحبه های خبرگی سازمان یافته برای بررسی و اعتباربخشی ساختاری و محتوایی مؤلفه ها و مصادر استخراج شد مدل؛

۳- پرسشنامه: از نوع پرسش نام لیکرتی است مشتمل بر ۸۹ سؤال، که ۱۹ سؤال به بررسی ابعاد عینی و ذهنی پیشوایان می پردازد و ۶۰ سؤال به منظور بررسی استراتژی های مدل در ۱۴ مقطع از نهضت عاشورا طراحی شده است که هر سؤال در این بخش به لحاظ وجود استراتژی های خرد برای هریک از ۵ استراتژی کلان در مدل در زمان پاسخ گویی صاحب نظران می بایست به استراتژی های فرعی، که در مجموع ۲۲ مورد بودند، در مقاطع زمانی تعریف شد نهضت عاشورا پاسخ گو می بودند که در نتیجه می توان گفت هر فرد در بخش استراتژی های پرسش نامه نظر خود را در ارتباط با ۳۰۸ سؤال اعلام داشته است.

شیو تجزیه و تحلیل اطلاعات

برای تجزیه و تحلیل داده ها و اطلاعات جمع آوری شده، علاوه بر روش های ناظر به مطالعات کیفی (طبقه بندی، تلخیص، ترکیب اطلاعات و…) متناسب با سطوح مؤلفه های مدل که در بیان مسأله مطرح شد، از روش های آمار توصیفی (فراوانی، درصد، میانگین و…) استفاده می شود و همچنین از نرم افزار Spss به منظور انجام آزمون های مورد نیاز پژوهش استفاده خواهد شد.

لازم به توضیح است که در بخش مصاحبه ها نیز از روش تحلیل محتوا[۶] استفاده می شود.

روایی و پایایی پرسش نامه

علاوه بر کنترل اولیه ای که در مورد سؤال های پرسش نامه به منظور تعیین نکات مبهم، انجام می شود، بسیار مطلوب است که قبل از استفاده از پرسش نامه به صورت نهایی آن را به صورت آزمایشی اجرا کرد تا از این طریق اطمینان نسبی به روایی و پایایی پرسش نامه جهت اندازه گیری متغیرها کسب نمود.

روایی یا اعتبار

با هدف این که پرسش نامه تحقیق واقعاً همان ویژگی های مورد انتظار را اندازه گیری نماید، پس از تهی پرسش نامه، پرسش نامه به تعدادی از اساتید حوزه و دانشگاه (۳۰ نفر) ارائه و از آنها در خصوص نوع سؤالات، تعداد سؤالات، همبستگی سؤالات با تحقیق نظرسنجی گردید، سپس با جمع آوری و دسته بندی آراء تغییرات مورد نظر در پرسش نامه اعمال گردید (از ۲۸ پرسش نامه تکمیل و عودت داده شده، ۴/۹۱ درصد پرسش نام مذکور را تأیید نمودند) و بدین صورت پرسش نامه تحقیق مورد تأیید و اطمینان قرار گرفت.

پایایی یا اعتماد

در این تحقیق به منظور سنجش پایایی پرسش نامه یک مرحله پیش آزمون انجام گرفت؛ بدین صورت که ابتدا ۳۰ پرسش نامه جمع آوری گردید و پس از وارد کردن داده ها با استفاده از نرم افزار Spss. 16 ضریب پایایی (آلفای کرونباخ) محاسبه گردید.

در این تحقیق آلفای کرونباخ مورد محاسبه برابر ۹۱/۰ بود که نشان گر پایای پرسش نام مورد استفاده در تحقیق می باشد.

مروری بر ادبیات تحقیق

تعریف استراتژی

استراتژی در مرحل نخست، پیش از آن که واژه ای سیاسی تلقی شود، اصطلاحی نظامی به نظر می رسد. به طور کلی، علوم نظامی، یعنی مطالعه و کاربرد قواعد و اصول جنگی، که برای نیل به موفقیت در عملیات نظامی طراحی می شود، از دو شاخ اصلی تشکیل می شود؛ استراتژی در این مفهوم خاص به عملیات نظامی در سطح وسیع،[۷] و تاکتیک به عملیات نظامی در سطح محدود[۸] دلالت دارد.

واژ استراتژی از ریش یونانی strategema است که خود از واژ strategos به معنای ژنرال ارتش مشتق شده است. stratos به معنای ارتش و ago به معنای هدایت است. بنابراین واژ مزبور به معنای هدایت ارتش می باشد.

به لحاظ تاریخی نیز strategos عنوان افسران عالی رتب ارتش بیزانس بوده که یک منطق نظامی[۹] مترادف با یک سپاه نظامی مدرن تحت فرمان آنها قرار داشته است. به طور معمول strategos حاکم منطقه ای نظامی بود که نیروهایش را در آنجا گرد می آورد یا پایگاه نیروهایش را در آنجا قرار می داد، اما در عمل stratagem به مفهوم هر اقدام یا مانوری اطلاق شد که هدف آن فریب یاغافل گیری دشمن باشد و در نتیجه استراتژی نیز یک روش، طرح یا stratagem برای نیل به یک هدف تعریف شد.

مفهوم استراتژی، محدود به بعد نظامی نیست. در کنار استراتژی نظامی، از استراتژی ملی بحث می شود که به معنای هنر و علم توسعه و استفاده از منابع سیاسی، اقتصادی، روانی، اجتماعی و نظامی مورد نیاز در زمان جنگ و صلح برای تأمین حداکثر حمایت از سیاست های ملی و در صورت وقوع جنگ، افزایش احتمال پیروزی و پیامدهای مساعد آن است. انجمن مطالعات عالی نظامی وابسته به پنتاگون یا وزارت دفاع آمریکا نیز در سال ۱۹۶۳ تعریف مشابهی از استراتژی به دست داد: «استراتژی علم و فن توسعه و کاربرد قدرت های سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و نظامی ملت به هنگام صلح و جنگ و به منظور تأمین حداکثر پشتیبانی از سیاست های ملی و افزایش احتمال پیروزی و تقلیل احتمال شکست است».

مفهوم استراتژی در سازمان ها

هر سازمانی به طور معمول راه ها و الگوهای مختلفی برای فعالیت های خود پیش رو دارد و می خواهد مناسب ترین آنها را برای هدایت عملیات انتخاب نماید. الگوها و شیوه ها و گزینه هایی را استراتژیک می گویند که مدیران و برنامه ریزان سازمان باید به تجزیه و تحلیل و ارزیابی آن پرداخته و در نهایت یکی از آنها را به عنوان استراتژی سازمان برگزینند.

استراتژی را حداقل می توان از دو دیدگاه تعریف نمود؛ از نقطه نظر این که سازمان قصد انجام چه کاری را دارد، و همچنین از نقطه نظر این که سازمان سرانجام چه کاری را انجام می دهد، اعم از این که اقدامات مورد نظر بوده یا خیر؟ از نقطه نظر اول، استراتژی برنامه ای جامع برای تعریف و دست یابی اهداف یک سازمان و اجرای مأموریت خود می باشد و از نقطه نظر دیدگاه دوم استراتژی الگوی پاسخ های سازمان به محیط خود در طول زمان می باشد (Yoginder، ۱۹۹۰، p. 259).

لرند، کریستنسن، اندروز و گوث می گویند: «برای ما استراتژی الگوی اهداف، منظور یا مقاصد، و خط مشی ها و طرح های عمده برای دست یابی به این اهداف است، که به طریقی بیان شده که بتوان توضیح داد که مؤسسه در حال انجام چه کاری یا شروع به آن است و نوعی که هست یا می خواهد بشود (Christensen، ۱۹۸۹، p. 15)، و یا در این دیدگاه به گونه ای کامل تر مینتزبرگ، کوئین و گوشال طرح می نمایند: «استراتژی سازمان عبارت است از الگوی تصمیمات سازمان، که بیان گر و مشخص کنند هدف ها و مقاصد سازمان و منشأ سیاست های اصلی و برنامه هایی برای نیل به این هدف هاست و این الگو همچنین دامنه و نوع فعالیت های سازمان و نیز شیو سازمان دهی منابع اقتصادی و انسانی آن را در راستای دست یابی به مقاصد آن و تأمین خواسته های سهامداران، کارکنان، مشتریان و گروه های ذی نفع تعریف می نماید (Mintzberg and et. al، p. 51).

اسمیت و والش استراتژی را به عنوان مسیرهایی با جایگزین های مختلف آن برای رسیدن به اهداف و مقاصد توصیف می کنند(Smith and Walsh، ۱۹۷۸، p. 19). آلفرد چندلر استراتژی را تعیین هدف های بلند مدت سازمان و اتخاذ مجاری تصمیم گیری و تخصیص منابعی که برای تحقق آن هدف ها ضرورت دارد تعریف می کند (Chandler ، ۱۹۶۲، p. 13).

بنا به نظر اندروز استراتژی «این که سازمان کدام کار را انجام می دهد و یا می خواهد انجام دهد، چه نوع سازمانی است و یا می خواهد باشد را تعریف کرده، هدف و تمامی وظایف و روش های لازمه برای تحقق بخشیدن به آنها را مشخص می کند (Anderws، p. p. 28-35).

صاحب نظر دیگری بنام دیوید همپتون می نویسد: استراتژی برنامه ریزی امکانات است، که شامل تشخیص و آرایش توانایی های سازمانی برای استقرار پیروزمندانه آن در شرایط محیطی متفاوت است (ایگورانسف و جی و… ، ۱۳۷۵، ۱۲).

آقای هنری مینتزبرگ با یک نگاه کلان و جامع معتقد است واژ استراتژی به گونه های مختلف به کار می رود، و لذا باید تعاریف مختلفی را برای آن بپذیریم. از این رو وی پنج تعریف را برای استراتژی تحت عنوان پنج حرف پی در استراتژی[۱۰] مطرح کرده است که به طور مختصر به تعریف هر یک از آنها پرداخته می شود (Mintzberg and et. al، p. p. 80-85).

۱- استراتژی به مفهوم یک برنامه[۱۱]

معنایی که به طور عام از کلم استراتژی در ذهن هر کسی تداعی می شود این است که استراتژی، همان برنامه است و به مجموع اقداماتی گفته می شود که به شکل آگاهانه و به منظور رسیدن به هدفی خاص اتخاذ می گردد یادستورالعمل هایی است که نحو عملکرد در شرایطی خاص را نشان می دهد. لذا در این مفهوم استراتژی راهی برای رسیدن به آیند مطلوب می باشد.

۲- استراتژی به مفهوم ترفند[۱۲]

استراتژی ها نیز همانند برنامه ها، ممکن است مفهوم کلی یا خاص داشته باشند. یکی از معانی این کلمه که به صورت خاص به کار می رود عبارت است از استراتژی به مفهوم ترفند. در این مفهوم، استراتژی مانوری برای مقابله با رقبا محسوب می شود که به قصد فریب رقیب انجام می گیرد.

۳- استراتژی به مفهوم یک الگو[۱۳]

در این تعریف، استراتژی به عنوان الگویی که اقدامات در خلال آن پی گیری شده اند تعریف شده است. در این معنی استراتژی به عنوان رفتار هماهنگ در طول زمان مورد نظر می باشد.

۴- استراتژی به مفهوم موضع[۱۴]

چهارمین تعریف استراتژی از نگاه مینتزبرگ، استراتژی به مفهوم موضع یا موقعیت است. در این تعریف استراتژی یعنی تعیین نمودن موقعیت سازمان در محیط، به عبارت دیگر انتخاب بازار خاص برای محصول خاص. بر طبق این تعریف، استراتژی نوعی عامل واسطه محسوب می شود که موجب همگونی شرایط درون سازمان با شرایط محیطی می گردد. لذا این تعریف به عوامل خارجی سازمان توجه داشته و با تعیین موقعیت سازمان در محیط خارج ارتباط دارد و در پی موقعیتی معمولی و عینی برای سازمان می باشد.

۵- استراتژی به مفهوم چشم انداز[۱۵]

در حالی که تعریف چهارم از واژ استراتژی به عوامل خارجی توجه دارد، تعریف پنجم این واژه به عوامل داخلی سازمان توجه دارد. در این تعریف استراتژی به منزل چراغ راهنمایی است برای تصمیم گیری های اساسی، چون با داشتن تصویری روشن از جهت حرکت سازمان با اطمینان خاطر بیشتری می توان قدم برداشت و خطرها را پذیرفت. در این تعریف، استراتژی با ارائ تصویری مثبت و تلاش برانگیز از آیند سازمان و تأکید بر اعتقاد عمیق مدیریت در ساختن و تحقق آینده، الهام بخش فعالیت های کارکنان سازمان است.

استراتژی در اسلام

پس از هجرت پیامبر اکرم (ص) و تشکیل جامع اسلامی در مدینه تا پایان عمر آن حضرت (ع) جنگ های متعددی میان مسلمانان و کفار روی داد. اصولاً در جامعه اسلامی شخص پیامبر (ص) به عنوان رهبر جامعه سیاست کامل یا جامع را براساس اهداف قرآن و وحی الهی تنظیم می کرد. هدف کلی، گسترش اسلام و خیر و صلاح و بازداشتن از کفر، فساد و زشتی ها بود و نهایتاً تنها ابزار نیل به این اهداف، ابزار نظامی نبود و در کنار آن از ابزار فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و… نیز استفاده می شد.

از متن قرآن مجید و سنت پیامبر (ص) می توان به اصولی استراتژیک دست یافت که هم اکنون نیز مورد تأیید بسیاری از استراتژی هاست و در استراتژی ملی کشورهای مختلف به کار گرفته می شود. اهم این اصول را به این شرح می توان مطرح ساخت:

۱- افزایش قدرت نظامی در زمان صلح و جنگ