بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل بررسی و نقد آراء مستشرقان درباره زندگانی حضرت خدیجه علیها السلام :

مقدمه

یکی از‌ شاخه‌های‌ مهم‌ شرق‌شناسی که از دیرباز مورد‌ توجه‌ مستشرقان‌ بوده، حوزه مطالعات اسلامی است. نخستین و مهم‌ترین حوز شرق‌شناسان در توجه به سرزمین‌های اسلامی، زندگانی حضرت محمد است. پیامبر به‌مثاب نماد‌ اصلی‌ دین‌ اسلام، مرکز توجه آشنایی با این دین از‌ نظر‌ شرق‌شناسان بوده است. از این منظر، به‌نظر می‌رسد اصلی‌ترین عامل توجه غربیان به دین اسلام و در رأس آن حضرت‌ محمد‌ به‌ این مسئله برمی‌گشت که اسلام با این ادعای موجه که‌ تکمیل‌کنند ادیان ابراهیمی است، پا به عرصه گذاشته است. این نکته مسیحیت را به نشان دادن عکس‌العملی واداشت‌ که‌ نتیج‌ آن نگارش آثار فراوان شرق‌شناسان دربار جهان اسلام از دیرباز تا‌ امروز‌ است. از علل دیگر توسع مطالعات شرق‌شناسی در غرب می‌توان به تلاش برای تبلیغ مسیحیت در‌ جوامع‌ شرقی‌، گسترش روابط اقتصادی غرب و شرق در قالب استعمار و رشد اسلام‌شناسی علمی در‌ سد‌ اخیر‌ اشاره کرد. هرچند بررسی علمی و دانشگاهی در باب سیره و سنت رسول‌الله در غرب از‌ سد‌ ۱۹‌ میلادی آغاز شده، ولیکن تحول نگاه به آن فراخور موقعیت زمانی مکانی، دچار تغییر‌ نسبی‌ و تطور تاریخی شده است. در ابتدا سیر مطالعاتی غرب دربار جهان اسلام متأثر‌ از‌ غرض‌ورزی‌های‌ دینی قرون وسطایی بود که اسلام را نیروی اهریمنی و پیامبر اسلام را چهر ضدمسیح‌ توصیف‌ کردند. این غرض‌ورزی‌ها تا آنجا پیش رفت که در آثار خود کلم محمد‌ را‌ به‌ «محوند» به‌معنای تاریکی تبدیل کردند. در گذر زمان، رهایی پژوهشگران غربی از سلط کلیسا موجب‌ تغییر‌ رویکرد اسلام‌شناسان غربی از رویّ مجادله‌جویی به مصالحه‌جویی شد. نگاه همدلانه و در‌ برخی‌ مواقع‌ همراه با ستایش از سوی مستشرقین در سده‌های بعدی سبب شد که آنها در پی‌ انفکاک‌ خود‌ از اسلام‌شناسان سده‌های پیشین برآیند. در این زمینه، وات از برجسته‌ترین مستشرقین‌، به‌ این نکته اذعان دارد که «از هم مردان بزرگ دنیا هیچ‌یک به‌انداز محمد مورد بدگویی واقع‌ نشده‌ است».

در زمین گونه‌شناسی و نقد دیدگاه مستشرقان دربار زندگانی حضرت خدیجه پیشین‌ قابل‌ ملاحظه‌ای وجود ندارد. مطهری‌نیا (۱۳۸۹) در کتاب‌ مستشرقان‌ و نبی‌اعظم‌ به بررسی و نقد دیدگاه مستشرقانی همچون وات‌، شیمل‌، بروکلمان، ولهاوزن و آرمسترانگ در زمینه‌های مختلف زندگی رسول‌الله پرداخته؛ ولی به نقد دیدگاه‌ آنها‌ دربار زندگی خدیجه اشاره نداشته‌ است‌. عبدالمحمدی (۱۳۹۴‌) در‌ کتاب‌ مستشرقان و پیامبر اعظم نیز دیدگاه شرق‌شناسان‌ را‌ دربار ازدواج‌های پیامبر و فلسف آن از منظر تاریخی بررسی کرده است. گستردگی‌ موضوع‌ اصلی پژوهش با محوریت پیامبر به‌ نویسنده کمتر اجازه داده‌ است‌ که به نقد آرای مستشرقین‌ در‌ زمین زندگانی حضرت خدیجه بپردازد. همچنین در کتاب تصویر خانواده پیامبر در دایر‌المعارف‌ اسلام‌ به ترجمه و نقد مدخل خدیجه‌ اثر‌ وات‌ توجه شده است‌. در‌ مقابل، در این پژوهش‌ به‌ بررسی آرای طیف وسیعی از مستشرقان دربار زندگانی حضرت خدیجه پرداخته خواهد شد. به‌این‌ترتیب‌، بررسی‌ و تحلیل انتقادی آرای مستشرقان دربار زندگی‌ حضرت‌ خدیجه در‌ نوشتاری‌ جداگانه‌ لازم به‌نظر می‌رسد. مقال‌ حاضر حول این پرسش سامان یافته است: نگرش مستشرقان به زندگانی حضرت خدیجه در چه‌ زمینه‌هایی‌ و با چه جهت‌گیری‌هایی همراه بوده است؟ نحو‌ آشنایی‌ و ازدواج‌ پیامبر‌ با‌ خدیجه، مواجه خدیجه‌ با‌ بعثت رسول‌الله رحلت ایشان و پیامدهای روحی و اجتماعی آن بر پیامبر از جمله مؤلفه‌هایی است که شرق‌شناسان‌ در‌ آثار‌ خود در این زمینه مطالبی را بیان‌ کرده‌اند‌.

۱. آشنایی‌ حضرت‌ خدیجه‌ با‌ رسول خدا

در آثار مستشرقان دربار زندگی خدیجه پیش از آشنایی با رسول‌الله اطلاعات محدودی ارائه شده است. حضرت خدیجه دختر خویلد و از طایف بنی‌اسد قبیل قریش‌ بود. پیش از آشنایی با محمد دو بار با ابوهال تمیمی و عتَیق‌بن عائذ ازدواج کرده است. همچنین از این ازدواج‌ها، فرزندانی را به‌دنیا آورده و از ثروتی که از همسرانش به‌ارث‌ برده‌ بود، کسب‌وکار پررونقی داشت. تمامی مستشرقان، از خدیجه با لفظ «بیو ثروتمند» یاد کرده‌اند. درخصوص آشنایی مستقیم خدیجه و رسول‌الله دو دیدگاه در میان مستشرقان رایج است. کِلن معتقد است‌ که‌ خدیجه در جست‌وجوی فردی برای نظارت بر کاروان‌ها بود که ابوطالب به وی گفت: «بهتر از فردی از قریش که به وی امین‌ می‌گویند‌، نمی‌توان پیدا کرد» و خدیجه به‌ محمد‌ پیغامی فرستاد که کاروان او را به شام برد. در دیدگاه دوم، ابوطالب به محمد پیشنهاد خدمت به خدیجه را می‌دهد. محمد به‌خوبی می‌دانست‌ که‌ قریشی در مکه وجود‌ ندارد‌ که مشتاق خدمت در تجارت با خدیجه نباشد. به هر نحو، محمد در مقام مباشر کاروان یا پیشکار کالاهای تجاری یا عامل تجاری یا اجیر در خدمت خدیجه درآمد. محمد‌ همراه‌ با کاروان برای تجارت به شام رفت و خدیجه غلام خود، میسره را به‌همراه او فرستاد. خدیجه مزد او را در این سفر دو برابر بیشتر از مزدی که به مردان‌ قریش‌ می‌داد، یعنی‌ چهار شتر به‌جای دو شتر، اختصاص داد. این تجارت بسیار موفقیت‌آمیز و پرمنفعت بود و سود سرشاری از حد‌ معمول داشت و احتمالاً کاروان‌ها را مملو از کالا، غلات و درهم نقره‌ برگردانده‌ است‌. در بازگشت، میسره برای خدیجه دربار سفر این‌گونه بیان کرده است: «راهبی من را به کنار کشید‌ و ‌‌گفت‌ این محمد همان پیامبری است که عربستان مشتاقانه منتظر اوست؛ چراکه دو فرشته‌ بر‌ فراز‌ سر او، وی را از آفتاب محافظت می‌کردند». خدیجه با مشاهد حسابرسی دقیق و امانت وی‌ متوجه شد که گنج پیدا کرده است و بهتر دید که او را در‌ امن خود قرار دهد‌. وی‌ این جریان را با پسرخال خود، ورق‌بن نوفل در میان گذاشت و ورقه سخن او را تأیید کرد. لینگز و لوبون از ورق‌بن نوفل به‌عنوان عموزاد خدیجه یاد می‌کنند. پس از این حادثه‌، اعتماد خدیجه به محمد بیشتر شد.

۱-۱. نقد و بررسی آشنایی حضرت خدیجه با رسول خدا

به‌رغم شهرت اخبار در منابع تاریخی مبنی بر ازدواج‌های پیشین حضرت خدیجه، که در آرای مستشرقان اثرگذار‌ بوده‌ است، نقل‌قول کوفی نشان می‌دهد که خدیجه از زنان عذرا و باکر پیامبر بوده و پیش از ازدواج با ایشان، با مرد دیگری وصلت نکرده است. ابن‌شهرآشوب نیز تردیدهای جدی بر این‌ نظر‌ غالب وارد کرده است. هرچند وی این خبر را در خاتم اقوال معروف دربار ازدواج‌های پیشین خدیجه آورده، اما با در نظر گرفتن چنین واقعیت تاریخی، ‌احتمال جدی وجود‌ دارد‌ که طرفداران عایشه در تلاش بوده‌اند تا باکره بودن وی را در قیاس با خدیجه و دیگر همسران پیامبر پررنگ جلوه دهند و چنین القا کنند که پیامبر با هیچ زن‌ باکره‌ای‌ جز‌ عایشه ازدواج نکرده است. این‌ فرضیه‌ زمانی‌ به واقعیت مبدل می‌شود که برخلاف روایت نخستین سیره‌نگار جهان اسلام، یعنی ابن‌اسحاق، ادام این نقل‌قول که حاکی از نازایی عایشه‌ بوده‌، در‌ آثار پس از او حذف شده است و آن‌ بخش‌ نخست از روایت به‌عنوان فضیلت بر دیگر همسران پیغمبر به‌طور مکرر مورد توجه مورخان و محدثان بوده است؛ درحالی‌که رسول‌ اکرم‌ وصلت‌ با زن ولود (بچه‌زا) را بر زن عقیم (نازا) ترجیح‌ می‌داد و این فضیلتی است که خدیجه، برخلاف عایشه، از آن بهره‌مند بود.

همچنین دلایل دیگری وجود دارد که‌ این‌ مدعا‌ را از قطعیت بیشتری برخوردار می‌کند:

نخست اینکه حضرت خدیجه به‌سبب‌ برخورداری‌ از نسب، شرف، زیبایی، دوراندیشی و هوش و ثروت فراوان، گزیده‌ترین زن قریش بود و خواستگاران زیادی از بزرگان‌ این‌ قبیله‌ و رجال وقت داشت، اما به هیچ‌یک از آنها، جز محمد که وضعیت‌ مالی‌ چندانی‌ نداشت متمایل نگشت؛ زیرا ازیک‌سو محمد در میان مردم مکه به «امانت‌داری» ملقب بود‌ و ازسویی‌دیگر‌، خدیجه‌ در بین زنان قریش به «پاکدامنی» شهرت داشت و این ویژگی مشترک سبب گردید تا‌ خدیجه‌ همسری را در تراز معیار‌های اخلاقی خویش برگزیند و محمد را بر اشرافیت مکه‌ ترجیح‌ دهد‌؛ چنان‌که به محمد فرمود: «من به سبب خویشاوندى و شرف و امانت و نیک‌خویى و راستگویى، به تو‌ راغبم‌». افزون‌براین، پدر حضرت خدیجه، خویلدبن‌اسد، قبل از نبردهای فجار از دنیا رفته بود‌ و عموی‌ او‌ عمرو نیز به‌سبب کهولت سن از چنان تسلطی برخوردار نبود که وی را مجبور به‌ ازدواج‌ کند. بنابراین، چنین برمی‌آید که شخصیت والای خدیجه در انتظار همسر مناسب‌ و دارای‌ فضل‌ و کمالاتی چون محمد بوده است تا درنهایت با او ازدواج نماید.

دوم، تناقض‌های فراوانی است‌ که‌ در‌ باب اسامی همسران ادعایی حضرت خدیجه وجود دارد. اینکه نام شوهر حضرت‌ خدیجه‌ ابوهاله نباش‌بن زراره بوده است یا ابوهاله زراربن‌نباش یا ابوهاله مالک‌بن نباش تمیمی یا مالک‌بن زراره‌ یا‌ هند، در منابع تاریخی اختلافات زیادی مشاهده می‌شود. همچنین در اینکه ابتدا‌ با‌ ابوهاله ازدواج کرده است یا با عتَیق‌بن‌ عائذ‌، یا‌ اساساً این فرد جزو صحابی پیامبر بوده‌، اختلاف‌نظر‌ وجود دارد.

تعابیری که تحت عناوین مباشر، پیشکار، عامل، اجیر و مانند آن از‌ سوی‌ مستشرقان، طی سفر تجاری به‌ شام‌ دربار پیامبر‌ آورده‌ شده‌ است، در این دور زمانی با‌ واقعیات‌ تاریخی سازگار نیست؛ زیرا که همکاری پیامبر به شکل مضاربه یا مشارکت‌ بوده‌ است و حضرت خدیجه در جریان سفر‌ شام، اموال و غلام خود‌ را‌ نیز در اختیار آن حضرت‌ قرار‌ داد. همچنین مورخان اسلامی بر این امر تصریح کرده‌اند که حضرت خدیجه افرادی‌ را‌ به شکل مضاربه به همکاری‌ دعوت‌ می‌کرد‌. افزون‌براین، بنا به‌ نهى‌ در روایات منابع کلامی‌ متقدم‌، اجیر شدن (اجار نفس) مؤمن نزد صاحب‌کار به کراهت حمل شده است؛ زیرا با‌ تمسک‌ به این طریق، راه به‌دست آوردن‌ روزی‌ را برای‌ خود‌ محدود‌ می‌سازد. رسول اکرم نیز‌ از این امر مستثنا نبود؛ چنان‌که یعقوبی تصریح کرده بود، پیامبر هرگز اجیر کسی نشد‌.

این‌ مسئله که گزارش‌های میسره پیرامون کرامات‌ و معجزات‌ پیامبر‌ بذر‌ آشنایی‌ با محمد را‌ در‌ دل خدیجه نهاد، از مسلمات تاریخ است و منابع اصیل تاریخی آن را بیان کرده‌اند و دلیلی برای‌ اشتیاق‌ خدیجه‌ به پیامبر برشمرده‌اند. چنین برداشتی در نگاه‌ آرمسترانگ‌ نیز‌ وجود‌ دارد‌. شاید‌ دلیل توجه آنها به این دست از روایات تاریخی، حضور راهبی مسیحی و پیش‌بینی‌های وی در کتب متقدم باشد.

۲. ازدواج حضرت خدیجه با رسول خدا

خدیجه پس از‌ بازگشت موفقیت‌آمیز کاروان تجاری و مشاهد نبوغ، شایستگی و پاکدامنی، محبوبیت و صداقت و پشتکار محمد به وی علاقه‌مند شد. ابوت درخصوص با روابط خدیجه و حضرت محمد اشاره می‌کند: «محمد جوانی خوش‌قیافه و برازنده بود‌. در‌ همان اوایل امر به‌صورت رؤیایی شیرین در انظار جلوه‌گر شده بود. بدین علت، قلب کارفرمای سالخورده و نیکوکارش خدیجه را تسخیر کرد و رؤیای شیرین این بانوی بیوه تحقق یافت». برخی‌ مستشرقان‌ معتقدند در امر ازدواج، خدیجه پیشقدم شده و پیشنهاد ازدواج را به محمد داده است. خدیجه دراین‌باره به محمد گفت: «من تو را ای‌ عموزاده‌، خود دوست دارم، زیرا تو‌ با‌ من خویشاوندی؛ و مردم برای تو احترام قائل‌اند، زیرا تو امینی؛ و تو دارای شخصیتی جالب و جذاب می‌باشی و در گفتار خود صادق هستی».

در ابتدا، محمد‌ فقر‌ خود را بهانه قرار‌ داد‌؛ اما وقتی اصرار خدیجه را دید، پیشنهاد ازدواج را پذیرفت. پس از ازدواج قرار شد محمد بیست ماده شتر به‌عنوان مهر به خدیجه بدهد. ایشان نیز در روز عروسی، زید‌، برد‌ جوان پانزده ساله را به محمد هدیه داد. در میان مستشرقان، سایکس دربار این ازدواج می‌افزاید: «خدیجه پس از تحصیل اجازه از پدرش، ولی با تدبیر و حیله، به نکاح محمد‌ درآمد‌». همچنین آندره‌ تور و مویر در این زمینه شرح می‌دهند که خدیجه برای گرفتن رضایت پدرش، وی را با شراب‌ مست کرد؛ چراکه از راه دیگر نمی‌توانست رضایت او را جلب‌ کند‌. در‌ مقابل، وات تأثیرپذیری خدیجه از معجزات محمد و کسب موافقت پدر ایشان در حالت مستی را رد می‌کند‌ و ‌‌آن‌ را غیرقابل قبول می‌داند. مستشرقین از این ازدواج با عنوان تحولی بزرگ در‌ زندگی‌ محمد‌ گامی مهم و نقط عطفی در زندگی و رسالت ایشان یاد کرده‌اند و حتی کتز نقط اوج زندگی‌ پیامبر قبل از آغاز وحی را ازدواج دانسته است.

در زمین سن ازدواج‌، اکثریت منابع سن محمد‌ را‌ ۲۵ سال و خدیجه را چهل سال گفته‌اند. البته برخی منابع سن پیامبر را ۲۴ یا ۲۸ یا ۲۹ سال بیان کرده‌اند. از میان مستشرقان، وات، آرمسترانگ و کلن سن خدیجه را با‌ تردید پذیرفته‌اند. آنها با بیان آنکه خدیجه توانست برای محمد شش فرزند بیاورد، احتمال داده‌اند که خدیجه را چند سالی باید جوان‌تر فرض کرد. به‌نظر می‌رسد درواقع مورخان بر آن بوده‌‌اند‌ تا‌ در سن حقیقی خدیجه مبالغه کنند تا بر مسن‌تر بودن وی از همسرش تأکید کرده، این مطلب را القا نمایند که به‌عنوان زنی صاحب جاه، صرفاً محمد را برای خود‌ انتخاب‌ کرده است. البته در مدخل «محمد» در دایر‌المعارف اسلام سن خدیجه در زمان ازدواج ۴۳ سال ذکر شده است. ثمر این ازدواج، چهار پسر و دو دختر بود که پسرها‌ در‌ خردسالی درگذشتند. خاورشناسانی همچون لوبون، دوسلیه و کلن برای خدیجه چهار دختر و سه پسر برشمرده‌اند. همچنین آرمسترانگ اسامی فرزندان پیامبر را ذکر می‌کند و کِتز نیز به داستان تولد حضرت فاطمه‌ و آمدن‌ کنیزان‌ آسمانی اشاره می‌نماید.

مستشرقان به‌تفصیل‌ به‌ پیامدهای‌ اجتماعی، اقتصادی و معنوی ازدواج خدیجه و محمد اشاره کرده‌اند. برخی از منظر اقتصادی این ازدواج را تحلیل کرده‌اند. از منظر وات، این‌ ازدواج‌ موجب‌ تقویت روحی محمد شد و به او این فرصت‌ را‌ داد که نبوغ خود را تنها در راهی که مورد توجه مکه بود، یعنی تجارت، به‌کار اندازد. حتّی در‌این‌باره‌ بیان‌ می‌کند‌: «تأمین اقتصادی که با ازدواج به‌دست آمد، مرد جوان را‌ قادر کرد تا تمایل خود را به تفکر، درون غاری دورافتاده بر فراز تپ لم‌یزرع در بیرون شهر‌ مکه‌ تعقیب‌ کند». همچنین این ازدواج، محمد را از گرفتاری اقتصادی و تلاش برای‌ قرصی‌ نان آزاد کرد و وی توانست استقلال مالی به‌دست آورد. این ازدواج از نظر دیگر شرق‌شناسان، ازدواج‌ مسعود‌، درخشان‌، توأم با خوشبختی و شادی برای دو طرف بوده است. محمد بعد از‌ این‌ ازدواج‌، موقعیتی راحت و زندگی مرفهی را آغاز کرد و فرصت تفکرات روحانی و معنوی را به‌واسط فداکاری‌ مؤثر‌ و پردامن‌ همسر توانا و شایست خود ‌یافت.

۲-۱. نقد و بررسی ازدواج حضرت خدیجه با رسول خدا

از‌ بررسی‌ دیدگاه برخی مستشرقان به‌نظر می‌رسد که آنها در بحث آغاز ازدواج، با الهام‌ گرفتن‌ از‌ روایات مورخانی چون ابن‌هشام، طبری و ابن‌اثیر، سعی در شاخ‌وبرگ دادن به این داستان داشته‌اند‌. طبق‌ این روایات، زمانی که آواز امانت، درستی، فضیلت و بزرگواری محمد در مکه پیچید‌ و به‌نام‌ «محمد‌ امین» شهرت یافت، خدیجه به این فکر افتاد تا با وی کار کند؛ ازاین‌رو سفر‌ تجاری‌ شام را با این مقدمه به او پیشنهاد داد که «آنچه مرا‌ شیفت‌ تو‌ کرده، همان راستگویى، امانت‌‏دارى و اخلاق پسندید تو است و من حاضرم مالی را با غلامی به‌نام‌ میسره‌ در‌ اختیار تو قرار بدهم و در مقابل، بیش از آنچه به دیگران می‌دادم‌، به‌ تو بپردازم». محمد که از وضع نامطلوب زندگانی سرپرست و عموی خویش ابوطالب براثر پیری و کثرت عائله‌ و کمی‌ درآمد آگاه بود، این پیشنهاد خدیجه را پذیرفت. همچنین، ازیک‌سو، حضور محمد‌ در‌ این سفر تجاری برکت‌های فراوانی را برای‌ کاروان‌ خدیجه‌ به‌بار آورد، و ازسویی‌دیگر، خدیجه پس از شرح‌ جزئیات‌ این سفر از جانب میسره، مجذوب شخصیت او شد و فرستاده‌ای را نزد محمد‌ فرستاد‌ تا جویای عدم ازدواج وی‌ شود‌ و رغبت و علاق‌ خویش‌ را‌ به اطلاع او برساند. بنا بر‌ این‌ نقل تاریخی، ادعای پیشقدم شدن خدیجه در پیشنهاد ازدواج با محمد از‌ جانب‌ برخی مستشرقان تأیید می‌شود. ازسویی‌دیگر، صرفاً‌ شرایط مادی و زیبایی پیامبر‌ به‌عنوان‌ دلیلی برای ازدواج از منظر‌ حضرت‌ خدیجه که ابوت آن را به‌تأسی از تفاوت‌های طبیعی بین فرهنگ آنان و فرهنگ‌ دینی‌ مسلمانان مطرح کرده بود مورد‌ تردید‌ واقع‌ می‌شود.

آن بخش‌ از‌ دیدگاه مستشرقان که بر‌ مشروب‌ خوراندن حضرت خدیجه بر پدرش برای کسب اجاز ازدواج اشاره دارد، از دعاوی نادرستی‌ است‌ که منابع متقدم بر آن تأکید‌ ورزیده‌اند‌؛ زیرا چنان‌که‌ گفته‌ شد‌، پدر خدیجه، خویلدبن‌اسد، پیش‌ از جنگ‌های فجار درگذشته بود و عموی ایشان که وکالت را در امر ازدواج عهده‌دار بود‌، سلطه‌ای‌ بر وی نداشت تا او را‌ مجبور‌ به‌ ازدواج‌ کند‌. همچنین خدیجه در‌ دوران‌ جاهلیت به‌سبب عفت و پرهیزگاری سرآمد زنان عصر خود بود و به «طاهره» و «سید نساء قریش» معروف گشته‌ بود‌. بر‌ این اساس، آندره تور و مویر با استناد‌ به‌ برخی‌ منابع‌ متقدم‌ و به‌دور‌ از تطبیق اخبار مرتبط با خدیجه و بر اساس فرهنگ حاکم بر فضای شرق‌شناسی، به چنین استدلالی دست یافته‌اند.

دربار سن حضرت خدیجه در هنگام ازدواج، اختلافاتی در‌ روایات تاریخی ‏دیده مى‏شود؛ چنان‌که در برابر نقل مشهورِ چهل‌سالگی ایشان، اقوال مطرحی چون قول ‏۲۵ یا ۲۸ سال وجود دارد. به‌رغم طرح اقوال ضعیف‌تری چون ۳۰، ۳۵، و ۴۵ سالگی‌ از‌ سوی ابن‌کثیر و حلبی و نیز ۴۶ سالگی از جانب بلاذری، غالباً منابع تاریخی متقدم نقل مشهور چهل‌سالگی را ترجیح داده‌اند. احتمالاً تاریخ‌نگاران عرب رقم ‏«چهل‏» را به‌دلیل آنکه طبق روایات‌ و قرآن‌ نشانگر یک دور کامل بوده است، ‏انتخاب کرده‌اند. بنا بر این نقل مشهور، غالب مستشرقان نیز بر این عقیده‌اند که خدیجه در آن‌ برهه‌ از زمان چهل ساله بوده‌اند‌.

شاید‌ توجیهی که بتوان به عنوان تأبیدى برای اقوال مطرح کمتر از چهل سال (۲۵ و ۲۸ سالگی) در نظر گرفت، تعداد فرزندانى باشد که خدیجه‌ به‌دنیا‌ آورده است. تأیید دیگر‌ این‌ گفتار نیز می‌تواند وضع حمل فاطمه‏(ع) و ولادت آن بانوى محترمه در سال پنجم بعثت‏ ‏باشد؛ درحالی‌که با توجه به این واقعیت تاریخی که خدیجه در سال دهم بعثت از دنیا‌ رفته‌ است، ایشان دوران شصت سالگى خود را سپری می‌کند. بنابراین، چنین رخدادی کمی بعید به‌نظر می‌رسد و همین موضوع سبب شده است تا قول ۲۸ ‏سالگی نیز خالى از قوت نباشد‌. بر‌ این اساس‌، احتمالاً استدلال‌هایی از این دست موجب شد تا وات با مطرح ساختن فرضی جوانی خدیجه در به‌دنیا‌ آوردن فرزندان متعدد، در کنار آرمسترانگ و کلن، ضمن همسویی با سن‌ چهل‌ سالگی‌ ایشان، تردید جدی را بر آن نقل مشهور وارد سازند؛ یا روت‌‌ون، جدای از پذیرش آن، سن ‌‌زیاد‌ خدیجه را مبالغه‌ای از سوی مورخان اسلامی مطرح کند.

نکت مهم در اظهار‌نظر‌ مستشرقانی‌ چون‌ پطروشفسکی، پورت و میکل، دربار سن پیامبر در هنگام ازدواج است که با منابع متقدم همخوانی‌ ندارد. با رجوع به منابع تاریخی که متفقاً بر این اعتقادند که پیامبر‌ در این برهه از‌ زمان‌ در ۲۵ سالگی خود به‌سر می‌برد، ازیک‌سو چنین نظری مغایر با منابع تاریخی است و ازسویی‌دیگر به‌دلیل مسن‌تر بودن خدیجه، در تناقض با قول ۲۵ سالگی سن ایشان در هنگام ازدواج با‌ پیامبر قرار می‌گیرد. همچنین بوهل در اثر خود، سن خدیجه را ۴۳ سال ذکر کرده است؛ درحالی‌که در منابع اشاره‌ای به این سن وجود ندارد.

در شمار دختران خدیجه اختلافى نیست‌؛ چنان‌که‌ اکثر منابع بر نام‌های زینب، رقیه، ام‌کلثوم و فاطمه اتفاق‌نظر دارند؛ اما برخی برخلاف نظر همسوی لوبون، دوسلیه و کلن با منابع تاریخی، تعداد دختران را دو تن ذکر کرده‌اند. در تعداد‌ و نام‌های‌ پسران ناهماهنگی‌هایی در منابع تاریخی دیده می‌شود؛ چنان‌که بر آرای مستشرقین نیز تأثیر گذاشته است. به‌نظر می‌آید برخی مستشرقان به‌تأسی از طبری، پسران حضرت را چهار نفر با نام‌های‌ قاسم‌، طیب، طاهر و عبدالله ذکر کرده‌اند. ابن‌اسحاق، ابن‌هشام و قاضی ابرقوه در مواضعی یکسان، تنها قاسم، طیب و طاهر را از پسران ایشان برشمرده‌اند. احتمالاً لوبون، دوسلیه و کلن بر مبنای گفتار این‌ سه‌ منبع‌، خدیجه را دارای سه فرزند‌ پسر‌ معرفی‌ کرده‌اند؛ اما ابن‌سعد معتقد است از پسران خدیجه به جز قاسم، عبدالله نیز با القاب طیب و طاهر در دوران اسلام به‌ دنیا‌ آمدند‌. برخی از مورخان اسلامی نیز دیدگاهی مشابه ابن‌ سعد‌ دارند. بر این اساس، مجموع فرزندان پیامبر از خدیجه، شش نفر شامل چهار دختر و دو پسر بوده است که‌ دلیل‌ اختلاف‌ در تعداد آنها در بین مورخان اسلامی، اشتباه یا اختلاف‌ میان اسم و لقب فرزندان پسر است و چنین برداشت می‌شود که نام‌های قاسم و عبدالله در بیشتر منابع تکرار شده‌ و دیگر‌ نام‌ها‌ القاب این دو فرزند بوده است. این آشفتگی در منابع متقدم‌، بر‌ آرای مستشرقین نیز مؤثر واقع گشته و دلیل اختلاف‌نظر آنان در تعداد فرزندان پیامبر از خدیجه شده‌ است‌.

ادعای‌ مستشرقان که ثروت حضرت خدیجه وضع اقتصادی پیامبر را متحول ساخت، با‌ مشاهد‌ وضع‌ زندگانی شخصی پیامبر پس از ازدواج با همسر ثروتمندی چون خدیجه، رد می‌شود. پیامبر‌ در‌حالی‌که‌ می‌توانست‌ از اموال خدیجه در جهت رفاه و آسایش خود بهره گیرد، همواره خود را هم‌سطح‌ فقیران‌ جامعه نگه داشت و زندگانی وی با پیش از ازدواج تفاوتی نداشت. همچنین دراین‌باره‌ که‌ پیامبر‌ پس از ماجرای سفر شام و ازدواج با خدیجه دست به کارهای تجاری زده یا‌ نبوغ‌ خود را در راه تجارت مکه به‌کار انداخته باشد، نمی‌توان به یک واقعیت‌ قطعی‌ دست‌ یافت؛ چنان‌که مورخان دراین‌باره سکوت کرده‌اند. گرچه بنا به احتمالات مفسران قرآن دربار آی شریف‌ «وَوَجَدَکَ‌ عَائِلاً فَأَغْنَی» اشاره به رهایی پیامبر از فقر مالی پس از ازدواج‌ با‌ حضرت‌ خدیجه دارد، لکن وجود روح قناعت و شکرگزاری و غنای علمی از طریق نزول وحی و نیز استجابت‌ دعا‌ و بی‌نیازی‌ ایشان از مخلوقات، سبب شد تا ثروت خدیجه در مسیر پیشبرد اهداف‌ الهی‌ رسول خدا هزینه شود و صرف توسع زندگی، رفاه و آسایش شخصی نگردد؛ چنان‌که بخش قابل توجهی از‌ اموال‌ خدیجه مصروف محاصر اقتصادی مسلمانان در شعب ابی‌طالب گشت و این ماجرا شاهدی‌ تاریخی‌ بر این مدعاست.

۳. حضرت خدیجه و بعثت رسول‌ خدا‌

در‌ مقطع زمانی ازدواج تا بعثت رسول‌الله در‌ منابع‌ متقدم اطلاعات محدودی وجود دارد و این مسئله در آثار مستشرقان انعکاس یافته است‌. ‌در‌ این میان، تحلیل و ارائ مطالب‌ برخی‌ مستشرقان سرشار‌ از‌ عناد‌ و غرض‌ورزی است؛ به‌گونه‌ای‌که ورتو بر اساس‌ تصویرگری‌های‌ ضداسلام قرون وسطی معتقد است پیامبر پس از آنکه با ازدواج به‌ شکوه‌ و شهرت رسیده بود، اکنون برای رسیدن‌ به قدرت بهترین روش‌ را‌ در بنیان نهادن دینی جدید‌ احساس‌ کرد.

زندگی پیامبر در حدود چهل سالگی ناگهان تغییر پیدا کرد. پس از‌ آنکه‌ پیامبر صدای وحی را برای‌ نخستین‌بار‌ در‌ غار حرا شنید‌، هراسان‌ به خانه برگشت و از‌ خدیجه‌ خواست که وی را بپوشاند. خدیجه در این زمان او را در آغوش گرفت‌ و سعی‌ می‌کرد با نوازش، وحشت را از‌ او‌ دور کند‌. با‌ اینکه‌ در ابتدا به‌نظر می‌رسید‌ «محمد [ص] دیوانه یا مریض شده است، ولیکن جریان دعوت را با خدیجه در میان‌ گذاشت‌». پورت در این خصوص می‌افزاید: «خدیجه‌ حتی‌ یک‌ دقیقه‌ در‌ اعلام ایمانش مسامحه‌ نداشت‌. این جمله باید به افتخار محمد نوشته شود که برای او نیز ایمان خدیجه تعجب نداشت‌؛ زیرا‌ محمد‌ ثابت کرده بود که برای این زنی‌ که‌ او‌ را‌ با‌ محبت‌ و عشق از فشار نیازمندی نجات داده است، مهربان‌ترین و دقیق‌ترین شوهر است».

مستشرقان به‌کرات از وابستگی روحی-روانی پیامبر در آغاز بعثت به خدیجه نوشته‌اند. خدیجه هرگز شک‌ و تردیدی از گفتار محمد به خود راه نداد و هرگز به فکرش نرسید که محمد چیزی جز واقعیت می‌گوید. خدیجه رؤیا و حالات عارضه بر محمد را مظهر واقعی اراد خدا تلقی‌ کرد‌. خدیجه از صمیم قلب دعوت پیامبر را پذیرفت و پیامبر سپاس ایمان او را که از آتشفشان دلش تراوش داشت، نمود. برای کسی هیچ‌چیز لذیذتر از آن نیست که در‌ رأی‌ و عقید خود شریک و هم‌عقیده ببیند. خدیجه اظهارات محمد را با ورق‌بن نوفل در میان گذاشت و او به وی اطمینان داد که محمد صاحب‌ شریعت‌ خواهد بود. بدین‌ترتیب، خدیجه مجاب‌ شد‌ که آنچه محمد دیده، وحی صادق و آسمانی است و او را تشویق، تشجیع و متقاعد کرد که رسالت خویش را به مردم اعلام کند.

اکثریت مستشرقان‌، خدیجه‌ را نخستین ایمان‌آورنده به‌ پیامبر‌ ذکر کرده‌اند. پس از آن، خدیجه با محمد به نماز ایستاد. با آنکه طیف وسیعی از مستشرقان دیدگاه مناسبی به رابط حضرت محمد و خدیجه داشتند، پیر بیل مدعی است که‌ خدیجه‌ به‌دلیل آنکه فریب خورده بود یا از روی تظاهر، راه می‌افتاد و خانه‌به‌خانه به مردم می‌گفت شوهرش پیامبر است و بدین‌وسیله می‌کوشید تا هواداران بیشتری را به‌سوی او جلب کند. خدیجه مشتاقانه‌ حامی‌ پیامبر در‌ سال‌های دعوت عمومی بود و در سال هفتم بعثت به‌همراه پیامبر و دیگر پیروان ایشان به شعب ابی‌طالب رفتند‌. در این دوره، خدیجه در کنار محمد مقاومت و ایستادگی کرد. محمد‌ بخش‌ عظیمی‌ از ثروت خدیجه را صرف مستمندان و فقرا کرد؛ تاجایی‌که خانواد او در مشقت نسبی به‌سر می‌بردند. در ‌‌این‌ دوره، ثروت خدیجه دچار ضرر عمده‌ای شد. نخست بزرگ وی، هدی مهربانی و خیرخواهی‌ خدیجه‌ به‌ او بود و ایشان با افتخار در نیکوکاری افراط می‌کرد. لینگز و آرمسترانگ از حوادث دور شعب‌ ابی‌طالب به این جریان پرداخته‌اند که از سوی برادرزاد خدیجه مقداری آذوقه، از‌ جمله آرد، به شعب‌ آورده‌ می‌شد که اعتراض ابوجهل را در پی داشت. پس از آن، ابوالبختری بر سر ابوجهل ضربه‌‌ای وارد می‌کند و می‌گوید: آرد از آن عم اوست. محاصره، به‌رغم کمک‌های غذایی که به اردوگاه‌ محمد می‌آمد، آثار سوء خود را بر او و یاران و خویشاوندانش بر جای گذاشت.

۳-۱. نقد و بررسی حضرت خدیجه و بعثت رسول خدا

رویکردهای دنیوی و تفسیرهای مادی لینگز، آرمسترانگ، دوسلیه و آرنالدز، کلن و درمنگهم از‌ مقول‌ بعثت و نبوت پیامبر اکرم و نیز برداشت «تجرب شخصی» از وحی به آن حضرت افزون بر آنکه ناشی از روحی اومانیستی و فرهنگ انسان‌گرایی حاکم بر شرق‌شناسی است، ریشه در روایتی تاریخی‌ دارد‌ که صرفاً نقش خدیجه و ورقبن‌نوفل را در تثبیت و تأیید نبوت رسول خدا پررنگ جلوه داده است؛ درحالی‌که با رجوع به منابع تاریخی، راوی اصلی این خبر از سوی عایشه‌ ذکر‌ نشده و نقل وی فاقد سند و اعتبار است و در اصطلاح مرسل می‌باشد.

استناد گزی