فایل پاورپوینت کامل تحلیل تطبیقی شاخصه های معنویت در عصر ظهور و عصر مدرن

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تحلیل تطبیقی شاخصه های معنویت در عصر ظهور و عصر مدرن :

طرح مسئله

از مؤلفه ها و لوازم اصلی دین و دین داری معنویت و کسب آرامش روحی و روانی است. اصل نیاز به چنین آرامشی نیاز همه انسانهاست و در طول تاریخ همواره آدمی به دنبال کسب چنین امری بوده است. اما آیا صرفا دین و دین مداری چنین آرامشی را به ارمغان می آورد؟ یا اینکه بدیلی غیر از راه دین برای کسب آن وجود دارد؟ برخی امروزه مدعی آن هستند که می توان بدون وابستگی به دینی خاص به دنبال معنویت بود و از معنویت منهای دین سخن می گویند. اقبال به معنویت علی رغم رشد علم و تکنولوژی و تمام تلاش هایی که دنیای مدرن برای کاهش و یا حذف مسائل دینی و معنوی انجام داده، قابل انکار نیست. غرب جدید با توجه به مبانی و مؤلفه های مدرنیسم می بایست از دین داری از سنخ مسیحیت فاصله بگیرد؛ اما نمی توان از اموری که فطری است و اقبال درونی نسبت به آن برای انسانها وجود دارد، فاصله گرفت. مبانی یادشده با دین داری منافات دارد؛ باید به فکر جایگرینی برای نتایج دین داری که در رأس آنها معنویت است، در نظر گرفت. از این جهت عده ای به معنویت منهای دین توجه کره و آن را در حد وسیعی با ابزارهایی مانند رسانه های مکتوب و مجازی توسعه داده و طرف دارانی را برای خود همراه نموده اند. به تعبیر یکی از محققان: «در طول دو هزار سال تاریخ مغرب زمین، معنویت در انحصار دین بوده است و این ها درهم تنیده و تقریباً جدایی ناپذیر بوده اند اما در روزگار ما به نظر می رسد که این وضعیت در حال تغییر است. میلیون ها انسان با اذعان به اینکه دین و معنویت امر واحدی نیستند در طلب طرق معنوی بدیل، دین نهادینه را رها کرده اند.» (الکینس، ۱۳۸۵: ۹۹)

اقبال و رویکرد گسترده انسان ها در جوامع گوناگون به انواع معنویت ها، گواه این نیاز درونی انسان است. با وجود ایجاد فضای تکثرگرایی فرهنگی و مذهبی در نقاط مختلف جهان و زندگی کردن ملیت ها و فرهنگ های دینی و معنوی گوناگون در کنار هم، معنویت را می توان وجه مشترک تمام این فرهنگ ها و ادیان دانست. ازاین رو حتی در کشوری مانند انگلستان قانون اصلاح آموزش و پرورش مصوب سال ۱۹۸۸ م، بر رشد و تحول معنوی دانش آموزان اشاره می نماید. (هیلنز، ۱۳۸۷: ۲/۱۲۸۲) زیرا وجود دانش آموزانی با فرهنگ ها و مذاهب گوناگون در یک کلاس درس، سبب می شود معلم نتواند به تبیین و تبلیغ یک دین و فرهنگ خاص در کلاس درس بپردازد. در این میان مفهوم معنویت نقطه مشترکی است که معلم می تواند به توضیح و تبیین آن برای همه دانش آموزان بپردازد. از سوی دیگر رشد و شکوفایی معنوی و روحی دانش آموزان می تواند زمینه پیشرفت های چشم گیری را در زندگی آنان ایجاد نماید. به همین سبب نظام های آموزشی و نیز سازمان ها و نظام های بهداشتی و درمانی و حتی مراکز و ادارات گوناگون، رویکردی معنویت گرا نسبت به کارمندان و مجموعه زیر نظر خود پیدا کرده اند و دوره های معنوی برای آنان برگزار می نمایند. در دوره معاصر با وجود حاکمیت مدرنیسم، روند رشد معنویت خواهی به سهولت قابل مشاهده بوده و با وجود شعار خدا مرده است؛ اقبال به معنویت قابل توجه است. (حمیدیه،۱۳۸۹: ۱۸۸)

عوامل گرایش به معنویت در این دوران و پس از آن عبارت اند از: روشن شدن آثار فردی و اجتماعی دین؛ بن بست فلسفه های پس از رنسانس در پاسخ به پرسش های بنیادین انسان؛ ناکامی علم تجربی در حل مشکلات مادی و معنوی؛ بحران های فردی و اجتماعی ناشی از نحوه زندگی مدرن؛ پژوهش های تازه در علوم روان شناختی و فراروان شناسی. (محمدی،۱۳۹۰: ۱۱۷)میلتون، پرکارترین محقق در حوزه جامعه شناسی ادیان عصر جدید می نویسد: «بیش از دو هزار فرقه معنویت گرا در آمریکا و بیش از دو هزار جریان معنویت جویی در اروپاست و در صد کمی از آن ها مشترک اند. در حقیقت با گذشت حدود چهل سال نزدیک به چهار هزار مکتب و فرقه عرفانی و معنوی در جهان غرب شکل گرفته است. این جریان های معنویت گرا، طیف بسیار متنوعی دارد و از عرفان ادیان ابراهیمی تا استفاده از مواد مخدر و روابط آزاد جنسی را در برمی گیرد. در واقع به هر چیزی که به نوعی فرصت فرارفتن از چارچوب های جامعه مدرن و روی گردانی از هنجارهای تمدن مادی و سرمایه داری را فراهم کند معنویت شناخته می شود.» (مظاهری سیف، ۱۳۸۹: ۲۱-۲۲)

در اینکه برخی از کارکردهای معنویت دینی در معنویت های منهای دین هم برآورده می شود شکی نیست؛ اما سخن بر سر آن است که آیا معنویت های منقطع از دین می توانند همه کارکردهای معنویت دینی را به دنبال داشته باشند؟ معنویت های مدرن با چه آسیب هایی مواجه هستند؟ با توجه به گسترش گرایش جوانان سرزمینمان به برخی از این معنویت های نوپدید، ضرورت پرداختن دقیق و علمی و تطبیق و مقابله این معنویت ها با معنویت اسلامی آشکار می گردد.

در مقایسه تطبیقی میان معنویت دینی و مدرن، از زوایای مختلف می توان به این بررسی پرداخت. از مدل های اساسی در معنویت دینی با خوانش اسلامی، معنویت عصر ظهور است؛ چراکه در عصر حاکمیت دین به رهبری حضرت مهدی (عج) دین بر افق هستی سایه انداخته و ظهور و تجلی حقیقی دین را در آن دوران شاهد خواهیم بود. از این جهت کارکردهای اساسی دین داری نیز در آن زمان بروز خواهد یافت. ازجمله آنها معنویت است. با بررسی تطبیقی این مدل از معنویت با معنویت عصر مدرن به تفاوت های فراوان و آشکار این دو پی خواهیم برد. اگرچه در این حوزه می توان علاوه بر شاخص های این دو سنخ از معنوییت، به مبانی، کارکردها و مؤلفه های آن دو نیز به صورت تطبیقی پرداخت؛ اما مجال اندک این تحقیق ما را برآن می دارد که دست به گزینش زده و از میان آنها به شاخصه ها بپردازیم. اگرچه در خود شاخصه ها هم می توان با غور بیشتر به صورت تطبیقی هر مورد را موضوع یک تحقیق مستقل قرار داد. با مراجعه با آثار مکتوب در حوزه منشورات علمی کشور اعم از کتاب و مقاله، تحقیق مستقلی در مورد این تحقیق مشاهده نگردید. البته در حوزه معنویت مدرن و یا تطبیق معنویت دینی و مدرن تاکنون چندکار مفید انجام شده است؛ اما هیچ یک ناظر به تحقیق فعلی نیست.

بررسی تطبیقی هم به این معناست که برخی از شاخصه های معنویت در عصر ظهور با معنویت مدرن اشتراکات و افتراقاتی دارند. در کلیت و عنوان شاخصه ها و گاهی در برخی محتوا مشترکاتی وجود دارد؛ اما در عمده موارد در محتوا میان آنها اختلاف است. با بررسی تطبیقی می توان حقانیت و میزان کارایی هریک را نشان داد. درواقع در این بررسی تطبیقی اشکالات رویکرد معنویت مدرن با شاخصه های آن بیان می شود و مزایا و برتری های معنویت عصر ظهور در برابر آن بیان خواهد شد.

ضمن اینکه بیان و تحلیل معنویت دینی در پرتو حکومت مهدوی در آخرالزمان برای امروز ما نیز ضرورت فراوانی دارد؛ چراکه اوج و گسترش معنویت های مدرن در فضای جهانی و کشور ما سبب اقبال به این سنخ از معنویت ها شده است. باید با بیان معنویت اصیل دینی شور و تحول مجازی و کاذب که در برخی جوانان پدیدی آمده تغییر یابد و به دنبال جایگزین اصلی آن که با فطرتشان سازگار است، باشند و این مهم در پرتو این بحث و مسئله تطبیقی حاصل می آید.

دین و معنویت

محققان معمولا دو واژه دین و معنویت را در کنار هم به کار می برند. گاهی با پذیرش معنویت دینی، قید دین به معنویت اضافه می شود و گاهی با انکار آن، معنویت منهای دین مطرح می گردد. در یک تقسیم بندی می توان جریان های معنوی را به دو قسم کلان دینی و غیر دینی تقسیم کرد. اما قبل از بیان معنویت های غیر دینی باید منظورمان را از دین و معنویت مشخص نماییم. درباره تعریف دین میان متفکران وحدت نظر وجود ندارد. دلیل آن مشخص است؛ چراکه چگونه می توان از دین تعریف مشخصی ارائه داد که همه ادیان را اعم از ادیان مادی و معنوی، ادیان الهی و غیر الهی، ابراهیمی و غیر ابراهیمی دربرگیرد؟ با این حال پژوهشگران عرصه دین شناختی با مسامحه به تعریف از دین اشاره داشته اند. یکی از آنها در تعریف دین این گونه می نویسد: «دین عبارت است از سازمان یابی حیات بر محور ابعاد عمقی تجربه که بر طبق فرهنگ محیط از نظر صورت، کمال و روشنی فرق می کند.» (الیاده، ۱۳۷۵: ۶۸) دیگری دین را: « متشکل از مجموعه ای از اعتقادات، اعمال و احساسات (فردی و جمعی) است که حول مفهوم حقیقت غایی سامان یافته است»(پترسون و دیگران، ۱۳۷۹: ۲۰) می داند. در تعریف دیگری از متفکران غربی می خوانیم: «دین به پرسش های راجع به خاستگاه جهان، نوع بشر، ومعنای زندگی و مرگ پاسخ می گوید.» (بیتس و پلاگ، ۱۳۹۲: ۶۸۷) در میان متفکران اسلامی برخی دین را همان روش زندگی می دانند. (طباطبایی، ۱۳۸۸ الف: ۳) اگر دین را این گونه تعریف کنیم همه مکاتب الهی و الحادی را دربر می گیرد. چراکه راه و روش زندگی می تواند از ناحیه وحی و نبوت ارائه شود تا ادیان الهی را شکل دهد و می تواند از راه وضع و قرارداد بشری شکل گیرد. (همو، ۱۳۸۸ ب:۵) اما مراد ما از دین در این تحقیق ادیان الهی است که در تعریف آن می توان این گونه بیان داشت: «دین مجموعه عقاید، اخلاق و قوانین و مقرراتی است که برای اداره فرد و جامعه انسانی و پرورش انسان ها از طریق وحی و عقل در اختیار آنان قرار دارد.» (جوادی آملی، ۱۳۸۱: ۲۷) اما سخن درباره معنویت تاحدودی سختر از تعریف دین است. در لغت معنویت در معانی متعددی مانند «حقیقی، راست، اصلی، ذاتی، مطلق، باطنی و روحانی؛ مقابل مادی، صوری و ظاهری» (دهخدا، ۱۳۷۳: ۱۸۷۱۱) به کار می رود.

معنای اصطلاحی معنویت (spirituality) امری سهل و ممتنع است. از سویی با توجه به تلقی عام از معنویت، تعریف آن امری سهل می نمایاند؛ معانی مانند ارتباط با عالم معنا، ماورایی، غیرمادی و از این قبیل تعاریف در این بخش می گنجد؛ تعاریفی که چندان دقیق نیستند. از سوی دیگر با توجه به اختلافی که بین اندیشمندان در تلقی از معنویت وجود دارد تعریف دقیق آن دیگر امری سهل نیست. عده ای مانند اوریلی (۱۹۹۳) گستردگی معنا و مفهوم معنویت را در حدی می دانند که می گویند: « می توانیم از معنویت هر معنایی را استخراج کنیم؛ ازاین رو حتی توصیه حذف واژه معنویت را از فرهنگ لغات می دهد.» (صفایی مقدم، ۱۳۸۹ و ۱۳۹۰: ۹۱-۹۰) هافمن (۱۹۹۷) به برخی برداشت های متفاوت از معنویت اشاره دارد و می گوید «درحالی که برای برخی معنویت ناظر به فرم و ساختار زندگی عابدانه است برای برخی دیگر به معنی نوعی کل گرایی است و برای گروهی دیگر مراد از معنویت جستجوی معناست.» (همان) عده ای معنویت را این گونه تعریف می کنند: « به عنوان کوشش در جهت رشد و ارتقای حساسیت آدمی به خود، دیگران، سایر مخلوقات و خداوندی است که در درون و بیرون این مجموعه کلی قرار گرفته است.» (هیلنز، ۱۳۸۷: ۱۲۶۳) عمده متفکران غربی معنویت را تجربه و تلاش معنوی انسان در ارتباط با امر متعالی می دانند. (فونتانا، ۱۳۸۵: ۳۷؛؛ ساراسوراتی، ۱۳۷۶: ۳۸-۳۹)

متفکران اسلامی تعریف مشخصی به خصوص درباره معنویت ارائه نکره اند؛ در دوره معاصر نیز عمدتا از ناحیه دو تن از محققان ایرانی (سید حسن نصر، مصطفی ملکیان) مسئله معنویت و تعریف آن ملاحظه می شود که تعریفی منحاز و مستقل از تعاریف متفکران غربی نیست. به عنوان نمونه بیان می دارند: «معنویت یا همان امر قدسی، امری واقعی است که لبّ و لباب ادیان و غایت زندگی انسان است.» (دین پرست،۱۳۸۷: ۱۲۲)؛ «زندگی معنوی یعنی زندگی نیک داشتن.» (ملکیان،۱۳۸۹: ۲۷۷)؛ «معنویت، دین عقلانیت یا دین عقلانی شده است.» (همو، ۱۳۸۱ الف: ۲۷۳)؛ «معنویت لبّ و گوهر ادیان است.» ( همان: ۳۱۶ و ۳۵۶)؛ «معنویت نگرشی به عالم و آدم است که به انسان آرامش، شادی و امید می دهد.» (همو، ۱۳۸۱ ب: ۳۷۶)؛ «معنویت ساحت مشترک بین ادیان و مذاهب است.» (همو، ۱۳۷۹) تعاریف یادشده از سوی محققان غربی و حتی ایرانی تا حدودی مبهم و کلی بوده و بیانگر معنای حقیقی معنویت دینی نیست. چراکه به تمام لوازم و اصول این سنخ از معنویت اشاره نشده و عمدتا ناظر به معنویت های مدرن است. در ادامه با تعریف مستقل از این دو معنویت تفاوت های آنها آشکار خواهد شد.

معنویت دینی

معنویت دینی درواقع صفتی است که از دین داری برمی خیزد. نوع زیستن دین مدارانه ارتباطی را بین انسان و خدا و عالم معنا شکل می دهد که برآیند آن زندگی معنوی خواهد بود. به این معنا که فرد دین دار در اثر باورمندی به خدا و حضور دائمی و همیشگی خدا در عالم هستی به معرفتی راه می یابد که خود را همواره در محضر او می بیند و همین امر سبب می شود تا به تعالیم الهی گردن نهد و زندگی خود را براساس آن سامان دهد. از این جهت زندگی او رنگ خدایی یافته و این همان معنای زندگی معنوی است که با التزام عملی و اخلاقی به خواسته های الهی سعادت و رستگاری را برای خود فراهم می آورد. معنویت دینی «ارتباط رشدیابنده با خدا که با دفع جاذبه های ظاهری دنیا، قلب انسان را در جاذبه لطف الهی توسعه می دهد و پشتوانه درونی فضیلت ها و رفتارهای اخلاقی است.» (مظاهری سیف،۱۳۹۳: ۱۷)

به معنای دیگر معنویت دینی مبتنی بر این امر که عالم هستی دارای دو صحنه غیب و شهود است، و عالم غیب همان عالم معناست، فرد دین دار را به این امر سوق می دهد که از پس از این عالم عالم حقیقی و معناداری وجود دارد که زندگی این جهانی و مقدمه برای رسیدن به آنجاست. در این ساختار انسان عالم غیب را نسبت به عالم شهود و دنیا اصل دانسته و دربرابر اصالت ماده و دنیا موضع می گیرد. به طور خلاصه در تعریف معنویت دینی می توان بیان داشت: معنویت دینی عبارت است از باور به خداوند و ایمان به امور غیبی و جهان آخرت که «ارتباط با خدای متعال از راه ایمان به خدا و غیب جهان، عواطف و انگیزه های الهی و نیز استعانت از نیروهای غیبی بر اثر قرب الهی.» ( سقای بی ریا۱۳۸۷: ۸۰) حاصل می شود. این مدل از معنویت در قالب ادیان الهی شکل می گیرد، آن هم ادیان الهی اصیل که به انحراف نینجامیده باشد. شکل کامل آن را در معنویت اسلامی می توان مشاهده کرد. البته در میان مدل های معنویت اسلامی ما از معنویتی دفاع می کنیم که اتصال به وحی را در قالب مسئله امامت در نظر داشته باشد. معنویت دینی عصر ظهور در پرتو همین معنا محصل خواهد شد. بنابراین معنویت عصر ظهور چیزی جدای از سبک معنویت نبوی و علوی نخواهد بود.

معنویت مدرن

تعرف اجمالی از معنویت مدرن را می توان این گونه بیان داشت: شیوه ای از زندگی که دربردارنده شادی، آرامش و رضایت باطن در زندگی این جهانی باشد. ( ملکیان، ۱۳۸۱ب: ۳۷۶)

شاخصه اصلی عصر جدید پیشرفت و توسعه (progressism) با محوریت انسان است. علم زدگی (scientism) آدمی را در صنعت و رفاه به پیشرفت رساند. این پیشرفت نه فقط در رفاه فردی، بلکه در حوزه های اجتماعی و اخلاقی نیز راه یافت. نظم، امنیت، عدالت، آزادی و برابری از آرمان های انسان جدید است. (همو، ۱۳۸۶ب: ۵۲-۴۸) این امور انسان را از خدای ادیان و آسمان دور ساخت؛ اما آدمی نمی تواند به معنویت و داده های فطری خود بی پاسخ باشد. اگرچه در قرن نوزده و بیست، اوج الحاد و بی خدایی را در آثار مکاتب و متفکران مشاهده می کنیم و شعارهایی متفکرانی چون نیچه، راسل، سارتر، فلو، هاوکینگ، داوکینز و. .. در مرگ خدا و بی معنایی دین را مشاهده می کنیم؛ اما در قرن ۲۱ بازگشت به معنویت و اعتقاد به زندگی پس از مرگ را در متن زندگی انسان غربی به راحتی می توان مشاهده کرد. (حمیدیه، ۱۳۸۹: ۱۸۸)

معنویت مدرن درواقع پاسخ به روح تشنه آدمی به مسائل فطری و ارتباط با امور معنوی است. اگرچه پاسخ ارائه شده پاسخی است مسخ شده(مظاهری سیف، ۱۳۸۷: ۱۸) و فاصله گرفته از ادیان الهی. تنوع جریان های معنوی مدرن به گونه ای است که به هر آنچه که فرصت فرارفتن از چارچوب های جامعه مدرن و روی گردانی از هنجارهای تمدن مادی را فراهم آورد، معنویت گفته می شود. (همان) به همین جهت در این سنخ از معنویت شاهد معنویت های گوناگون و گاه متعارض نسبت به هم هستیم. حتی تا آنجا این امر پیش می رود که از معنویت های سکس و شهوت آلود نیز به عنوان معنویت یاد می شود. (شریفی دوست، ۱۳۹۲ب: ۴۳۴-۴۰۹) به عنوان نمونه می توان از معنویت های اشو و کوئلیو یاد کرد. این تعدد و گستردگی به گونه ای است که برخی از محققان بیان داشته اند که در ظرف چهل سال نزدیک به چهار هزار مکتب و فرقه های معنوی در غرب شکل گرفته است. (مظاهری سیف، ۱۳۸۹: ۲۱) این تعدد سبب شده تا برخی(شریفی دوست، ۱۳۹۲ الف: ۲۲) به دسته بندی و گونه شناسی آنها پرداخته و برای سهولت در امر تحقیق و تطبیق آنها را در هفت دسته قرار دهند که عبارتند از: معنویت های روان شناسانه؛ معنویت های هنری؛ معنویت های جادومدار؛ معنویت های درمان گرا؛ معنویت های ورزشی؛ معنویت های رؤیامحور؛ معنویت های جنسی.

برخی از متفکران (رنه گنون) تمامی معنویت های نوظهور در غرب را با گونه های متفاوت از سنخ معنویت های کاذب و غیر حقیقی می دانند: «در تمدن غربی هیچ گونه سنت معنوی اصیل وجود ندارد تا مردم بتوانند بر آن تکیه کنند؛ بنابراین دست به دامان سنت های ساختگی و کاذب می شوند که هرگز وجود خارجی نداشته و لذا اغتشاش و هرج و مرج به بار می آورند.» (گنون، ۱۳۸۷: ۳۱)

البته درباره خود عصر مدرن بین متفکران اختلاف است که از چه دوره ای در غرب شروع می شود. برخی (آنتونی گیدنز) آن را از قرن هفدهم و برخی (میشل فوکو)آغاز آن را قرن هجدهم می دانند. (زرشناس، ۱۳۹۳: ۲۰۷) در یک تقسیم بندی می توان تحولات فکری فرهنگی غرب را در شش دوره گنجاند: غرب باستان، دوران هلنیزم، قرون وسطی، دوران جدید، دوران مدرن، و دوران پست مدرن. البته دو دوره اخیر محصول دوران جدید است. دوره مدرن درواقع بیانگر مجموعه متنوع و پیچیده ای از گسست های زیباشناختی از سنت رئالیسم اروپایی است که از اواسط قرن نوزدهم به بعد صورت گرفت و برپایه بسط صنعت، تکنولوژی، سرعت، پویایی و تحرک در جوامع شهری استوار شد. (جمعی از نویسندگان، ۱۳۹۱: ۲۰۸)

سعی متفکران مدرنیته عمدتا در وفاق میان مسیحیت و یافته های جدید علم و فلسفه مدرن بوده است. البته دین در این دوره چیزی فراتر از تجربه های سخصی و تجارب نفسانی نبود که با تجربه دینی شلایر ماخر به اوج خود می رسد. آقای گیدنز در تعریف این دوره بیان می دارد: « مدرنیسم اصطلاحا به شیوه هایی از زندگی یا سازمان اجتماعی مربوط می شود که از سده هفدهم به بعد در اروپا پیدا شد و به تدریج نفوذی کم و بیش در جهان پیدا کرد.» (گیدنز، ۱۳۷۷: ۴)

شاخصه های اساسی معنویت دینی عصر ظهور و معنویت مدرن

در حوزه معنویت بین متفکران اختلاف است که چه چیزهایی را به عنوان ارکان و مبانی این امر به حساب آوریم. معنویت از ویژگی های اختصاصی انسان است. مسئله معنویت را در امور غیر انسانی نمی توان مشاهده کرد. مثلا نمی توان درباره جمادات و نباتات و حیوانات و یا فراتر از همه اینها درباره ملائکه بیان داشت که آنان نیز زندگی معنوی دارند. بلکه این امر از اختصاصات خاص انسانی است. (وست، ۱۳۸۷: ۲۷؛ کینگ، ۱۳۸۳: ۷۵) عمده معنویت پژوهان ارکان و مولفه های را در معنویت بیان می دارند تا صرفا شامل معنویت های دینی نشود، بلکه معنویت های منهای دین و سکولار را نیز دربر بگیرد. (همان: ۷۴) برخی از محققان (وست) مهمترین ارکان معنویت (دینی و غیر دینی) را از این قرار می دانند: زندگی در سایه عدالت و آرامش؛ بعد روحانی یا فرامادی؛ معنا و هدف در زندگی؛ داشتن احساس وظیفه و تعهد؛ تقدس زندگی؛ اهمیت ندادن به ارزش های مادی؛ نوع دوستی؛ آرمان گرایی؛ آگاهی از تراژدی. (وست، ۱۳۸۷: ۲۸-۲۷) البته در ادامه خواهیم گفت که همه معنویت های مدرن در این خصایص و ارکان مشترک نبوده و حتی برخی به صراحت منکر بعضی از این موارد هستند.

شاخصه های فراوانی را در این مدل از معنویت می توان ارائه کرد ولی با توجه به مجال محدود این تحقیق به مهمترین آنها اشاره می کنیم:

شاخص های معنویت دینی:

خداباوری؛ ایمان به غیب؛ عقلانیت؛ عبودیت و تکلیف محوری و شریعت گزینی؛ معناداری و رضایتمندی از زندگی؛ عدالت محوری

شاخص های معنویت مدرن:

کثرت گرایی دینی؛ آخرت ناگرایی و اینجایی و اکنونی بودن؛ عقل گرایی؛ نفی تعبد و شریعت گریزی؛ معنای زندگی.

ناظر به هریک از این موارد بررسی تطبیقی میان دو سنخ از معنویت یادشده در حد اجمال صورت می گیرد.

خداباوری در معنویت دینی و عصر ظهور

باور دینی بدون اعتقاد به وجود به خدا بی معناست. از این جهت به قطعیت می توان ادعا کرد که «سرسلسله تمام معتقَدات دینی ایمان به خداست. »(مطهری، ۱۳۷۳: ۴/۲۵) امیرالمؤمنین علی علیه السلام می فرماید: «آغاز و پایه اول دین شناختن خداست.» انسان به دلائل مختلف و ازجمله مهمترین آنها: حس کنجکاوی، شکر منعم و دفع خطر محتمل به سمت خدا و شناخت خدا گام برمی دارد. (قدردان قراملکی، ۱۳۸۸: ۲۹-۲۷) شناخت خدا هدف اصلی خلقت انسان است و این امر به جهت راه یابی آدمی به سعادت است. درواقع فلسفه بعث رسل و انزال کتاب های آسمانی شناساندن خدا به آنهایی است که در اثر جهل و غبارآلود شدن فطرت به بیداری نائل گردند. به تعبیر حضرت امام خمینی: « عمده بعثت رسل و انزال کتب برای مقصد شریف معرفه اللّه بوده، که تمام سعادات دنیاویه و اخراویه در سایه آن حاصل آید. ولی افسوس که انسان تا در این عالم است در حجابهای گوناگونی واقع است که نمی تواند طریق سعادت خود را تشخیص دهد، و اولیا و انبیا و علما نیز هر چه نصیحت می کنند و دعوت می نمایند، انسان از خواب بیدار نمی شود و پنبه غفلت را از گوش بیرون نمی کند. و آن گاه از نومه غفلت متنبه شود که سرمایه تحصیل سعادت از دستش رفته و جز حسرت و ندامت باقی نمانده است.» (امام خمینی،۱۳۸۸: ۶۶۰)

خداباوری رکن اساسی حکومت مهدوی است. درک حضور خداوند در همه ابعاد زندگی بشر برای همه آدمیان در آن زمان میسور خواهد بود. زمانی که در صحنه هستی کفر و الحاد از بین رفته و جز یاد و نام خدا چیزی در زمین باقی نماند. به تعبیر امام باقر علیه السّلام: «یقاتلون و اللّه، حتّی یوحّد اللّه و لا یشرک به شیء؛ به خدا سوگند [حضرت مهدی عجّل اللّه تعالی فرجه الشّریف و یارانش] می جنگد تا زمانی که خداوند به یگانگی پرستش شود و هیچ چیزی با او شریک گرفته نشود.» (همان: ۵۲/ ۳۴۵) چنانکه امام هفتم حضرت موسی بن جعفر در ترسیم وضعیت حکومت مهدوی بیان می دارند: «إذا قام القائم لا یبقی أرض إلّا نودی فیها شهاده أن لا إله إلّا اللّه و أنّ محمدا رسول اللّه؛ هنگامی که قائم قیام کند، هیچ قطعه ای از زمینی باقی نخواهد ماند مگر آن که شهادت به یگانگی خداوند و رسالت الهی پیامبر در آن طنین انداز خواهد شد.» (همان: ۵۱/۶۰)

امام صادق (ع) از ویژگی های اصلی حکومت مهدوی را همین عنصر دانسته و بیان می دارند که اختلاف ها میان مردمان از بین رفته و دین الهی و واحدی بر آنها حاکم خواهد شد: «فواللَّه یا مفضل لیرفع عن الملل و الادیان الاختلاف و یکون الدین کلّه واحداً؛ ای مفضل! سوگند به خدا حضرت مهدی علیه السلام اختلاف را از میان ملت ها و آئین ها برمی دارد و یک دین خدا حاکم می شود.» (همان: ۵۳/۴) فلسفه ارسال انبیاء خدامحوری بوده و همین شاخصه اصلی معنویت دینی در عصر ظهور دنبال خواهد شد و هیچ تردیدی در این امر با توجه به روایات مأثوره از معصومان وجود ندارد: «جز خداوند- بلندمرتبه- هر معبودی که در زمین باشد؛ اعم از بت های بی جثه با صورت و باجثه بی صورت و جز آن، آتش گرفته و بسوزد». «پادشاهی [و حاکمیت ] برای خدا است- امروز، دیروز و فردا- اما زمانی که قائم (ع) قیام می کند، جز خدا را، عبادت نمی کنند.»

با توجه به روایات فراوانی که درباره حکومت مهدوی و وضعیت مردم آن زمان بیان می شود به این نتیجه دست می یابیم که یاد و نام خداوند در تمامی ابعاد زندگی بشر حضور خواهد داشت و زندگی معنوی حقیقی در آن زمان و آن دولت محقق خواهد شد.

خداباوری در معنویت عصر مدرن

نمی توان با قاطعیت بین داشت که در غرب مدرن خداوند بالکل از ذهن و زندگی بشر حذف شده است؛ اما می توان با توجه به حاکمیت امانیسم بیان داشت که خداوند ادیان ابراهیمی نقش جدی در زندگی مردم ندارد. نهایت امر آن است که خداوند را به عنوان یک امر مورد باور در حوزه احساسات درونی مطرح می کنند. در غرب مدرن خدا به طور مصنوعی، به صحنه آورده می شود تا حقانیت نظریات ما در مورد جهان را تضمین کند و نقش دیگری ندارد. (براون، ۱۳۷۵: ۴۶)

نوع خداباوری معنویت های مدرن اگرچه یکسان نیست، اما به تحقیق غالب آنها خدای ادیان الهی را مطرح نمی کنند. آنچه در تمام این دیدگاه ها مشترک است، نگاه نمادین و درونی به خداوند است. (فعالی،۱۳۸۹: ۶۶) برخی هم اگر از خدا یاد می کنند نهایتا آن را در حوزه خیالات و اوهام برده و از واقعیت آن را به دور می کنند. عدم وضوح درباره خدا سبب شده تا برخی به همه خدایی یا پانتئیسم (pantheism) روی آوردند. این گونه معنویت ها گاهی خداوند را از سنخ انرژی و دارای جلوه های گوناگون می دانند؛(یوگاناندا، ۱۳۸۸: ۲۱۸-۲۱۹) هم چنین برخی از این معنویت ها خدای درونی را تقویت کرده و قائل به حلول هستند. (توئیچل، ۱۳۷۶: ۱۸۵-۱۸۶؛ پاندر، ۱۳۸۹: ۱۵۰) برخی مانند اشو در مورد خداوند قائل به یک مفهوم ذهنی هستند. (اشو، ۱۳۸۵ب: ۲۶-۲۸، ۵۳، ۵۹، ۷۲) دالایی لاما با تاثیرپذیری از اندیشه ها بودیسم، به نبود جوهر ماندگار در هستی که همان انکار خدا باشد باور دارد. (لاما، ۱۳۸۵: ۶۰)

بنابراین در بیشتر معنویت های مدرن یا حضور کم رنگی از خدا ملاحظه می شود و یا اینکه خدا هیچ جایگاهی ندارد. نتیجه آن خواهد بود که مسئله عبودیت و بندگی در این نظام دیگر جایگاهی نخواهد داشت.

آخرت گرایی در معنویت دینی در پرتو ایمان به غیب

در معنویت دینی انسان موجودی است که از دو ساحت جسمانی و روحانی شکل گرفته است. بعد روحانی او ناظر به عالم معناست. این امر مبتنی بر اصل مهم دیگر در هستی شناسی دینی است که جهان را مجموعی از غیب و شهادت می داند. «یعنی جهان را تقسیم می کند به دو بخش: جهان غیب و جهان شهادت. در خود قرآن کریم مکرر از غیب و شهادت، خصوصاً از غیب، یاد شده است. ایمان به «غیب» رکن ایمان اسلامی است.» (مطهری، ۱۳۷۳: ۲/۱۳۷)

باور به غیب از آیات قرآنی نشأت می گیرد. براساس آیه «یومنون بالغیب» از ویژگی های مومنان اعتقاد به غیب است. درباره اینکه غیب در این آیه به چه معناست، میان مفسران اختلاف است. برخی (فخر رازی) مقصود از غیب را همان حال غیبت می دانند؛(رازی، ۱۴۲۰: ۲/۲۷۳) اما به باور عده ای دیگر (علامه طباطبایی) غیب به معنای حقایق وجودی دور از دسترس حس و اشاره است. (طباطبایی، ۱۴۱۷: ۱/۴۶) مبتنی بر این نگاه غیب عبارت است از اینکه انسان اقرار و اعتراف داشته باشد که در عالم هستی، حقایق و واقعیت هایی هست که من با پوسته بدن خودم یعنی با حواسّ خودم نمی توانم آنها را درک کنم و لو اینکه اینجا حضور داشته باشند. (مطهری، ۱۳۷۳: ۳/۱۴۰) غیب مصادیق متعددی براساس تفسیر اخیر دارد. بارزترین آنها خدا، وحی و آخرت است. (طباطبایی، ۱۴۷۱: ۱/۴۶) البته از دیگر مصادیق ایمان به غیب، ایمان به وجود حضرت قائم و غیبت آن حضرت است. (ابن بابوبه: ۱۳۵۹: ۱/۱۷) در اینجا از میان مصادیق باور به غیب مسئله معاد را از نظر معنویت عصر ظهور و معنویت عصر مدرن اشاره می کنیم.

معنویت دینی دنیا را امری گذرا و مقطعی دانسته و آن را مقدمه آخرت و زندگی ابدی می داند. براساس آیات قرآن زندگی دنیا لعب و لهو بوده و زندگی آخرت دار حقیقی و باقی است. (انعام/۳۲-۳۱) تعبیر به «افلا یعقلون» در آیات یاد شده به این معناست که انسان های عاقل و اهل خرد زندگی ابدی را بر زندگی دنیوی محدود ترجیح می دهند. به تعبیر امام کاظم (ع) خداوند با آیه: «وَ مَا الْحَیاهُ الدُّنْیا إِلاَّ لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ لَلدَّارُ الْآخِرَهُ خَیرٌ لِلَّذینَ یتَّقُونَ أَفَلا تَعْقِلُونَ» (انعام/۳۲) صاحبان عقل و خرد را به آخرت گرایی ترغیب می کند.

درباره امام مهدی (عج) در روایات آمده است که او بر دنیا دل نمی بندد و سنگی را روی سنگ نگذارد. (موسسه معارف اسلامی، ۱۴۲۸: ۱/۱۸۹؛ شریف عسگری، ۱۳۶۰: ۱/ ۳۰۰) کنایه از اینکه امام دل در آخرت داشته و زندگی دنیا را چیزی جز متاع غرور و گذرا نمی داند. معنویتی که از این رهگذر حاصل می شود آن است که دل نبستن به دنیا و عدم مشغول بودن به اینجاست. در ادامه خواهیم گفت که در معنویت مدرن اتفاقا دل به اینجا بستن و ماهیت ایجایی و اکنونی داشتن ویژگی این مدل از معنویت است؛ اما در معنویت عصر ظهور زندگی دنیوی به جهت ماهیت و مولفه هایی چون زوال و کوتاهی، محدودییت و گذرا بودن لذت های آن و فرجام نداشتن قابل دل بستن نیست. جز اینکه مقدمه ای برای زندگی اخروی و ابدی باشد. در پرتو معنویت عصر ظهور افق دید انسانها به عالم غیب باز شده و ماورای آن عالم به آنها نمایان می گردد. مهمترین رسالت حضرت در دوران حکومتش بعد از مسئله خداشناسی، بیان و ترسیم زندگی حقیقی و آشنایی مردمان با زندگی اخروی است. این سنخ از معنویت روحیه آخرت گرایی را در برابر دنیاطلبی و دل بستگی به دنیا از انسان جدا می کند و در بهره گیری از تنعمات مادی و دنیوی صرفا به حلال بسنده می کند و این همان معنای زهد واقعی است که در سیره حضرت در آخرالزمان مشاهده خواهیم کرد. در روایت می خوانیم: « مهدی جامه هایی درشتناک پوشد، و نان جو خورد.» (همان: ۱/۳۰۰)

ضمن اینکه باید توجه داشته باشیم که از ویژگی های دولت آن حضرت در روایات، نابودی باطل و سیطره کامل حق است؛ در پی حاکمیت حق باورهایی ه در قرآن و نصوص دینی آمده از بین خواهد رفت. یکی از این باورهای نادرست عدم باور به آخرت است.

آخرت ناگرایی در معنویت مدرن

عمده معنویت های عصر مدرن جهان را منحصر در عالم ماده دانسته و از پذیرش جهان دیگری با نام عالم آخرت گریزانند. انسان مدرن در برابر مسئله مرگ و حقیقت جهان آخرت گریزان ایت و مرگ را پایان دهنده لذات و نابود کننده خوشبختی خویش تلقی می کند،(یانوش، ۱۳۸۹: ۱۶۴) و به همین جهت از آن گریزان است. اوشو می گوید: «انسان گمان می کند خواهد مرد اما مرگ یک سفسطه است. هیچ کس تاکنون نمرده و هیچ کس تاکنون متولد نشده است. تولد و مرگ فقط دو قسمت ماجرای زندگی جاودان هستند. نه