---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل تناسب آیات و سوره های قرآن :

اشاره

قرآن کریم از نظر بعد زیبایی شناختی در میان همه ی کتاب ها بی نظیر است. نحوه ی چینش حروف، تک واژه ها، عبارت‎ها و آیه ها با وزن و آهنگشان، بیش ترین نقش را در آفرینش این پدیده ی بی بدیل هنری ایفا کرده است.

در میان انواع تناسبی که بین الفاظ و معانی قرآن برقرار است. تناسب بین سوره ها و تناسب بین برخی از مجموعه آیات یک سوره ـ که در مواقع مختلف نازل شده اند ـ مورد اختلاف دانشمندان قرآن شناس است. برخی به این قسم از تناسب قایل بوده و سخت از آن دفاع کرده اند تا جایی که یکی از مفسران، تفسیر خود را «نظم الدُّرَر فی تناسب الآیات و السور» نامیده است. در مقابل، عده ای نیز چنین تناسبی را ـ به ویژه بین سور قرآن ـ نپذیرفته اند. هر دو اندیشه بر مبانی چندی مبتنی است. در این مقاله ضمن بحث از مبانی طرفین و گزارش دلایل موافقان و مخالفان. از اندیشه ی تناسب بین همه ی اجزای قرآن جانب داری شده و به بیان تناسب بین آیاتی پرداخته شده است که به ظاهر نامتناسب می نمایند.

۱.مقدمه

موضوعی که در این مقاله مورد بررسی قرار می گیرد، به صورت پراکنده در بسیاری از تفاسیر مورد بحث قرار گرفته و با عناوین مختلفی چون تناسب و مناسبت،[۱]اتصال (پیوستگی)،[۲] نظم[۳] و تعلّق[۴] معرفی شده است.

نخستین کسی که در مورد وجه تناسب آیات به ظاهر غیر مرتبط و نیز مناسبت میان سوره های قرآن به بررسی جدی پرداخته است، ابوبکر نیشابوری (م ۳۲۴ق) است که در بغداد به این بحث می پرداخته و عالمان بغداد را به خاطر ناآگاهی از این علم سرزنش می کرده است. پس از وی بسیاری از مفسّران به اختصار یا تفصیل در این موضوع سخن رانده اند که می توان از اینان به ترتیب تاریخ یاد کرد:

۱.ثعلبی (م ۴۲۷ق) در الکشف و البیان عن تفسیر القرآن.

۲.طبرسی (م ۵۴۸م) در مجمع البیان.

۳.فخر رازی (م ۶۰۶ق) در مفاتیح الغیب.

۴.احمد بن زبیر (م ۷۰۸ق)در البرهان فی مناسبه ترتیب سور القرآن.

۵.ابوحیان (م ۷۴۵ق)در البحر المحیط.

۶.بقاعی (م ۸۸۵ق) در نظم الدُرر فی تناسب الآیات و السور.

۷.عمادی (م ۹۸۲ق) در ارشاد العقل السلیم الی مزایا الکتاب الکریم.

در سده های اخیر نیز شماری از مفسران به این بحث همت گماشته و حتّی برخی از آنها محور کار خود را همبستگی آیات و سور قرار داده اند که در این میان می توان به آلوسی، سید قطب، علّامه طباطبایی، حجازی، شلتوت، مراغی، زحیلی، و حوّی اشاره نمود.[۵] در مقابل این گروه بسیاری از مفسران، به نحو شایسته، بدین مبحث نپرداخته و حتی اعتنایی به آن نداشته اند. برخی نیز این بحث را بیهوده و نادرست پنداشته اند. این عدم اعتنا را می توان ناشی از عوامل زیر دانست:

۱.اعتقاد به اجتهادی بودن ترتیب همه یا بعضی از آیات؛

۲.پیچیدگی و تا حد زیادی ذوقی بودن موضوع بحث.

در این مقاله ضمن اشاره به انواع ارتباط بین اجزای قرآن و نظریه های موافقان و مخالفان، به بیان ارتباط بین آیاتی می پردازیم که به ظاهر غیرمرتبط هستند. اگرچه نمی توان به یقین گفت که آنچه به ذهن ما خطور می کند تنها وجه یا وجوه ارتباط این آیات است، ولی دست کم می تواند پاسخ گوی انتقادهای عده ای باشد که آشکار نبودن ارتباط میان بعضی از آیات مجاور را دلیل بر تحریف قرآن و یا حتی عدم نزول آن از سوی خداوند دانسته اند: «أَمْ یقُولُونَ افْتَراهُ بَلْ هُوَ الْحَقُّ مِنْ رَبِّک» «سجده (۲۳)، ۲»

۲.نظریه های مختلف در باب ارتباط اجزای قرآن

مسأله ی لزوم ارتباط و یا عدم لزوم ارتباط از دیرباز مورد اختلاف بوده است؛ عدّه ای همچون شوکانی منکر وجود این ارتباط اند؛[۶]آلوسی ارتباط هر آیه را با ماقبل در جایی لازم می داند که بر ماقبل عطف شده باشد؛[۷] علّامه ی طباطبایی نیز موجب ارتباط را تنها در سوره هایی می داند که یکباره نازل شده اند و یا در آیاتی که پیوستگی آنها روشن است.[۸]

به عنوان نمونه، شوکانی چنین می گوید: «نزول قرآن برحسب حوادث مختلف می باشد که این وقایع با هم متفاوت و گاهی منتاقض است، پس آیات نیز به سبب آنها با هم اختلاف دارند و سخن گفتن در مورد تناسب آیات سبب می شود که افراد نادان و یا مغرض تصور کنند که بلاغت و اعجاز قرآن به ظهور این تناسب بستگی دارد، چنانچه او این ظهور را نباید به عیب جویی پردازد…. »[۹]

در جواب باید گفت: هم نشینی مطالب متضاد از نظر موضوع با فرضیه ی تناسب آیات مغایرتی ندارد، برای مثال، مدح و سرزنش با هم تضاد دارند ولی بیان آن دو در کنار هم نه تنها پسندیده است، بلکه هریک مورد تأکید قرار می گیرد، به همین دلیل گفته اند «تُعْرَفُ الْاَشْیاءُ بِأَضْدَادِهَا». هم چنین تعداد نسبتاً کمی از آیات هستند که وجه یا وجوه ارتباطشان آشکار نیست که با اندکی تأمّل می توان حداقل، عدم امکان ارتباط این آیات را نفی کرد و اگر شرط بیان مطالب، عدم برداشت ناصحیح فرد مغرض یا نادان باشد پس باید تمامی آیات متشابه از قرآن حذف شود. در ضمن، یافتن وجه مناسبت میان آیات به ظاهر غیرمرتبط، انگیزه ای برای تعمّق و تدبّر انسان در آیات الهی می باشد. نیز از مزایای کلام بلیغ، استفاده ی بیش از یک معناست. بی گمان خداوند حکیم و خبیر پیش از وقوع حوادث مختلف بر آنها آگاهی داشته و در بیان مطالب برترین روش های بلاغت را می پیماید.

به طور کلی، سخنان منکران وجود ارتباط بین اجزای قرآن با دو اشکال روبه رو است که باید به آن پاسخ گویند. این دو اشکال عبارتند از:

۱.قرآن مجموعه ای به هم پیوسته و واحد بوده است که نزول تدریجی آن بر اساس حکمت هایی صورت گرفته است: «وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی مُکثٍ وَ نَزَّلْناهُ تَنْزِیلاً» «اسراء (۱۷)، ۱۰۶» بنابراین نباید تدریجی بودن نزول قرآن موجب آن شود که این پیوستگی مورد غفلت قرار گیرد.

۲.میان وجود ارتباط با آگاهی از ارتباط، تفاوتی قایل نشده اند. چه بسا بین برخی از آیات، ارتباط وجود داشته باشد، ولی ما موفق به فهم آن نشده باشیم.

۳.انواع ارتباط بین اجزای قرآن

ارتباط میان اجزای قرآن را می توان به چندین صورت فرض کرد. در این جا ضمن شمارش آنها، برای هریک نمونه ای ذکر می کنیم.

۳ ـ ۱.ارتباط میان اجزای یک آیه: طبیعی است که میان اجزای یک آیه ارتباطی باشد و در مواردی چون آیه ی ۲۶ سوره ی رعد که ظاهراً بین «اللَّهُ یبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یشاءُ وَ یقْدِرُ» با آیه ی قبل و دیگر بخش های آیه به ظاهر ارتباطی وجود ندارد، وجوه ارتباطی را می توان در نظر گرفت.

۳ ـ ۲.ارتباط میان آیات یک سوره با ابتدای آن: ارتباط آیات ۱۲۷ سوره ی نساء: «وَ یسْتَفْتُونَک فِی النِّساءِ…» و آیه ۱۷۶: «یسْتَفْتُونَک قُلِ اللَّهُ…» را با آیات ۱ تا ۱۳ این سوره، می توان به عنوان نمونه ی این نوع ارتباط ذکر کرد.

۳ ـ ۳.ارتباط میان آیات مجاور در یک سوره: همانند آیات سوره ی حمد و یا سوره ی ناس.

۳ ـ ۴.ارتباط بین آیات غیرمجاور در یک سوره: مانند آیات ۴۸ و ۱۲۳ در سوره ی بقره.

۳ ـ ۵.ارتباط میان ابتدای یک سوره با انتهای سوره ی قبل: مانند ابتدای سوره ی حدید (۵۷) و انتهای سوره ی واقعه(۵۶).

۳ ـ ۶.ارتباط بین بخشی از یک سوره با ابتدای سوره ی بعد: مانند آیات ۷ و ۸ سوره ی محمّد (۴۷) و آیات ابتدای سوره ی فتح (۴۸).

۳ ـ ۷.ارتباط میان بخشی از یک سوره با بخشی از سوره ی بعد: نمونه ی این ارتباط در سوره ی ۲۷ (آیات ۷ تا ۱۴) و سوره ی قصص (۲۸) ـ آیات ابتدای سوره تا آیه ی ۴۸ و آیات ۷۶ تا ۸۲ ـ مشاهده می شود.

۳ ـ ۸.ارتباط بین بخشی از یک سوره با سوره ی بعدی: مانند آیه ی ۲ سوره ی عصر (۱۰۳) و سوره ی همزه (۱۰۴).

۳ ـ ۹.ارتباط میان بخشی از یک سوره با سوره ی دیگر: مانند سوره ی هود (۱۱) ـ آیات ۲۵ تا ۴۸ ـ و سوره ی نوح(۷۱).

۳ ـ ۱۰. رتباط بین بخشی از یک سوره با بخشی از سوره ی دیگر: این نوع ارتباط برای نمونه میان آیات ۱۰ تا ۱۱ سوره ی حدید (۵۷) با آیات ۱۶ و ۱۷ سوره ی تغابن (۶۴) مشاهده می شود.

۳ ـ ۱۱. ارتباط میان یک سوره با سوره ی دیگر: برای نمونه میان سوره ی ضحی (۹۳) با انشراح (۹۴) به حدی که برخی گفته اند: ممکن است این دو سوره جمعاً یک سوره باشد.

۴.برخی از وجوه ارتباط آیات

وجوه گوناگونی از ارتباط بین آیات و اجزای قرآن کریم وجود دارد که در این جا برخی از مهم ترین آنها را برمی شمریم.[۱۰]

4 ـ ۱. تأکید ماسبق: برای نمونه در آیات ۵ و ۶ سوره ی انشراح (۹۴) ملاحظه می شود: «فَإِنَّ مَعَ الْعُسْرِ یسْراً إِنَّ مَعَ الْعُسْرِیسْرا».

۴ ـ ۲.تفصیل و تشریح مطالب گذشته: مانند آیات ۱۷ تا ۱۹ سوره ی ذاریات (۵۱) که ویژگی های محسنین را که در آیه ی ۱۶ از آنها یاد شده، تشریح می نماید.

۴ ـ ۳.بیان مصداق ماسبق: آیات ۷ و ۸ سوره ی عنکبوت (۲۹) نمونه ای از این نوع ارتباط است.

۴ ـ ۴.تعلیل مطلب در گذشته: در آیات ۴۱ و ۴۸ سوره ی واقعه این ارتباط را می توان مشاهده کرد.

۴ ـ ۵.تبیین مجمل: برای مثال آیه ی ۷۴ سوره ی حجر (۱۵) مبین آیه ی ۱۷۳ سوره ی شعراء (۲۶) است.

۴ ـ ۶.تقیید مطلق: برای مثال آیه ی ۱۲۷ سوره ی بقره (۲) که مقید آیه ی ۵ سوره ی مائده (۵) می باشد.

۴ ـ ۷.تخصیص عام: نمونه های این وجه زیاد است، مثل آیات ۲ و ۳ سوره ی عصر (۱۰۳).

۴ ـ ۸.تنظیر و تمثیل: تمثیل در قرآن زیاد به کار رفته است، مانند آیه ی ۲۱ سوره ی (۵۹) که دل های کافران را از سنگ هم سخت تر بیان می کند.

۴ ـ ۹.ذکر متضاد ماسبق: همانند آیات ۱ تا ۱۷ سوره ی مطفّفین (۸۳) که ابتدا از کم فروشان و بدکاران و سپس درباره ی نیکوکاران مطالبی ذکر می شود.

۴ ـ ۱۰.استطراد، حسن تخلص و حسن مطلب و انتقال: آیه ی ۲۶ سوره ی اعراف (۷) نمونه ای از استطراد است که به مناسبت ذکر لباس ظاهری، از لباس معنوی تقوا یاد شده است.

۵.قاعده ی کلی برای شناخت ارتباط

روش کلی مفید برای این شناخت، بررسی غرض کلی سوره و در نتیجه بررسی و دسته بندی مقدمات بی واسطه و باواسطه می باشد.[۱۱]

محمد محمود حجازی درباره ی ذکر آیات مختلف پیرامون یک موضوع در سوره های گوناگون می گوید که بین این معانی ارتباط تامّی وجود دارد و چنین نتیجه می گیرد: «هر سوره دارای وحدت کامل و هدف واحد و اغلب پی گیر اغراض مختلفی است که برای رسیدن به هدف خود از نظر لفظ، سیاق، فواصل و کلمات پایانی آیات سرشت خاصی دارد.

موضوع سوره ـ که نیاز سوره به آن قطعی است ـ تناسب کاملی با آن سوره دارد؛ موضوعی که در سوره های مختلف تکرار می شود با آن سوره مناسبت دارد و نیز هیچ داستانی در یک سوره تکرار نشده است. حجازی آیه ی ۷۲ سوره ی حجر (۱۵) را مثال می زند و می گوید: «با وجود این که آیه ۸۷ ـ بنا به نظر بعضی از دانشمندان ـ مدنی بوده و در میان آیات مکی قرار گرفته است، هیچ گونه ناهمگونی با آیات دیگر ندارد و هنگام تلاوت این سوره گویی که یکباره نازل شده است».[۱۲]

با توجه به اهمیت بحث تکرار یک موضوع در سوره های مختلف، مناسب است به بیان نمونه ای بپردازیم.

۵ ـ ۱.داستان حضرت نوح ـ علیه السلام ـ در دو سوره ی یونس صافات

نام حضرت نوح ـ علیه السلام ـ در بیست و هشت سوره و چهل و سه بار آمده است، اکنون آن را در دو سوره ی یونس و صافات بررسی می کنیم.

الف: سوره یونس

۱. در آیه ی ۱ و ۲ برخی آیات دیگر اثبات نبوّت پیامبر ـ صلی اللّه علیه و آله ـ و حقانیت آیات الهی و حسادت دشمنان و نیز در آیه ی ۲۹، ۶۲، ۶۵ و برخی از آیات دیگر توکل بر خدا و عدم هراس از دشمنان دین خدا بیان شده است. همه ی این مطالب در مورد نوح ـ علیه السلام ـ در آیه ی ۷۱ آمده است.

۲. برائت پیامبر از کفّار و اعلام بی نیازی از آنان در آیات ۴۱ و ۵۸ و بعضی دیگر از آیات، و نیز اثبات وحی و بیان استواری پیامبر در طریق ارائه شده از سوی خدا در آیه ی ۱۵ و برخی آیات دیگر مطرح شده است، همین مطالب نیز در آیه ی ۷۲ درباره ی نوح ـ علیه السلام ـ مطرح می گردد.

۳. تکذیب پیامبر توسط کفّار، یاری مؤمنان از سوی خداوند و اختصاص سرانجام نیکو به آنان، در آیه ی ۶۴ و بعضی آیات دیگر بیان شده که در آیه ی ۷۳ در خصوص حضرت نوح ـ علیه السلام ـ و مردم او نیز این مطالب آمده است. در آیات پس از آیه ۷۳ مناسبت بخش مطرح شده از داستان نوح ـ علیه السلام ـ با هدف کلی سوره را می توان مشاهده کرد.

ب: سوره ی صافات

با توجه به این که این سوره در مقام بیان مراحل دعوت ب