فایل پاورپوینت کامل جمعیت شناسی حواشی فرات و جایگاه آن مقارن قیام عاشورا

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل جمعیت شناسی حواشی فرات و جایگاه آن مقارن قیام عاشورا :

مقدمه

همان گونه که دربار بستر جغرافیایی فرات و ناحی بین النهرین (میان رودان) علیا و سفلی، تفاوت های آب و هوایی و زمین شناسی وجود دارد، در مورد بافت جمعیتی این نواحی نیز این تفاوت ها به شدت مشهود است. این نواحی به گونه ای بود که هم کشاورزان و هم عشایر برای بهره برداری می توانستند در آن سکنی گزینند. بنابراین میان رودان از هر دو بافت کشاورز و عشایر برخوردار بود. دو مسیر بزرگ تجاری از سوی چین و ایران در میان رودان با یکدیگر تلاقی می کردند. در این بین آمد و شد اقوام گوناگون و سکنی گزیدن آنان در این ناحیه خود مزید بر علت بود. ساکنان این منطقه با گرایش های اعتقادی متفاوت در تصمیم گیری ها و حوادث این ناحیه بسیار سهیم بودند. روحیاتی از جمله کسب غنیمت و مال پرستی باعث می شد تا به سرعت برای جنگ آماده و به سرعت نیز پراکنده می شدند. به طور کلی در شناخت و بررسی یک واقع تاریخی بی شک آگاهی از جمعیت و ساکنان آن ناحیه بسیار مهم است. در پژوهش ها و تحقیقات قیام عاشورا کمتر به مباحث جامعه شناختی و انسان شناسی پرداخته شده است. در حالی که بسیاری از متخصصان علوم اجتماعی معتقدند، بررسی پیشین اجتماعی موضوعات و وقایع گوناگون اهمیت فراوانی دارد. از آن جا که محل وقوع حادث عاشورا در کنار رود فرات بوده است، این مقاله بیشتر بر حاشی فرات تاکید دارد. در سال ۶۱ هجری قمری درخواست یزید از امام حسین (ع) مبنی بر بیعت گرفتن از امام حسین(ع) از یک سو و دعوت مردم عراق از آن حضرت برای رهبری مسلمین از سوی دیگر، منتهی به حادثه ای دردناک شد و درک رابطه میان ساکنان این ناحیه و حادث فوق بسیار با اهمیت است . این واقعه از جهات مختلف قابل بررسی است و جای آن دارد تا نگارش های زیادی در این باره به عمل آید. این جستار از نوع میان رشته ای و تلفیقی از تاریخ و جامعه شناسی است و در عین حال تنها به یکی از این دو نیز پرداخته نشده است . مقاله حاضر در دو بخش کلی به نگارش در آمده است. در بخشی از مقاله به شناخت جغرافیایی و آبادی های حاشیه فرات پرداخته شده و در بخشی دیگر با تاکید بر واقع عاشورا بافت جمعیتی حاشیه فرات مرکزی و جنوبی بررسی شده است.

سر چشمه و بستر شناسی فرات

فرات از مناطق شرقی ترکیه کنونی که در گذشته ناحی پهناور ارمنیه یا ارمنستان خوانده می شد، از کو هستان های مرتفع توروس و آنتی توروس یا به گفته ترک ها چورس (نخجوانی، ۱۳۸۸: ۲۹۷) که اعراب آن ها را جبل لکام و کوه علیق (حدود العالم ، ۱۳۶۱: ۴۸) می خواندند، سرچشمه می گیرد. پس از طی مسافتی در حدود سه هزار کیلومتر به خلیج فارس می ریزد . به نوشته مستوفی طول فرات در قرن هفتم چهار صد فرسنگ بوده است (مستوفی، ۱۳۶۲: ۲۱۰) سرچشمه رود فرات با سرچشم رود قزل ایرماق (دجله) و ارس یکی است. فرات در زبان نواحی ترک نشین به نام یشیل ایرماق خوانده می شود. به نوشته مستوفی «از کوه های ارمن و قالیقیلا و ارزن الروم بر می خیزد و در اول یک چشم بزرگ است که دویست و پنجاه گز دور دارد و چندان آب از آن بیرون می آید که گذار اسب به دشواری دهد. » (همان: ۲۱۰) تا رسیدن رود فرات به خاک شامات، سوریه فعلی، شعبات و نهرهای بسیاری به آن می پیوندند، مانند؛ نهر ثرثار که از حوالی سنجار بیرون آمده و به فرات می ریخت. (ابن فقیه، ۱۹۸۸: ۱۲۴) در حوالی سنجار در سمت شمال شهر عرابان، دریاچه ای به نام منخرق (حدود آن یک جریب) که میان ماکسین و فرات قرار داشته آبی بسیار شیرین و عمیق و در سمت چپ وادی الحیال بوده که تا دشت سنجار امتداد می یافت و قبایل ربیعه در این جا سکنی داشتند (ابن حوقل، ۱۹۹۲: ۱۸۷ و ۱۹۰). در نتیجه فرات بسیار پر آب و عریض می گردد و پس از آن با گذراندن یک مسیر از سمت شمال غرب به سوی جنوب شرق وارد عراق می گردد. جلگ وسیع و حاصل خیز بین النهرین (میان رودان) که رومی ها آن را Mesopotamia می خواندند بستر دو رود دجله و فرات است. یکی از بهترین توصیفات در منابع جغرافیایی از هفتصد سال پیش بوسیله یاقوت حموی انجام گرفته است که عینا نقل می گردد: «فرات از ارمینیه آغاز و سپس به سوی کلیکیه نزدیک خلاط کوه های آن جا را دور می زند و وارد سرزمین روم می گردد. پس از آن به سمت کمخ و ملطیه و سمیساط می رسد. در این مسیر رودهای کوچک تری نیز به آن می پیوندد مانند نهر سنجه، کیسوم، دیصان، بلیخ. پس از آن فرات به قلعه ستارگان مقابل منبج و بعد بالس، دوسر و رقه و رحبه مالک بن طوق، عانه و بعد آن به هیت می رسد . در طی این مسیر نهرهایی از فرات منشعب می شود و مزارع را آبیاری می کند، مانند؛ نهر سورا که از تمام این نهرها بزرگ تر است، نهر ملک، نهر صرصر ، نهر عیسی بن علی، کوثا، سوق اسد، صراه، نهر کوفه، فرات عتیق، نهر حله بنی مزید، نهر کرخایا. در حوالی منطقه ای میان واسط و بصره دو رود دجله و فرات به هم می پیوندند و نهر بزرگی را تشکیل می دهند که عرض آن ۱ فرسخ است و به دریای هند می ریزد. » (بی تا، ذیل فرات: ۲۴۱)بطایح (باتلاق) حوالی بصره از آب های فرات و دجله معمولا بی نصیب نبوده است. در قرن چهارم این ناحیه بزرگ بود و وسعت آن را سی فرسخ در سی فرسخ نوشته اند. (ابن رسته، ۱۳۶۵: ۱۰۷)

در حوالی بصره جایی که به نام روستای قرنه شناخته می شود فرات و دجله گویی خسته و مشتاق در آغوش کشیدن بعد از مدت ها جدایی از هم، به یکدیگر می پیوندند و پس از اتحاد با کارون، اروند رود (به زبان عربی شط العرب) را تشکیل داده و پس از آن به خلیج پارس می ریزند. برخی چون ابن رسته نام اروند را فرات نوشته اند: «و از دریای فارس در قسمتی که مجاور کناره های فرات است ، دانه های مروارید بسیار خوبی به دست می آید» (۱۳۶۵: ۹۹) فرات از دجله معمولا پهناورتر و پر آب تر بوده است. این نکته به شکل ضرب المثل رواج داشته است . (یعقوبی، ۱۳۷۱: ۶۰) پر آبی فرات گاه به اندازه ای بود که بر اثر تلاقی با نهر خابور (کنار شهر رقه)، دژ مستحکم قرقیسیا (اکنون قریه البصیره) به صورت جزیره در می آمد. (لوسکایا، ۱۳۷۲: ۸۹) این وضعیت به حدی بوده که در قرن چهارم هجری اصطخری بیان کرده که نهر صرصر و نهر الملک و نهر عیسی که به نام هر سه شهر های آبادان نیز وجود داشته، محل کشتی رانی بسیار بوده است. (اصطخری، ۱۳۶۸: ۸۵) ابن خردادبه رئیس مکتب عراقی در جغرافی و وزیر پست عباسیان، نیز از وجود کشتی های بسیار برای تجارت بر روی فرات در قرن سوم هجری یاد کرده است. (۱۹۸۸: ۱۵۳) در قرن ششم هجری نیز این پر آبی در گزارش های بر جای مانده قابل رویت است. (ابن جبیر، ۱۳۷۰: ۲۵۸) در قرن هشتم هجری ابن بطوطه از زورق هایی به نام صنبوق بر فرات نام می برد و می نگارد: «کشتیبانان این نواحی در حال ایستاده پارو می زنند. » (۱۳۷۰، ۱ / ۲۳۲) اکنون میزان تخلیه آن را تا ۲۵۰۰ (م) در ثانیه بر آورد کرده اند.

دو رود قره سو و مراد چای به شکل گرفتن فرات کمک بسیار می کنند. برخی رودها مانند نیل چون شیب چندانی ندارند برای ایجاد کانال های آب رسانی و کشاورزی بسیار مستعد هستند با این وجود فرات نسبت به رود دجله از شیب کمتری برخوردار است و در نهایت از قدیم الایام مهندسان آبیاری و کشاورزی این ناحیه با ایجاد ترعه ها و کانال های متعدد و بندهای خاکی توانستند آب فرات را به نواحی اطراف برسانند. دو کانال بسیار بزرگ هر یک به درازای بیش از هزار کیلومتر به موازات دو رود دجله و فرات بوسیله ایرانیان حفر شده بود که نام یکی «نهروان» و دیگری «کندک شاپور» (خندق شاپور) بود. «کندک شاپور (خندق شاپور) کانال بسیار بزرگی بوده است که در باختر رود فرات به موازات آن رود کنده شده بود و گذشته از سود آبیاری آن ، سرزمین عراق را از دستبرد مردمان وحشی عربستان حفظ می کرد. خندق شاپور از زیر شهر هیت آغاز می شد و در باختر رود فرات روان بود و پایان آن به شاخه ای از خلیج فارس می ریخت که تا نزدیکی های سماوه بالا می آمد. » (امام شوشتری ، ۱۳۴۷ : ۱۹۶)

نهرهای بسیاری از این رودها در دل کشتزارهای عراق روان و باعث آبادانی و سرسبزی شده بود. باغ های زیبای بسیاری از حواشی فرات از قدیم الایام و تا اخیرا مورد توجه سیاحان قرار داشته است. (باستانی پاریزی، ۱۳۴۷: ۸۱۶) داستان باغ های معلق بابل دربار همین نواحی است. در قرن ششم ابن جبیر می نگارد : «در این مسیر دیده بر جلوه هایی از زیبایی گشوده می شود و جان را نشاط و انبساط می بخشد» (۱۳۷۰: ۲۶۲) از برنامه های دولت های قبل از اسلام برای این ناحیه باید از لایروبی و تمیزی و مرتب بودن و مساحی آب در هر سال و برنامه هایی برای کشاورزان نام برد. (ابن رسته، ۱۳۶۵ ، : ۱۲۰) باید به یاد داشته باشیم که در غرب فرات بادی بزرگ شام واقع است. این بیابان وسیع در هجوم بادهای گرم و پر شن صحرا به سوی نواحی شرقی موثر است . بنابراین از دیرباز مهندسان نخب آرامی و نبطی این نیاز را به خوبی حس کرده بودند . از آن جا که اعراب به فنون کشاورزی آگاهی چندانی نداشتند، در ابتدای فتح این ناحیه، عمر دستور عدم دخالت اعراب را در کشاورزی و دخالت در امور آن داد ولی این اتفاق نیفتاد. در سده های نخستین هجرت با سهل انگاری هایی که از طرف ساکنان جدید الورود و حکام صورت گرفت بسیاری از زمین های قابل کشت به شوره زار یا باتلاق (در عربی بطیحه) تبدیل گردید.

معمولا پژوهشگرانی که در بار این ناحیه به تحقیق می پردازند، برای تقسیم بین النهرین به دو قسمت علیا و سفلی ، خط فرضی را از شمال بغداد یعنی شهر تکریت به سمت غرب در شمال شهر انبار، در نظر می گیرند. (ابن حوقل، ۱۹۹۲: ۱۸۹) این خط فرضی در واقع رودخانه فرات را از جنوب شهر عانه که رود فرات به سمت جنوب شرقی می رود قطع می کند. ساکنان عراق فرات را به مانند مرز می دانستند به این نحو که هر آن چه آن سوی فرات در غرب آن بود شام می نامیدند. (مقدسی، ۱۹۸۷، : ۱۳۴) مناظر طبیعی بسیاری در هر دو ناحی شمالی و جنوبی میان رودان به چشم می خورد . آب فرات معمولا تیره رنگ تر از دجله بوده و سبب آن بود که گاه بادهای پر گرد و خاک بادیه در غرب فرات خاک های سرخ صحرا را به سوی فرات می رانند.

شهرها و آبادی های ناحی فرات

حومه فرات در آبادانی شهر سازی از رود دجله جلو تر بوده است. به نوشته یاقوت حموی، نوح (ع) اولین بنا را بعد از طوفان در این سرزمین بنا کرد و کم کم بر جمعیت آن جا افزوده گشت. (یاقوت حموی، بی تا، ج ۱: ۳۰۹) پیش از اسلام ایرانیان ناحی میان رودان را به دوازده استان تقسیم کرده بودند . استان شادشاپور (شاذسابور) یا کسگر، استان شاذ پیروز یا استان بالا شامل تسوگ های (واحد شهر) پیروز شاپور (فیروز سابور) همان شهر انبار، استان اردشیر بابکان، ویه گوات بالا (بهقباذ الاعلی)، ویه گوات میانی (بهقباد الوسط) ویه گوات پایینی (بهقباذ الاسفل)، در کنار فرات قرار داشتند. از آن جا که رود فرات مسافت طولانی تری را در مقایسه با دجله می پیماید و از طرفی دیگر به دلایل دیگری چون قرار داشتن بر سر راه های تجاری و بازرگانی مختلف، وجود قلعه ها و پایگاه های نظامی در قبل و بعد از اسلام، نزدیکترین رود منطقه به موقعیت های طبیعی و مهمی چون بیابان بادیه الشام و جزیره العرب و دریاهای مدیترانه و سیاه و خلیج فارس و کمک به بهبود وضعیت کشاورزی و دامداری، حضور قبایل و عشایر بسیار و قبیله مضر که به نام خود آن ها به دیار مضر به مرکزیت رقه معروف می باشد، همه و همه باعث شد تا آبادی های بسیاری در حاشیه این رود ساخته شود. این آبادی ها برخی به پیش از اسلام و برخی به دوره های اسلامی باز می گردد. در دوره هخامنشیان این نواحی در تصرف دولت ایران قرار داشت و به چند استان تقسیم می شد. این سرزمین ها به دلیل حاصلخیزی گاه در این دوران به شکل هدیه به اطرافیان شاه ایران تعلق می گرفت. (احتشام، ۲۵۳۵: ۱۱۴) فرات در این باره نشیب و فرازهای بسیاری را به خود دیده است. نواحی فرات در همان سال های اولیه اسلامی در زمان عمر بن خطاب بسیاری به دست عیاض بن غنم و عتبه بن فرقد سلمی به جنگ گشوده شد. (بلاذری، ۱۳۶۷: ۲۵۳ و ۴۶۵) در زمان فتح اسلامی خالد بن ولید از فرماندهان عرب بر ساحل فرات به اماکن تاریخی بسیاری به جامانده از دور قبل از اسلام برخورد مانند قصر امغیشیا و الیس. (حمیری، ۱۹۸۴: ۲۹ و ۳۱) در این جابه پاره ای از آن ها که بیشتر دارای اهمیت بوده اشاره مختصری می شود.

رقه: فرات همواره مرز میان سرزمین شام و دیار ربیعه و دیار بکر بوده است . در شمال بین النهرین از دیر باز سه گروه از اعراب جزیره العرب ساکن بودند. محل سکونت آن ها به نام خود آن قبایل در جغرافیای عراق خوانده می شد که عبارت بودند از: دیار بکر به مرکزیت شهر «آمِد»، دیار ربیعه به مرکزیت شهر موصل و دیار مضر به مرکزیت شهر رقه. رقه در ساحل فرات قرار داشت. در سال ۳۶ هجری علی (ع) مجبور به جنگ با معاویه شد. این جنگ به صفین مشهور است و در این ناحیه روی داد. (حدود العالم، بی تا: ۱۵۶) اکنون مزارات چند تن از شهدای صفین و قبر عمار بن یاسر در جزیره و منطقه حفاظت شده «الثوره» در دریاچه اسد در استان رقه و نیز چند منزلگاه امام و یارانش و در مسیر ایشان به سوی صفین در مناطق مجاور رود فرات، قابل مشاهده است. در قرن چهارم ابن حوقل از خانه ای نام می برد که گویا محل جمع آوری بیت المال علی (ع) بوده است. (۱۹۹۲: ۲۰۴) به نوشته بلاذری ، ولید بن صالح با چند سند از ابو زید انصاری نقل کرده که حضرت علی (ع) ابو زید را بر مناطقی از فرات که با آب آن مشروب می شد فرستاد . این خبر را بلاذری به طور کامل و دقیق نقل کرده و نشان از پر محصولی این مناطق و دقت علی (ع) در اخذ مالیات ها داشت. (۱۳۶۷: ۳۸۷) قبیله مالک بن طوق در نزدیک رقه بودند که جایگاه آن ها به رحبه الشام موسوم بوده است. (ابن جبیر، ۱۳۷۰ : ۳۰۴) در قرن هقتم رحبه آباد و پر منفعت بوده است. (مستوفی، ۱۳۶۲: ۲۵۰) روحی جنگجویی در این مردم بسیار بوده است . مستوفی نیز به وجود راهزنان جرار در این نواحی اشاره کرده است. (۱۳۶۲: ۱۰۴)

هیت: این شهر را یاقوت حموی از کوره های بغداد دانسته که بوسیله فرات آبیاری می شده است. (بی تا ، ذیل فرات ص ۲۴۲) دژ این شهر مستحکم و شهر آبادی بوده است. حمیری وجه تسمیه آن را از هیت بن بلندی پادشاهی از فرزندان مدین بن ابراهیم (ع) دانسته است . (۱۹۸۴: ۵۹۷)

هاشمیه : این شهر بر کنار فرات بوسیله ابو العباس اولین خلیفه عباسی بنیان گذاشته شد. (یعقوبی، ۱۹۸۸: ۱۰)

نهر دعه: این شهر بر ساحل فرات در تاریخ یهود بسیار مهم بوده است . زیرا اقوام این منطقه یهودیانی بودند که در زمان غلبه اشکانیان بر این مناطق تا حدود سی تا چهل هزار مرد جنگی داشته است. مدارس یهودی سدرا و جبره در این شهر فعالیت های فرهنگی بسیار داشتند. (غنیمه، ۲۰۰۱: ۷۶) باید خاطر نشان کرد که فرهنگ یهودیت تا مدت ها پس از ورود اسلام به این نواحی هم چنان ادامه یافت و بی شک در گزاره های تاریخی منطقه موثر بوده است. اشکانیان چون اردوان سوم (۴۶ م) از یهودیان برای مرزبانی این نواحی فرات سود می بردند. یهودیان نهر دعه در نزدیکی ایرانیان و یهودیان کوشش های بسیار می کردند. (همان: ۸۴)

کوفه: کوفه اولین شهری بوده که در دور خلافت عمر در ساحل غربی رود فرات و نزدیک شهر باستانی حیره بوسیله مسلمانان بنیان گذاشته شد . بلاذری می نویسد: «کوفه با نظر و مشورت سلمان فارسی و به دستور سعد بن ابی وقاص در کنار فرات در ساحل غربی ساخته شد. » (بلاذری، ۱۳۶۷: ۳۶) خرابه های حیره (به معنای اردوگاهی مرکب از خیمه گاه) اکنون باقی است. به گفته طبری حیره و انبار در زمان بخت النصر بنیان شدند. (طبری، ۱۳۶۲، ۲/۵۸۶) حمزه اصفهانی ساخت شهر حیره را در دور اشکانیان دانسته که مرکز ملوک آل لخم بود و تا حدود ۵۳۰ سال بعد که مسلمآن ها آن جا را فتح کردند و کوفه ایجاد شد ، دایر بوده است. (اصفهانی، حمزه ، بی تا: ۷۸) کوفه خود نواحی زیر مجموعه ایی داشته است. یعقوبی در قرن سوم می نگارد که فرات بادقلا از طسوج های کوفه است. (یعقوبی، ۱۹۸۸: ۷۳) امرا برای آب رسانی به این شهر از طریق فرات سعی زیاد می کردند. عضدالدوله دیلمی در قرن چهارم هجری و در دور قاجار مرحوم وکیل الملک حاکم کرمان، از جمله این افراد هستند. نهر علقمه از شعبات فرات بود که از گذشته های دور قبل از اسلام وجود داشت. این کانال آب رسانی برای آبیاری زمین های اطراف حیاتی بود و در حوالی کوفه جریان داشت . این نهر سبب آبادانی کوفه بود. این قسمت از فرات مهاجر پذیر بوده است. در سال ۲۰ هجری عمر بن خطاب یهودیانی را از ناحی نجران در حوالی یمن به کوفه فرستاد. اینان ثروت بسیار داشتند و از طبقات مرفه به شمار می آمدند. نقل است که حتی در ابتدای عهد عباسیان یعنی اوایل قرن دوم هجری، از این گروه مبالغی قرض گرفته شد . (غنیمه، ۲۰۰۱: ۱۱۱) تفکرات تاجر مآبانه (چه میان یهودیان یا بخشی از آنان که تازه به اسلام گرویده بودند) مانع از تصمیم گیری های درست در بین این افراد بود و این نکته در زمان حضور علی (ع) و امام حسن (ع) و امام حسین (ع) و باقی ائمه نیز به خوبی مشهود بود. از مهاجران قدیمی فرات در این نواحی می توان به تنوخیان، عبادیان و احلاف اشاره کرد. (آذر، ۱۳۵۴: ۲۰۹) در حال حاضر تنها خرابه های کاخ نعمان بن منذر معروف به خورنق که بسیار مشهور و در کنار فرات (بعدها مشرف به شهر نجف) بود، وجود دارد. این قصر حدود ۶۰ سال ساختش بوسیله معماران رومی به طول انجامید. (ابن فقیه، ۱۹۸۸: ۱۶۵) در قرن ششم هجری ابن جبیر به وجود سقاخانه ای بزرگ در مسجد کوفه اشاره دارد که از آب فرات تامین می شده است. «فرات از سمت شرقی کوفه به اندازه نیم فرسخ فاصله دارد و سمت شرقی تمام نخلستان هایی است که به سواد شهر پیوسته و تا آن جا که چشم به دید می آرد امتداد دارد. » (ابن جبیر ، ۱۳۷۰ : ۲۶۰) عشایر عرب مهاجر در حاشیه فرات و خصوصا نواحی کوفه و نجف تا کربلا گرایش های علوی داشتند. گویی فرات در مقایسه با دجله جایگاه و موقعیت بهتری برای رشد و گسترش تشیع داشته است .

حله: این شهر میان کوفه و بغداد در حاشیه فرات ساخته شد. حله با تشدید لام به حله بنی مزید یا حله سیفیه نیز مشهور بود. حله در سرزمین بابل قرار داشت . به اعتقاد برخی غیبت امام زمان (ع) از محل سردابی در حله بوده است. (قلقشندی، ۱۴۰۷، ۱۳ / ۲۲۹) در قرن ششم هجری این شهر آباد و پر جمعیت بود. (ابن جبیر، ۱۳۷۰: ۲۶۱) یکی از نهرهای منشعب شده از فرات به نام «نیل» در کنار شهر حله روان بود. (همان : ۲۶۳) این شهر تا قرن دهم هجری شهری آباد بوده و بعدها تحت الشعاع نجف قرار گرفت . سد هندیه بالای این شهر بر روی فرات بسته شده است.

بابل: شهر بابل (ال ایلاه که همان ایلوی باب – ایلو – ن و یا بابیروش) مرکز تمدنی بزرگ و با سابقه ای طولانی بود . «بابل از شهرهای قدیمی که در سوره بقره آیه ۱۰۲ نیز در قرآن آمده است. می گویند ضحاک اول بار ساخته و عمالقه اول ساکنان آن بودند. نمرود نیز آن را وسیع ساخت. » (حمیری، ۱۹۸۴: ۷۳) بابل حدود سه هزار سال بعد از سقوط دولت آشور و نینوا جای آن را گرفت و از نواحی مهم تجاری به شمار می آمد. (لئوناردو، ۱۳۷۸ : ۷)

حران : این شهر در ناحیه ایی مهم و تمدنی قرار داشت. حران در جنوب ترکیه فعلی و شمال سوریه کنونی در محلی به نام ادسا یا الرها (اورفا) است. فرات در آبرسانی به این شهر موثر بود. (ابن جبیر، ۱۳۷۰: ۳۰۰)

کربلا: از جمله تسوگها ی (طسوج به معنای شهر های کوچک) میان رودان، قطربل و بادوریا و مسکن (مسگن) بود. برخی این شهر را با کربلا ی فعلی یکی دانسته اند. مقدسی ۶ رستاق را برای مسکن ذکر کرده است. (مقدسی، ۱۹۸۷ : ۲۱) کربلا در جنوب غربی فرات قرار دارد، یعنی؛ به سمت بیابان و نواحی کویری که منتهی به بادیه الشام می گردد. کربلا حدود ۳۰ کیلومتر با رود فرات فاصله دارد. (الانصاری ، ۱۴۲۷ : ۱۸) بادیه الشام اولین کویر بزرگ و سوزناک جزیره العرب محسوب می گردد که پس از آن سه ناحی کویری دهناء و نفود و ربع الخالی آغاز و تا یمن امتداد می یابد. در حدود زمانی قرن اول هجری گویا در محل قدیم کربلا روستایی به نام العین بود که در مسیر راه های تجاری قرار داشت و علی (ع) در سال ۳۶ ه ق در جریان جنگ صفین از سرزمینی در اطراف فرات گذشتند و از واقع عاشورا خبر دادند . (ابن اعثم، ۱۳۷۲: ۵۰۶) بنابراین ناحیه مذکور در مسیر راه قرار داشت و همان گونه که می دانیم راه در گذشته مخصوصا در نواحی خشک از اهمیت بسیاری برخوردار بوده است . با این حال به گمان برخی این ناحیه تا قبل از آمدن امام حسین (ع) غیر مسکونی و خالی از سکنه بود (معین ، ۱۳۶۳ ، ذیل کربلا) نقل است که امام حسین (ع) در بار این سرزمین فرمود: «هم زمین کرب است و هم بلا که جای کشتن ما و محط رحال و مناخ شتران ما این زمین خواهد بود و خون های ما بر این خاک ریخته خواهد شد و بگریست . » (ابن اعثم ، ۱۳۷۲: ۸۸۳) به نوشته طبری امام حسین (ع) بعد از گذشتن از آبادی هایی چون ثعلبیه، زباله، عذیب و قادسیه و بیضه و ذی حسم در دوم محرم سال ۶۱ هجری در دهکده ای به نام «عقر» در نینوا فرود آمد. (۱۳۶۲، ج ۷: ۳۰۰۱) تا قرن سوم یعقوبی مورخ بزرگ و ابن خردادبه وزیر پست و راه های دولت عباسی که از بسیاری از شهرهای این ناحیه یاد کرده اند، از کربلا با نام شهر، ذکری به میان نیاورده اند.

اما در اطراف این مکان روستاهایی بوده، زیرا در نواحی گرم و خشک آب باعث تجمع می گردد و این ناحیه نیز زمین ها و نخلستان های بسیار داشته است. مضاف بر آن که مسیر راه بوده و در گذشته میزان پر آبی فرات و کانال های آب رسانی آن ناحیه بیشتر از زمان فعلی است. اقوام و قبایلی چون بنی اسد از غاضریه در این جا می زیستند که به قولی یک روز بعد از واقع عاشورا به دفن اجساد شهدا همت گماردند. (همان، ج۷: ۳۰۶۴) برخی از گزارش ها نیز بر غیر مسکونی بودن کربلا دلالت دارد. به نوشت طبری راس الجالوت نصاری به نقل از پدرش می گفت: «هر وقت از کربلا می گذشتم مرکبم را می دوانیدم تا از آن جا بروم زیرا شنیده بودم که فرزند پیمبری در این جا کشته می شود. » (همان، ج ۷: ۲۹۸۰) به گزارش اصطخری در قرن چهارم هجری کربلا در غرب فرات و برابر شهر بزرگ قصر ابن هبیره قرار داشته است. وی هم چنین به پر آبی این ناحیه اشاره کرده است. (۱۳۶۸: ۸۶) عدم وسعت یابی و رشد کربلا هم چنان در قرن هشتم نمایان است. کربلا را در پاره ای از منابع زیر مجموعه نینوا در شرق دانسته اند. نینوا را به «محل آرامش» و «بیت الحوت» و به معنای «خانم من» هم دانسته اند. (غنیمه، ۲۰۰۱: ۲۱) نینوا نیز امروز به طویریج مشهور است (هاشمی، ۱۳۷۱: ۱۲۶).

ابن بطوطه جهان گرد قرن هشتم، کربلا را شهری کوچک توصیف کرده که دارای نخلستان هایی در اطرافش است و از رودخانه فرات آبیاری می شود. با این حال به مدرسه و زاوی بزرگ شهر و محل اطعام مسافرین اشاره کرده و هم چنین وی ویرانی شهر را بر اثر نزاع دو دسته از بنی فائز و بنی رخیک می داند. (ابن بطوطه، ۱۳۷۰، ۱ج: ۲۷۲ و ۲۷۳) در اکثر منابع به جای کربلا از «طف» نام برده شده است. در قرن دهم هجری حمیری در معجم جغرافیایی خود چنین آورده: «طف بر س