---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل خسف و زلزله قبل از ظهور در منابع فریقین با تاکید بر اعتبارسنجی زلزله تهران و خرابی ری :

مقدمه

از جمله حوادث قبل از ظهور امام عصر (عج)، وقوع خسف و زلزله در نقاط مختلف زمین، می باشد که در رأس آنها می توان به خسف دمشق در جابیه و حرستا قبل از خروج سفیانی اشاره کرد که در منابع فریقین شیعه و اهل سنت، ذکر شده است. همچنین، روایات فراوان و متعددی درباره اصل وقوع زلزله و نیز کثرت آن قبل از ظهور در منابع حدیثی، وجود دارد؛ به گونه ای که برخی از مکان ها و خسارت های آن و زمان زلزله ها، نیز مشخص شده است که در ادامه به تفصیل بیان خواهد شد.

خسف و زلزله قبل از ظهور

کثرت زلزله در عصر ظهور

در منظومه معارف مهدوی، علائم ظهور، به دو دسته حتمی و غیرحتمی، تقسیم شده است. و از جمله علائم غیرحتمی، کثرت و فراوانی زلزله ها قبل از ظهور است. در کتاب الغیبه شیخ طوسی به نقل از پیامبر(ص)، چنین نقل شده است:

عَنْ أَبِی سَعِیدٍ الْخُدْرِیِّ، أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ (ذَکرَ الْمَهْدِیَّ، فَقَالَ: یَخْرُجُ عنْدَ کثرَهِ اختِلَافِ النَّاسِ وَ زَلَازِلَ، فَیَمْلَأُهَا عَدْلًا وَ قِسْطاً کمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْرا (طوسی، ۱۴۱۱: ۱۷۸)؛

پیامبر اکرم (ص) فرمود: مهدی، به هنگام فراوان شدن اختلاف مردم و زلزله، قیام کرده و زمین را پر از عدل و داد می کند، همان گونه که از ظلم و ستم پر شده است.

مشابه این حدیث، در دیگر منابع شیعی (ابن حیون، ۱۴۰۹: ج۳، ۳۶۳) و نیز کتب اهل سنت نقل شده است (ابن حنبل، ۱۴۰۴: ج۴، ۱۰۴).

همچنین در کتاب الملاحم و الفتن سید بن طاووس، سال ظهور (سال زوج قمری که صحیه آسمانی در ماه رمضان آن سال واقع خواهد شد )، سالی آکنده از زلزله و سرما، توصیف شده است:

فِی سَنَهٍ کثِیرَهِ الزَّلَازِلِ وَ الْبَرْد (ابن طاووس، ۱۳۹۸: ۲۸۴)؛

ظهور امام عصر(عج)، در سالی همراه با زلزله ها و سرما، رخ خواهد داد.

همچنین از امام باقر(ع)، نیز در کتاب الغیبه نعمانی نقل شده است:

لَا یَقُومُ الْقَائِمُ إِلَّا عَلَی خوْفٍ شدِیدٍ وَ زَلَازِل (نعمانی، ۱۳۹۷: ۲۳۵)؛

قائم اهل بیت، زمانی قیام و ظهور خواهد کرد که مردم دچار ترس شدید و نیز زلزله های فراوان شده باشند.

مکان دقیق این زلزله های قبل از ظهور، معرفی نشده است. در برخی احادیث اهل سنت، از باب مثال و نمونه، به وقوع زلزله در مکان هایی چون “اهواز، بغداد، بصره و زلزله هایی در مصر”، اشاره شده است:

وَ بِالْأَهْوَازِ زَلَازِلُ، فَتَکونُ بیُوتُهُمْ قبُورَهُمْ، ثُمَّ تنْقَطِعُ السبُلُ، فلَا یَخْرُجُ أَحَدٌ مِنْ مَدِینَهٍ إِلَی مَدِینَهٍ. (ابن طاووس، ۱۳۹۸: ۲۵۴)

وَ زَلَازِلُ بِبَغْدَادَ، وَ هِیَ أَسْرَعُ الْأَرَضِینَ خَرَاباً. (ابن طاووس، ۱۳۹۸: ۲۶۳)

یُخْسَفُ بِالْبَصْرَهِ خَسْفٌ بِکلَّائِهَا وَ بأَرْجَائِهَا، وَ خسْفَانِ آخَرَانِ بِسُوقِهَا وَ مَسْجِدِ جَامِعِهَا… وَ بِمِصْرَ ثلَاثُ خُسُوفٍ وَ سِتُّ زَلَازِل. (ابن طاووس، ۱۳۹۸: ۲۵۲)

مضمون حدیث فوق در کتب معتبر شیعی، وجود ندارد و سید بن طاووس نیز از منابع اهل سنت، نقل کرده است؛ بنابراین، به محتوای آن به قطع و یقین، نمی توان اعتماد نمود. بلکه آن چه یقینی و اطمینان آور است و همان گونه که در کتاب الغیبه نعمانی از امام باقر (ع) نقل شده است، تنها وقوع خسف و زلزله های فراوان قبل از ظهور می باشد (لَا یَقُومُ الْقائِمُ إِلَّا علَی خَوْفٍ شَدِیدٍ وَ زَلَازِل).

تعدد خسف در نقاط مختلف زمین

و اما خسف، که خود ممکن است نتیجه ای حاصل از زلزله نیز باشد (زلزله های فراوانی که قبل از ظهور رخ خواهد داد و منجر به خسف و فروررفتن در زمین نیز خواهد شد)، در احادیث مهدویت، به عنوان نشانه های حتمی و غیرحتمی، بیان شده است. از جمله: خسف بیداء لشکر اعزامی سفیانی به عربستان در بین مکه و مدینه در “سال ظهور”، جزو علائم “حتمی” ظهور است. (صدوق، ۱۳۹۵: ج۲، ۶۵۰) لکن، سایر خسف ها، “قبل از ظهور” و در زمره علائم “غیرحتمی”، می باشند.

به طور کلی، سه خسف در نقاط مختلف زمین، گزارش شده است: خسف در مغرب، خسف در مشرق و خسف در جزیره العرب. البته در کتاب الخصال شیخ صدوق، روایتی وجود دارد که آنها را از نشانه های قیامت برشمرده است:

اطَّلَعَ علَیْنَا رَسُولُ اللَّهِ مِنْ غُرْفَهٍ لَهُ وَ نَحْنُ نَتَذَاکرُ السَّاعَهَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ لَا تَقُومُ السَّاعَهُ حَتَّی تَکونَ عَشْرُ آیَاتٍ:… وَ ثَلَاثٌ خُسُوفٍ خَسْفٌ بِالْمَشْرِقِ وَ خَسْفٌ بِالْمَغْرِبِ وَ خَسْفٌ بِجَزِیرَه الْعَرَب. (صدوق، ۱۳۶۲: ۴۳۱)

اما در دو روایت دیگر که ذکر خواهد شد، این سه خسف، از نشانه های ظهور امام مهدی(ع)، شمرده شده اند و البته از آن جا که ظهور امام مهدی(ع) پیش از قیامت است، هرچه از نشانه های ظهور باشد، می تواند از نشانه های قیامت نیز باشد. بنابراین میان روایات یاد شده از این جهت تعارضی نیست. (آیتی، ۱۳۹۰: ۱۹۸) روایات یاد شده، بدین قرارند:

در کتاب کمال الدین شیخ صدوق، به نقل از ابن عباس از پیامبر اکرم(ع) چنین روایت می کند که چون به معراج رفتم، خداوند سبحان به من چنین فرمود:

وَأَعْطَیْتُک أَنْ أُخْرِجَ مِنْ صُلْبِهِ أَحَدَ عَشَرَ مَهْدِیّاً کلُّهُمْ مِنْ ذُرِّیَّتِک مِنَ الْبِکرِ الْبَتُولِ وَ آخِرُ رَجلٍ منْهُمْ یُصَلِّی خَلْفَهُ عِیسَی ابنُ مرْیَمَ… فَقُلْتُ إِلَهِی وَ سَیِّدِی مَتَی یَکونُ ذَلِک فَأَوْحَی اللَّهُ جَلَّ وَ عَزَّ یَکونُ ذَلِک… وَ عِنْدَ ذَلِک ثَلَاثَهُ خُسُوفٍ خَسْفٌ بِالْمَشْرِقِ وَ خَسْفٌ بِالْمَغْرِبِ وَ خَسْفٌ بِجَزِیرَهِ الْعَرَبِ… (صدوق، ۱۳۹۵: ج۱، ۲۵۱)؛

… و این را به تو عطا کردم که از صلب او، یازده امام هدایت، بیرون بیاورم که همگی از فرزندان دوشیزه بتولند و آخرینشان (امام مهدی)، مردی است که عیسی پسر مریم پشت سرش، نماز می گزارد… عرض کردم: معبود و سرور من، این واقعه چه موقع خواهد بود؟ خداوند بلند مرتبه فرمود:… و در این هنگام سه خسف خواهد بود: خسفی در مشرق و خسفی در مغرب و خسفی در جزیره العرب…. در کتاب مختصر اثبات الرجعه منسوب به فضل بن شاذان[۱] نیز حدیثی مشابه حدیث فوق نقل شده است:

قال رسول الله(ص) لأمیر المؤمنین(ع):… واعلم أن ابنی ینتقم من ظالمیک و ظالمی أولادک و شیعتک فی الدنیا و یعذبهم الله فی الآخره عذابا شدیدا. فقال سلمان الفارسی: من هو یا رسول الله؟ قال: التاسع من ولد ابنی الحسین، الذی یظهر بعد غیبته الطویله… قال: متی یظهر یا رسول الله؟… لذلک علامات، منها: نداء من السماء و خسف بالمشرق، و خسف بالمغرب، و خسف بالبیداء (میرلوحی، ۱۴۲۷: ۵۷)؛

پیامبر خدا(ع) به امیر مؤمنان(ع) فرمودند:… و بدان که پسرم از کسانی که به تو و فرزندان تو و شیعیان تو ستم کرده اند در دنیا انتقام می گیرد و خداوند آن ها را درآخرت به شدت عذاب می کند. سلمان فارسی پرسید: ای پیامبر خدا او کیست؟ فرمود: نهمین فرزند از نسل پسرم حسین که پس از غیبت طولانی اش ظهور می کند… پرسید: ای پیامبر خدا او چه موقع ظهور می کند؟ برایش نشانه هایی است از جمله: ندایی از آسمان و خسفی در مشرق و خسفی در مغرب و خسفی در بیداء (بین مکه و مدینه).

از میان دو روایت یاد شده روایت نخست به وهب بن منبه، راوی اهل سنت برمی گردد که نام واسطه های خود تا ابن عباس را نیز ذکر نکرده است و از این جهت قابل اعتماد نیست؛ اما راویان روایت دوم، همگی ثقه هستند، لکن مشکل این روایت در منبع آن است؛ چرا که این روایت از کتابی با عنوان مختصر اثبات الرجعه و منسوب به فضل بن شاذان است که به دست شیخ حر عاملی رسیده و از سرگذشت این کتاب پیش از رسیدن به دست شیخ حر عاملی، اطلاعات چندانی در دست نیست. از این رو اثبات اعتبار این روایت، نیازمند تتبع بیشتری است. (آیتی، ۱۳۹۰: ۲۰۰)

در کتاب الارشاد شیخ مفید، از امام صادق(ع) درباره “خسف بغداد و بصره” در عراق، نیز چنین روایت شده است:

یُزْجَرُ النَّاسُ قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ عَنْ مَعَاصِیهِمْ بِنَارٍ تظْهَرُ لَهمْ فی السَّمَاء وَ حُمْرَهٍ تُجَلِّلُ السَّمَاءَ وَ خَسْفٍ بِبَغْدَادَ وَ خَسْفٍ ببَلْدَهِ الْبصْرَهِ وَ دِمَاءٍ تُسْفَک بِهَا وَ خَرَابِ دُورِهَا (مفید، ۱۴۱۳: ج۲، ۳۷۸)؛

مردم پیش از قیام قائم از گناهانشان باز داشته می شوند با آتشی که در آسمان آشکار می شود و سرخی که آسمان را روشن می کند و خسفی که در بغداد و بصره رخ می دهد و خون هایی که در عراق ریخته می شود و ویران شدن خانه هایش.

همچنین شیخ مفید، ضمن برشمردن علائم ظهور، علاوه بر خسف در بغداد، اصل وقوع زلزله در عراق قبل از ظهور را نیز گزارش کرده است:

خَوْفٌ یَشْمَلُ أَهْلَ الْعرَاق وَ زَلْزَلَهٌ حتَّی یَنْخَسِفَ کثِیرٌ مِنْهَا. (مجلسی، ۱۴۰۳: ج۵۲، ۲۲۰)

همچنین، در منابع اهل سنت، “خسف و زلزله در منطقه مصر”، نیز گزارش شده است:

بِمِصْرَ ثلَاثُ خسُوفٍ وَ ستُّ زَلَازِل. (ابن طاووس، ۱۳۹۸: ۲۵۲)

البته این احتمال وجود دارد که مقصود از “خسف مشرق”، همان خسف بغداد و بصره باشد و مقصود از “خسف مغرب”، خسف جابیه – حرستا در دمشق سوریه قبل از خروج سفیانی، بوده و “خسف جزیره العرب”، نیز همان خسف بیداء در بین مکه و مدینه باشد؛ شاهد بر این مدعا، هم چنان که در روایت اخیر در کنار خسف مشرق و مغرب به جای جزیره العرب، خسف بیداء ذکر شده بود. بنابراین محتوای روایت اخیر، همان روایت سابق خواهد بود. لازم به ذکر است، خسف ها و زلزله های یادشده، هم چنان که می توانند نشانه ظهور امام مهدی(ع) باشند، می تواند عذاب الهی و معلول رواج گناه و آلودگی ها و معاصی مردم باشد (یُزْجَرُ النَّاسُ قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ عَنْ مَعَاصِیهِمْ). (آیتی، ۱۳۹۰: ۱۹۸-۲۰۱)

به هر حال، خسف و زلزله به دلیل فراوانی آن قبل از ظهور، طبیعتاً در نقاط مختلف زمین رخ خواهد داد؛ و اما در احادیث علائم ظهور که تأکید بیشتر بر روی حوادث کشورهای جغرافیای عصر ظهور می باشد تا دیگر مناطق کره زمین؛ از اینرو و از باب نمونه، به خسف بغداد و بصره در عراق، و تخریب منطقه ری در ایران، خسف جابیه – حرستا در دمشق سوریه و خسف در جزیره العرب (خسف بیداء) در عربستان، اشاره شده است.

خسف جابیه – حرستا در دمشق سوریه

از حوادث مورد اجماع در منابع حدیثی فریقین شیعه و اهل سنت، خسف جابیه (مفید، ۱۴۱۳: ۲۵۵؛ عیاشی، ۱۳۸۰: ج۱، ۶۴) و تخریب مسجد اموی (کورانی، ۱۴۲۸: ج۲، ۱۰۷ ) و خسف غوطه دمشق در حرستا (ابن حجر، ۱۴۲۸: ۸۵) می باشد. و وقوع آن، حاکی از نزدیک بودن خروج سفیانی و تسلط وی بر دمشق به عنوان حاکم آینده دمشق خواهد بود. (مقدسی شافعی، ۱۴۲۸: ۸۴)

توضیح بیشتر این که: خسف جابیه، هرچند فقط در منابع شیعی ذکر شده است (نعمانی، ۱۳۹۷: ۲۷۹)؛ لکن خسف حرستا و تخریب مسجد اموی در نزدیکی جابیه دمشق، در منابع فریقین شیعه و اهل سنت ذکر شده است. بنابراین، ذکر حوادث خسف در منطقه شام، قبل از خروج سفیانی، اختصاص به منابع حدیثی شیعه ندارد، بلکه مضمون آن همچون خسف غوطه دمشق (خسف حرستا در سوریه)، نیز در احادیث اهل سنت، متعدد و فراوان، ذکر شده است؛ از جمله:

… رجفت الأرض فانقعر غربی مسجدها و یخسف بقریه یقال لها حرستا، ثم یخرج عند ذلک السفیانی… (مقدسی شافعی، ۱۴۲۸: ۸۴)؛

… زمین تکان می خورد و سمت غرب مسجد در زمین فرو می رود و آبادی که به آن حرستا گویند در زمین فرو می رود و بعد از آن، سفیانی خروج می کند….

… لا یخرج المهدی حتی یخسف بقریه فی الغوطه تسمی حرستا (ابن منادی، ۱۴۱۸: ۱۳۴)؛

… امام مهدی(ع) خروج نمی کند تا این که آبادی در غوطه دمشق که به آن حرستا گویند در زمین فرو رود.

… و خسف بقریه بدمشق و سقط طائفه من غربی مسجدها، رفع بالشام ثلاث رایات: الأبقع و الأصهب و السفیانی… (ابن حماد، ۱۴۲۳: ۱۹۵)؛

… و پس از خسف و فرورفتن منطقه ای در دمشق و فرو ریختن بخش غربی مسجد دمشق، سه پرچم در منطقه شام، برافراشته می شود: ابقع، اصهب و سفیانی….

از عمار یاسر، صحابی پیامبر(ص) در کتاب الغیبه شیخ طوسی به نقل از منابع اهل سنت، چنین نقل شده است:

إِنَّ دَوْلَهَ أَهْلِ بَیْتِ نَبِیِّکمْ فِی آخِرِ الزَّمَانِ وَ لَهَا أَمَارَاتٌ… وَ یُنَادِی مُنَادٍ عَنْ سُورِ دِمَشْقَ وَیْلٌ لِأَهْلِ الْأَرْضِ مِنْ شَرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ وَ یُخْسَفُ بِغَرْبِیِّ مَسْجِدِهَا حَتَّی یَخِرَّ حَائِطُهَا وَ یظْهَرُ ثَلَاثَهُ نَفَرٍ بِالشَّامِ کلُّهُمْ یَطْلُبُ الْمُلْک رَجُلٌ أَبْقَعُ وَ رَجُلٌ أَصْهَبُ وَ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِ بَیْتِ أَبِی سُفْیَانَ یَخْرُجُ فِی کلْبٍ وَ یَحْضُرُ النَّاسُ بِدِمَشْقَ… (طوسی، ۱۴۱۱: ۴۶۳)؛

حکومت اهل بیت پیامبر در آخرالزمان، نشانه هایی دارد و از جمله نشانه ها:… و منادی در دمشق ندا می دهد: وای بر اهل زمین از شرّی که نزدیک شده است و قسمت غربی مسجد اموی دمشق، به زمین فرومی رود، به طوری که دیوارش، خراب و ویران می شود. سپس در شام، سه جریان، قیام می کنند که همگی نیز خواهان حکومت و فرومانروایی هستند: ابقع، اصهب و سفیانی (اسامی رمز، می باشد)، سفیانی، از منطقه کلب (جنوب سوریه )، خروج می کند و مردم را در دمشق، جمع می کند….

مشابه حدیث فوق را، دیگر علمای اهل سنت از جمله: مقدسی شافعی در کتاب عقد الدرر فی أخبار المنتظر (مقدسی شافعی، ۱۴۲۸: ۷۶ و ۱۵۵) و نیز ابوعمرو دانی در کتاب السنن الوارده فی الفتن، (الدانی، ۱۴۱۶: ج۴، ۹۳۶) نیز ذکر کرده اند.

بنابراین، حادثه خسف در محور جابیه – حرستا و تخریب بخش هایی از مسجد اموی دمشق در کشور سوریه، در منابع حدیثی شیعه و اهل سنت، ذکر شده است و از نقطه نظر “تحولات میدانی منطقه شام در عصر ظهور”، خبر از خروج قریب الوقوع “سفیانی” به عنوان حاکم آینده منطقه شام و سوریه را تداعی می کند. (ثم یخرج عند ذلک السفیانی)؛ اما فاصله بین خسف تا خروج سفیانی، معلوم و مشخص نیست.

تحقیقی درباره خراب الری و زلزله تهران قبل از ظهور

حدیث “خراب الری” در الغیبه نعمانی

هرچند در غالب کتب حدیثی شیعه، تنها با ذکر کلیاتی، از تعدد خسف، خرابی و کثرت زلزله، سخن به میان آمده است؛ لکن در اندکی از احادیث نیز به مکان های خسف و زلزله، اشاره شده است؛ از جمله: در حدیث الغیبه نعمانی، بدون استناد به معصوم، از وقوع خرابی در منطقه ری و تهران در ایران، قبل از ظهور، نیز سخن به میان آمده است.

توضیح این که: در کتاب الغیبه نعمانی و به نقل از “کعب الاحبار”، قبل از خروج سفیانی، وقوع نشانه هایی از جمله: خسف “بغداد” در عراق و نیز تخریب “منطقه ری، تهران” در ایران، چنین نقل شده است:

وَ خَرَابِ الزَّوْرَاءِ وَ هِیَ الرَّیُّ وَ خَسْفِ الْمُزَوَّرَهِ وَ هیَ بَغْدَادُ وَ خُرُوجِ السُّفْیَانِیِّ. (نعمانی، ۱۳۹۷: ۱۴۷)

در این حدیث به نقل از کعب الاحبار در کتاب الغیبه نعمانی، دو ادعا مطرح شده است: اول این که، قبل از ظهور، منطقه ری در ایران، دچار خرابی و تخریب خواهد شد، ثانیا، الزوراء نامی مشترک برای ری (تهران ) و بغداد می باشد. در این نوشتار، هر دو مدعا، نقد و بررسی خواهد شد.

حدیث کتاب الغیبه نعمانی به نقل از “کعب الاحبار” روایت شده و سند آن نیز به معصوم نمی رسد. بنابراین در نگاه اول، از شرایط حجیت ذاتی برخوردار نیست. مضاف بر این که شخصیت کعب الاحبار، در میان شیعه و مسلمانان، شخصیت مقبولی نیست. و در کتب “اربعه شیعه”، هیچ حدیثی از طریق کعب الاحبار، نقل نشده است. زیرا کعب الاحبار (کعب بن ماتع حمیری)، عالم یهودی اهل یمن بود که در زمان پیامبر(ص)، ایمان نیاورد. اما به عنوان تابعین (زرکلی، : ج، ) در زمان خلافت عمر خلیفه دوم، وانمود کرد به اسلام ایمان آورده و به مدینه رفت (ابن جوزی، : ج، ) سپس در زمان خلافت عثمان، به منطقه شام و سوریه رفت و یکی از مشاوران معاویه شد. (ابن سعد، ۱۴۱۸: ج۷، ۳۰۹) وی آن چنان شخصیت مخدوشی حتی در بین متقدمین اهل سنت داشته که دو محدث بزرگ اهل سنت (بخاری و مسلم) نیز در کتاب الصحیحین، از کعب الاحبار، هیچ حدیثی را نقل نمی کنند. (ذهبی، ۱۴۲۷: ج۳، ۴۹۰)

مضاف بر این که، با مراجعه به میراث حدیثی شیعه، “خراب الری” در هیچ کتاب معتبر حدیثی دیگر، نقل نشده است؛ حال با این توصیف، موجب شگفتی است، چرا و به چه دلیل، شخصیت والامقامی همچون نعمانی[۲] از کعب الاحبار، حدیث خراب ری (تهران) قبل از ظهور را نقل می کند؟ در واقع علت اصلی نقل این حدیث از کعب الاحبار، مشخص نیست؛ لکن می توان احتمال داد که تلاش محدث والامقام شیعی همچون نعمانی، براین مبنا استوار بوده است تا با کنار هم گذاشتن این حدیث در کنار سایر قراین حدیثی، تصویری از اصل وقوع و فراوانی خسف و زلزله در کشورهای جغرافیای عصر ظهور را به اثبات برساند. و تنها از این منظر به مضمون این روایت، نگریسته است.

نکته مهم، مضمون این حدیث به استنثنای “خراب الری”، کاملا مطابق با معارف مهدوی شیعه است و مخالف اعتقاد کعب الاحبار و مکتب خلفاء می باشد (عَلِیٌّ وَ رَبِّ کعْبٍ أَعلَمُهُمْ علْماً وَ أَقدَمُهُمْ سِلْماً وَ أَوْفَرُهُمْ حِلْماً عَجِبَ کعْبٌ مِمَّنْ قَدَّمَ عَلَی عَلِیٍّ غَیْرَهُ وَ مِنْ نَسْلِ عَلِیٍّ الْقائِمُ الْمهْدِی… ثمَّ یَظْهَرُ بَعْدَ غَیْبَتِهِ ) و ابهام اساسی تنها در یک فقره از این حدیث، “خراب ری، تهران” قبل از ظهور و انطباق آن با “الزوراء” می باشد (خَرَابِ الزَّوْرَاءِ وَ هِیَ الرَّیُّ) که البته در هیچ حدیث دیگری، از میراث حدیثی شیعه، نقل نشده است. بنابراین، این فقره از حدیث الغیبه نعمانی، از “انفرادات کعب الاحبار” می باشد که در هیچ کتاب معتبر حدیثی شیعه و اهل سنت نیز وجود ندارد.

و در پایان، مختار این نوشتار، بنابر دیدگاه مشهور کتب لغت و جغرافیا، انطباق الزوراء بر بغداد، می باشد. مضاف بر این که، در هیچ کتاب معتبر حدیثی شیعه و اهل سنت، در باره زلزله تهران قبل از ظهور، گزاره یقینی وجود ندارد و آن چه به عنوان احتمال زلزله تهران با استناد به حدیث “دار الفاسقین” در کتاب مختصر البصائر، حدیث “خراب الری” در کتاب الغیبه نعمانی و حدیث “انطباق الزوراء بر تهران” در کتاب الکافی کلینی، ذکر می شود، بعد از بررسی سندی و دلالی این احادیث، هیچ کدام دلالت تام و اطمینان آور ندارد.

بررسی اعتبار حدیث، وثاقت سندی یا وثاقت صدوری؟

صرف نظر از وجود احتمالات مختلف در حدیث “خراب الزوراء و هی الری”، که بیان گردید، این روایت از اعتبار سندی قویی، نیز برخوردار نیست و به دلیل عدم استناد به معصوم و وجود کعب الاحبار در سند آن، جزو حدیث ضعیف، محسوب می شود. لکن شاید بتوان بر مبنای علمای متقدم شیعی، اعتبار این حدیث را واکاوی نمود؛ توضیح این که:

ضعف آشکار این حدیث در کعب الاحبار، می باشد که در طریق حدیث قرار گفته است. لکن آیا هر حدیث که از نظر سندی، ضعیف می باشد، در واقع حدیث جعلی نیز است؟ خیر؛ الزاماً این گونه نیست. و اگر حدیثی از حیث سند ضعیف باشد، نه این که واقعا آن حدیث، کذب و دروغ است، بلکه ممکن است در واقع صحیح باشد و لکن به طریق افراد موثق در سند حدیث، به دست ما در عصر حاضر، نرسیده باشد. به عبارت دیگر، نگاه متقدمین شیعه همچون نعمانی، در مواجهه با حدیث و ذکر آن در کتب خویش، مبنا و معیار “وثاقت صدوری” حدیث می باشد و نه “وثاقت سندی”؛ به عبارت دیگر، روایتی حجت است که به صدور آن اطمینان حاصل شود و البته راه دست یابی به این اطمینان، منحصر در صحت سند نیست؛ به عبارت دیگر، وثوق “صدوری” معتبر است و نه وثوق “سندی”. (ربانی بیرجندی، ۱۳۷۸: ۱۹)

لکن این حدیث از راه وثاقت صدوری نیز قابل اثبات یقینی نیست. زیرا روایت به معصوم نمی رسد. بنابراین از حجیت ذاتی برخوردار نیست، اما ممکن است، چندین قرینه، وجود داشته باشد که حدیث را حداقل در مقام بررسی بیشتر، قرار می دهد:

۱- این حدیث در کتاب الغیبه نعمانی ذکر شده که از نظر رجال پژوهان شیعی همچون نجاشی، شخصیت نعمانی و کتاب وی، مورد تمجید واقع شده است. نجاشی، شخصیت نعمانی را، چنین توصیف می کند:

النعمانی، المعروف بابن زینب، شیخ من أصحابنا، عظیم القدر، شریف المنزله، صحیح العقیده، کثیر الحدیث. (نجاشی، ۱۳۶۵: ۳۸۳)

وی، از مشایخ بزرگ امامیه و شاگرد مرحوم کلینی بوده است. (نادری، ۱۳۹۱: ۱۷۶). نعمانی، کتاب الکافی کلینی را نوشته و کاتب و نویسنده کتاب استاد خویش، نیز می باشد. همچنین، کتاب الغیبه نعمانی، اولین و معتبرترین کتاب مهدوی مستقل موجود می باشد. (نادری، ۱۳۹۱: ۱۶۰ ). مضاف بر این که، تقدم این کتاب الغیبه نعمانی بر کتاب کمال الدین شیخ صدوق و الغیبه طوسی و اتصال به دوران غیبت صغری، بر اهمیت آن افزوده است. (گودرزی، ۱۳۹۶: ۲۶۴)

۲- و اما در خصوص کتاب الغیبه نعمانی، مرحوم نجاشی، مطلبی را که مخالف باورهای شیعی و یا غریب باشد، از این کتاب برنمی شمرد و حتی نسخه قرائت شده کتاب الغیبه نعمانی از طریق محمد بن علی شجاعی، به رویت مرحوم نجاشی نیز رسیده است:

رأیت أبا الحسین محمد بن علی الشجاعی الکاتب یقرأ علیه کتاب الغیبه تصنیف محمد بن إبراهیم النعمانی بمشهد العتیقه، لأنه کان قرأه علیه، و وصی لی ابنه أبوعبدالله الحسین بن محمد الشجاعی بهذا الکتاب و بسائر کتبه و النسخه المقروءه (المقروه) عندی. (نجاشی، ۱۳۶۵: ۳۸۳)

۳- هرچند این روایت، از طریق کعب الاحبار نقل گردیده، لکن حضور ابن عقده کوفی ثقه (نجاشی، ۱۳۶۵: ۹۴ و طوسی، ۱۴۲۰: ۶۹) در طریق این حدیث، و نیز ذکر آن در کتاب خویش (ابن عقده کوفی، ۱۴۲۴: ۱۰۴)، سومین قرینه برای راست آزمایی این گزاره حدیثی در آینده و حوادث ظهور، خواهد بود.

۴- همان طور که بیان گردید، ملاک مرحوم نعمانی در گزینش و نقل احادیث، حصول وثوق به صدور آن ها از معصوم (وثاقت صدوری) است (رستمی، ۱۳۹۲: ۱۲۷-۱۳۳)؛ نعمانی در ابتدای کتاب، صراحتاً این موضوع را بیان می کند:

فقصدت القربه إلی الله عزوجل بذکر ما جاء عن الأئمه الصادقین الطاهرین من لدن أمیر المؤمنین إلی آخر من روی عنه منهم فی هذه الغیبه التی عمی عن حقیتها و نورها من أبعده الله عن العلم بها و الهدایه إلی ما أوتی عنهم فیها ما یصحح لأهل الحق حقیقه ما رووه و دانوا به و تؤکد حجتهم بوقوعها و یصدق ما آذنوا به منها (نعمانی، ۱۳۹۷: ۲۳)؛

من تصمیم گرفتم که قربتاً الی اللَّه روایاتی را که از پیشوایان دینی رسیده است از زمان امیرالمؤمنین تا آخرین امامی که از او روایتی در باره غیبت صادر شده نقل کنم و کسی که خداوند او را از فهم این غیبت و راه یابی به آنچه از ائمّه(ع) رسیده است، دور داشته است و چشم دل او را از فهم حقیقت و درک نور این غیبت کور کرده است؛ روایات صحیحی که اهل حقّ آنها را نقل کرده اند و به آن روایات معتقد هستند و دلیل مؤکدی است بر وقوع این غیبت و آن چه را که اعلام کرده بودند تصدیق می کند.

لذا گاه در این کتاب، احادیثی از روات ضعیف نیز نقل شده است؛ لکن تعدد طرق روایات و وثوق به صدور آن ها از معصوم، جبران کننده ضعف های احتمالی برخی احادیث الغیبه نعمانی است. (نادری، ۱۳۹۱: ۱۷۶) و البته این امر، مسبوق به سابقه بوده و در میان علمای متقدم شیعه، نیز ساری و جاری بوده است. به عنوان نمونه، شیخ صدوق، روایتی از وهب بن وهب، نقل می کند در حالی که، وهب بن وهب، از روات عامه و مشهور به جعل حدیث، می باشد. (نجاشی، ۱۳۶۵: ۴۳۰ و طوسی، ۱۴۲۰: ۴۸۸) لکن از نگاه محدث والامقام شیخ صدوق، در حدیثی که وهب بن وهب، در طریق و سند آن قرار دارد، ضمن تصریح و اذعان شیخ صدوق به ضعف این راوی، اما روایت وی به دلیل قرائن دیگر، اخذ می شود:

جَاءَ هَذَا الْحَدِیثُ هَکذَا فِی رِوَایَهِ وَهْبِ بْنِ وَهْبٍ وَ هُوَ ضَعِیفٌ وَ الَّذِی أُفْتِی بِهِ وَ أَعْتَمِدُهُ فِی هَذَا الْمَعْنَی. (صدوق، ۱۴۱۳: ج۴، ۳۴)

از این رو، مبانی پذیرش حدیث در نگاه متقدمین شیعه، وثاقت صدوری می باشد.

اما متأسفانه در حدیث کعب الاحبار در الغیبه نعمانی، از نگاه متاخرین، وثاقت صدوری نیز، قابل خدشه است؛ زیرا نه تنها مضمون نقل قول “منفرد” کعب الاحبار (خراب الری )، در هیچ حدیثی دیگری نقل نشده است، بلکه سند این روایت به معصوم نیز ختم نمی شود. بنابراین، تعدد طرق و صدور از معصوم در این حدیث، منتفی است. زیرا خبر واحد در غیر احکام فقهی، معتبر نیست و عالمان شیعی بر این باورند که تنها روایات مفید علم از حجیت برخوردار است. (طوسی، ۱۴۰۹: ج۱، ۶-۷) از اینرو، می کوشند با ذکر طرق متعدد و روایات همسان و هم مضمون، بر درستی یا نادرستی گزاره موجود در حدیث، آگاهی یابند. لکن در مانحن فیه، حدیث کتاب الغیبه نعمانی، در تأیید بخشی از محتوای حدیث ذکر شده (خراب الری قبل از ظهور)، هیچ مویدی در میراث حدیثی شیعه یافت نشد.

۵- اما می توان، چنین بیان کرد: هرچند کعب الاحبار، از طرفد