فایل پاورپوینت کامل رشد دینداری در اوائل کودکی: رویکردی روانشناختی اسلامی

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رشد دینداری در اوائل کودکی: رویکردی روانشناختی اسلامی :

مقدمه

مطالعات روان شناختی رشد دینی، حوزه ای از مطالعاتِ موضوعات دینی است که در آن، تغییرات در درک معارف دینـی را در چارچوب نظریه های روان شناسی رشد بررسی می کند؛ در این مطالعات، نشان داده می شود که فهم و عواطف انسان از مـفاهیمی نظیر خدا، صفات او، ایمـان، دعـا، مسجد و معاد در طول زندگی، با نظر به فرایندهای روان شناختی اساسی چگونه تغییر می کند (رولکپارتین و همکاران، ۲۰۰۶، ص۹-۱۰).

در این مطالعات، شناسایی پایه های اولیه دینداری و نقطه آغازین جوانه های دینداری بسیار مهم تلقی می شود. بنابراین، توسعه دامنه مـطالعات از بزرگسالی به دوره کودکی، به ویژه اوایل کودکی و طفولیت اهمیتی اساسی پیدا می کند. محققان رشد دینی در پژوهش های خود عموماً آزمودنی های خود را از بین کودکان سه ساله و بالاتر؛ یعنی دوره ای که همگرایی زبان و تفکر تا حدودی آغـاز شـده و می توان در این زمینه از طریق گفت وگو از اندیشه و عواطف دینی کودک آگاه شد و اطلاعاتی را به دست آورد، گزینش می کنند. بنابراین، به طور منطقی یافته های تجربی در این زمینه برای کودکان کمتر از سه سال دور از انتظار است.

سـه تـن از محققان تلاش کرده اند تا بر مبنای اصول روان شناختی، زمینه های شکل گیری دینداری را در این دوره نشان دهند. وجه همت اریکسون در مطالعه زندگی «لوتر جوان» این است که ریشه های کودکانه برخی تصاویر ذهنی لوتر از خـداوند را نـشان دهد (وولف، ۱۳۸۶، ص۵۳۴-۵۴۴). پاتریک، کیفیت فهم فرد را از آنچه در متون ادیان بزرگ در معرفی خداوند آمده است، با کیفیت ارتباط هیجانی خانواده – کودک در این دوره مرتبط دانسته، آن را برحسب اصول نظریه دلبستگی تبیین می کند (پالوتزیان، ۱۹۹۶، ص۸۶-۸۸). فـولر، بـر اسـاس دیدگاه خود درباره مدل قـراردادی شـکل گیری ایمـان و ایده های پیاژه و اریکسون در دوره طفولیت، از شکل گیری «پس زمینه های تصاویرِ ذهنی از خداوند» در این دوره سخن می گوید (فولر، ۱۹۸۱، ص۱۱۹-۱۲۱). علت بررسی دیدگاه این سه محقق در این پژوهش، این است که آنها در بـین مـحققان رشـد دینی، از محدود محققانی هستند که رشد دینی را در مـقطع سـنی کمتر از سه سال مطالعه کرده اند.

از سوی دیگر، ناظر به یافته های فوق از منظر روان شناختی، در متون اسلامی نیز مباحثی مطرح شـده اسـت کـه می تواند به تبیین ما از رشد دینداری، به ویژه در دوره طفولیت کمک کـند و ما را به درکی کامل تر از رشد دینداری در کودکی و چگونگی شکل گیری ریشه های اولیه آن رهنمون سازد. این پژوهش، در صدد است که با مـقایسه رویکـرد روانـ شناختی و اسلامی به سؤالات زیر پاسخ دهد:

سؤال اصلی این پژوهش این اسـت که تـفاوت ها و شباهت های دو رویکرد روان شناختی و رویکرد اسلامی در توصیف و تبیین رشد دینداری در اوایل کودکی چیست؟

سؤالات فرعی دیگر نیز مطرح اسـت:

– تـفاوت ها و شـباهت های دو رویکرد در بیان «ماهیت ریشه های اولیه دینداری» چیست؟

ـ تفاوت ها و شباهت های دو رویکرد در «چگونگی شکل گیری ریشه های اولیه دینـداری» چیست؟

ـ آیا هـر دو رویکـرد، قائل به «ثبت تجارب دوره اوایل کودکی در نظام روانی کودک» هستند؟

– تفاوت ها و شباهت های دو رویکرد درباره «تأثیر بـرایند تـجارب ثـبت شده در اوایل کودکی بر دینداری در سنین بالاتر» چیست؟

ازآنجاکه هدف این پژوهش، دستیابی به شناختی عمیق تر و چـندوجهی از رشـد دینداری در اوایل کودکی است، از روش مطالعه تطبیقی استفاده می شود. مطالعه تطبیقی، روشی است که در آن از طـریق مـشخص کـردن موارد تمایز و تشابه دو یا چند دیدگاه شناختی عمیق تر از موضوع، مورد مطالعه ارائه می شود (فرامرزقراملکی، ۱۳۸۰، ص۲۵۴ ).

رشد دینـداری در اوائل کـودکی و به ویژه دوره طفولیت از منظر روان شناختی

ابتدا دیدگاه های اریکسون، پاتریک و فولر در پاسخ به پرسش های پژوهـش بـررسی مـی شود. آن گاه فصل مشترک دیدگاه ها، به عنوان پاسخ «رویکرد روان شناختی»، «به مسائل مربوط به رشد دینـداری در اوایل کـودکی» ارائه و نقد می شود:

۱- دیدگاه پاتریک

کیرک پاتریک، کیفیت رفتار دلبستگی را در دوره کودکی، با شناخت خدا در سـنین بـالاتر مـرتبط می داند. وی با توسعه مفهومی در نظریه دلبستگی، چارچوبی را برای درک رابطه هیجانی خانواده – کودک و شناخت کودک از خدا فراهم کرده اسـت.

مـحتوای نظریه دلبستگی این نکته را القاء می کند که باید بر پاره ای از جنبه های پایدار رفتار (مـواظبت از فـرزندان، جفت گیری و دلبستگی فرزندان به والدین)، که ترجمان روشن جهان درونی فرد «بهنجارند » متمرکز شده و در نتیجه، نقطه نظری آینده نگر را بـرگزید. اینـ نظریه، رفتار دلبستگی را به عنوان یک رفتار غریزی و از زمره نیازهای نخستین انسان لحـاظ مـی کند. رفتار غریزی ارثی نیست، آنچه موجود بـه ارث مـی برد، یک ظـرفیت بالقوه است که امکان تحول نظام رفـتاری، یا راهـبردها را بر مبنای اطلاعات دریافت شده از طریق اعضای حواس، از منابع درونی یا بیرونی، یا هر دو فـراهم مـی سازد (منصور، ۱۳۸۳، ص۱۴۸ـ۱۵۳).

رفتار دلبستگی، که از نقطه شـروع در کودک وجـود دارد، به چـهره های مـعین گـسترش می یابد و در تمام زندگی پا برجا می ماند و تـحت اشـکال مختلف متجلی می شود. گاهی نیز تحت اشکال رمزی (نامه نگاری، ارتباط تلفنی)، بـه مـنظور تأمین تماس بروز می کند (همان).

رفـتار دلبستگی که ناشی از یک نیاز فـطری و اکتـسابی است، دو چیز را در اختیار کودک می نهد: ۱. ایمـنی تـأمین شده به وسیله مادر یا پرستار، که این فرصت را به کودک می دهد تا از مادر یا پرستار خویش، فـعالیت های لازم بـرای ادامه حیات را بیاموزد؛ چراکه تـجهیزات رفـتار وی که از انـعطاف لازم برخوردار است، بـه وی اجـازه می دهد تا به تـقلید بـپردازد و سپس، به ابتکار دست زند؛ ۲. دلبستگی در جریان چرخه های زندگی از مادر به نزدیکان و سپس، بـه بـیگانگان و بالاخره، به گروه های وسیع تری تسری مـی یابد و بـه عاملی مـهم بـرای سـاخت دهی به شخصیت در می آید؛ بـرای مثبت شدن این نقش اجتماعی، باید اولاً کودک اطمینان از سرگرفتن تماس با مادر در صورت تمایل داشته باشد. ثـانیاً کودک بـتواند یک هماهنگی صادق بین خواسته های واقعی خـود و ظـرفیت مـادر، در پاسـخ دادن مـناسب با آن خواسته بـرقرار نـماید (همان).

بنابراین، دلبستگی دارای کنش مضاعف است؛ کنش حمایتی که به کودک اجازه می دهد تا فعالیت ضروری را بـرای ادامـه حـیات بیاموزد؛ زیرا اجتماعی شدن منجر به ساخت دهی بـه شـخصیت کودک مـی شود (هـمان).

از نـظر کیرک پاتـریک، رفتار دلبستگی اثری در سیستم شناختی – رفتاری – هیجانی کودک می گذارد که در سراسر زندگی وی، بر رفتار وی مؤثر است. این سیستم فعال است، یا حداقل به عنوان یک مدل کاری شماتیک از رابطه دلبستگی در دسترس اسـت. پاتریک، این ایده را برای درک کودک از خدا کاربردی کرده است. از نظر وی، در بیشتر ادیان خدا شکل ایدئال دلبستگی است. گویا خداوند شبیه والدین کامل است. خداوند، موجودی است شبیه والدین (به صورت لفظی یا معنوی) که ایمنی را فراهم می کند و شما را از خطرات حـفظ مـی کند (کیرک پاتریک، ۱۹۹۲، نقل از پالوتزیان (Palutzain)، ۱۹۹۶، ص۸۸).

هنگامی که والدین کودک، یا مربیان دینی یا معلمان در مدرسه، خداوند را به عنوان والدین کامل معرفی می کنند، نظام شناختی – رفتاری – هیجانی کودک فعال می شود و تجربه های خود را از رابطه دوسویه با والدین به خـاطر مـی آورد. کودک به تدریج این تجارب را به مفاهیم و تصاویر ذهنی کلی تبدیل می کند و به واسطه این تصاویر، تشبیه خداوند به والدین کامل را درک می کند. این فهم، لزوماً منطبق با مقصود والدین و یا مـربیان نـیست، بلکه بیشتر حاکی از رابطه دلبـستگی گـذشته کودک است.

بر اساس نظریه دلبستگی، رابطه مطلوب بین کودک و نمادهای دینی، مانند کلمات و هنرهای بصری و اشیا به عنوان بخشی از رشد دینی، در دوره کودکی اولیه، به ویژه به خاطر نـفوذ والدین مـعنادار می شود (همان).

همچنین نـظریه دلبـستگی، پاسخ هایی را برای درک چگونگی مواجهه نوجوان با پرسش ها و تردیدهای دینی در اختیار می نهد. برطبق این نظریه، مواجهه نوجوان با پرسش ها و تردید های دینی، با رابطه دلبستگی در دوره کودکی ارتباط دارد. پالوتزیان، در این زمینه چند احتمال مطرح مـی کند: بـه نظر وی، تردیدها با یک رابطه دلبستگی ناامن با مراقب اولیه، ممکن است موجب دینی شدن کودک شود. این دینی شدن برای به دست آوردن پاداش است؛ یعنی اینکه خدا به عنوان یک شکل دلبستگی، که در پس زمینه غایب اسـت، بـه کار می رود. مـتقابلاً، کودکانی با رابطه دلبستگی ایمن، یا حداقل کودکانی که والدین غیردینی دارند، احتمالاً به دلایلی، کمتر دینی می شوند (پالوتزیان، ۱۹۹۶، ص۸۸).

جدول زیر مـقصود کیرک پاتریک، از مبانی و ریشه های دینداری و چگونگی شکل گیری و تأثیرگذاری مبانی و ریشه های اولیه آن را بر شـناخت خـدا در سـنین بالاتر نشان می دهد:

۲- دیدگاه فولر

فولر از مفاهیم نظریه پیاژه و اریکسون و مدل قراردادی شکل گیری ایمان، برای بیان چگونگی شـکل گیری مبانی و ریشه های اولیه ایمان به خدا وام می گیرد. استعداد ذاتی کودک برای انطباق با محیط، درک بقای شیء، ظهور اضطراب در هفت و هشت ماهگی و پدیدایی رابطه مبتنی بر اعتماد یا عدم اعتماد بین والدین و کودک، از جمله مفاهیمی است که فـولر از آنـها در تبیین و توصیف چگونگی شکل گیری مبانی و ریشه های اولیه ایمان به کار می گیرد.

تمامی انسان ها از بدو تولد، آنگاه که پای در محیط جدید حیات خود می گذارند، حامل استعداد پنهانی «انطباق یافتن با محیط جدید» هستند. در عـین حـال، هنوز این استعداد تمام و کمال قائم به ذات و بالفعل نمی باشد. رشد و پویایی این استعداد بر کامل شدن رشد انسان و نوع مواجهه محیط با او است. چنانچه مطلوب از این منظر حاصل نشود، سازگاری بـا مـحیط جدید، رشد و پویایی خود را از دست می دهد. در شرایطی که محیط زیست انسان ثابت بوده، تحول و نوآوری در آن نباشد و یا آنکه امور عینی او را بر نمی انگیزاند و چالشی پیش روی او نمی نهد، به احتمال فراوان فعالیت ها و کنش های او در پی کسب دانـایی مـحدود مـی شود. حال اگر کیفیت و تداوم مـراقبت، تـغذیه و نـظافت نامطلوب باشد و فرد یا افرادی که او بتواند ارتباطی متقابل، مکمل و قابل اعتماد با آنها برقرار کند، وجود نداشته باشد، بی اعتمادی و نومیدی کودکانه، جـای اعـتماد بـه جهان پیرامون و به خود را می گیرد (فولر، ۱۹۸۱، ص۱۱۹ـ۱۲۱).

کودک به تدریج که بـزرگ مـی شود، درمی یابد که امور عینی محیط پیرامون از او مستقل بوده و حتی زمانی که دور از قلمرو دید و توجه او می باشد، وجود دارد. در چهار ماهگی، کودک نوعاً به دنبال اشـیاء پنـهان شـده نمی گردد. «آنچه غایب از نظر باشد، به ذهن نمی آید». در سن هـفت الی هشت ماهگی، کودک قادر است تصویر ذهنی از شیء گم شده بسازد، یا داشته باشد. در اینجاست که کودک قدم در مسیر شناختی می گذارد که بـه واسـطه آن درمـی یابد فی نفسه ماهیتی جدا از آنانی دارد که بدان ها عشق می ورزد. این شناخت تا آنـجا اسـت که نیاز به یافتن خود را، به عنوان نقطه ثقل جهان پیرامونی، که دیگران در آن حضور دارند، حس می کند (هـمان).

شـکل گیری دو تـوانایی شناختی فوق – درک بقای شیء و آگاهی از خود، زمینه پدیدایی حالت عاطفی جدیدی که چندان هـم مـطلوب نـیست، فراهم می کند. کودک از این پس، با غیبت مادر یا پرستارش دچار اضطراب می شود؛ چرا که می ترسد آنها دوباره بـرنگردند. بـازگشت مـجدد مادر یا پرستار، که نام او را صدا می زند، او را در آغوش می کشد، و به او غذا می دهد، به شکل گیری ویژگی جـدیدی مـنجر می شود. ویژگی جدید، اعتماد به فردی است که از او مراقبت می کند و محیطی است که در آن رشـد مـی کند.

از دیدگـاه فولر، تعامل والدین و کودک در گستره سنی بین هفت، هشت ماهگی تا حدود هیجده ماهگی، نه تـنها رابـطه اعتماد و وفاداری دوسویه را گسترش می دهد، بلکه کودک چیزی بسیار فراتر و پایدارتر از آن را تجربه مـی کند. والدین در تـعامل بـا کودک و تربیت و مراقبت از وی، اعتماد و وفاداری را منتقل می کنند و برای کودک، نخستین تجارب درخصوص شناخت دنیای پیرامون، چگونگی نـگاه مـا به آن و اینکه چگونه می توان زندگی خود را به آرامش رساند، رقم می خورد. والدین دیدگـاه خـود را دربـاره معنای زندگی از منظر خود، ارائه می کنند. کودک مدت ها پیش از آنکه بتواند زبان خود را به کار بندد، یا مفاهیم را صورت بندی کنـد، یا ارزشـ ها و بـاورهای والدین خود را به طرز صحیح و واضحی دسته بندی نماید، به ساختاری معنایی و تصاویری خـام و ابـتدایی از کانون های ارزش و حجیت و نظام ارزشی آنها دست می یابد.

فولر، همه دریافت ها و تجارب ثبت شده کودک را در این دوره، «پس زمینه تصاویر ذهنی» بـرای شـکل گیری تصاویر ذهنی در بزرگسالی در نظر می گیرد. وی نام «پس زمینه تصاویر ذهنی» را بر آنها مـی نهد؛ چـرا که این دریافت ها و تجارب، زمینه شکل گیری تصاویر ذهـنی کودک را در آینـده و پس از مـجهز شدن وی به زبان و توانایی مفهوم سازی و تلاش ذهـنی بـرای معناسازی فراهم می سازد. به نظر فولر، نخستین زمینه های شکل گیری تصویر ذهنی ما از خـدا را بـاید در همین نقطه جست وجو کرد. به ویژه آنـکه چـنین تصاویری از تـجارب آغـازین انـسان از روابط دوسویه الهام گرفته اند؛ آنجایی که آگـاهی بـدوی انسان به خودِ مستقل از دیگران و در عین حال، وابسته به آنها شکل مـی گیرد، هـم آنهایی که نخستین خودآگاهی ما را رقم زدنـد، ما را می شناختند و با چـشمان خـود ما را تصدیق و با لبخندهای خـودشان مـا را تأیید می کردند، و این زمانی رخ می دهد که تشرف انسان به نخستین خودشناسی آغاز گردید. وی تمامی این امـور را پسـ زمینه تصاویر ذهنی می نامد، به اینـ دلیل که پیش از پیدایش زبـان، مـفاهیم و هم زمان با بـروز خـودآگاهی شکل گرفته اند (همان).

جـدول زیر، مـقصود فولر از مبانی و ریشه های ایمان و چگونگی شکل گیری و تأثیرگذاری مبانی و ریشه های اولیه آن را بر شناخت خدا در سـنین بـالاتر نشان می دهد:

۳- دیدگـاه اریکسـون

اریکسـون، روش دیگری را برای نشان دادن شکل گیری مبانی و ریشه های اولیه دینداری در کودکی به کار می گیرد. وی با بررسی چهره های مشهور تاریخی، مشارکت فرهنگ و تاریخ را در شکل گیری دینداری بررسی کرده است. روش وی در این مطالعات، مطالعه زندگی فردی و جـمعی بر اساس تألیف روش های تحلیل گری و تاریخی بود. «به طورکلی، اریکسون با توجه به بعد روانی – تاریخی نشان می دهد که چگونه پدیده های جهان شمول در اقوام مختلف به گونه های متفاوت تحقق می یابند. چگونه هـدف های شـخصی یک فرد در چارچوب هدف های زمان وی و در ارتباط با ارزش های روانی – تاریخی شکل می گیرد» (ولچمن، ۲۰۰۰، نقل از دادستان، جزوه منتشر نشده است).

اریکسون، با به کارگیری چارچوب فرویدی، ولی با اجتناب از تقلیل گرایی که ویژگی فروید و بـسیاری از پیروان اوسـت، با بررسی ویژگی های خلقی والدین لوتر و چگونگی رفتار آنها، با او و نیز ارزش های محیط فرهنگی و اجتماعی که لوتر در درون آن رشد کرده، نشان می دهد که برخی ویژگی های دینی و ایمـانی لوتـر در بزرگسالی، ریشه در عناصر موجود در زنـدگی فـردی و اجتماعی دوره کودکی او دارد (اریکسون، نقل از وولف (Wulff)، ۱۳۸۶، ص۵۳۴ـ۵۴۲).

جدول زیر، مقصود اریکسون از مبانی و ریشه های ایمان و چگونگی شکل گیری و تأثیرگذاری مبانی و ریشه های اولیه آن را بر شناخت خدا در سنین بالاتر نشان می دهد:

از نظر اریکسون، مبانی و ریشه های ایمان و دینداری اثر به جا مانده در نظام روانی و شخصیت فرد است که در تعامل کودک با ارزشـ های تـاریخی، روانی و اجـتماعی محیط زندگی وی شکل می گیرد. وی چگونگی شکل گیری هویت دینی و ایمانی را در دوره نوجوانی بر اساس مفهوم «من » و روابط آنـ با جامعه، فرهنگ و سایر افراد در دوره کودکی، توضیح می دهد.

۴- نتیجه گیری و نقد

بر اسـاس آنـچه گـذشت، می توان یافته های دیدگاه های فولر، اریکسون و کیرک پاتریک را درباره مبانی و ریشه های دینداری چنین خلاصه کرد:

الف. مبانی و ریشه های ایمان، به مـنزله بـرایندی از همه تجارب ثبت شده در نظام روانی کودک است که دارای ریشه فطری و اکتسابی است؛

ب. شکل گیری مبانی و ریشـه های اولیه ایمـان، از طـریق تعامل والدین و ارزش های محیط فرهنگی – اجتماعی – تاریخی با نیاز کودک به تغذیه، نظافت و پذیرش توأم با گـرمی و عطوفت رخ می دهد؛

ج. نتیجه تعامل محیط با کودک، در نظام روانی کودک ثبت و ضبط می شود. این امـر به ایجاد آرامش، امـنیت و اعـتماد و یا بعکس به عدم آرامش، امنیت و اعتماد می انجامد؛

د. برایند تجارب ثبت شده در نظام روانی کودک، در سنین بالاتر در قالب نگرش ها، افکار و گزینش های او ظاهر می شود؛

ه. ایمان به خدا و دینداری به دلیل مشابهت با سایر سایر افـکار و نگرش ها و یا به این دلیل که محتوای توصیف شده آن، به وسیله ادیان با محتوای رفتار دلبستگی مشابهت دارد، از تجارب دوران کودکی تأثیر می پذیرد.

یافته های روان شناختی مزبور در بندهای فوق، تقریباً امور مشترک بین دیدگاه های فولر، اریکسون و کیرک پاتریک است. اختلاف دیدگـاه ها، در تـبیین ها آشکار می شود. تبیین های اریکسون در کتاب لوتر جوان، مبتنی بر دیدگاه های فرویدی درباره چگونگی شکل گیری شخصیت است. وی در این کتاب، شکل گیری هویت ایمانی لوتر را با تمرکز بر مفهوم «من» و روابط آن با افراد دیگـر، جـامعه و فرهنگ توضیح می دهد (اریکسون، نقل از وولف، ۱۳۸۶، ص۵۳۴ـ۵۴۲).

فولر چندان خود را درگیر اثبات مدعای خود مبنی بر تبدیل تجارب دوران کودکی، به بخشی از دانایی های دوران بزرگسالی نمی کند. وی تنها چنین اشاره می کند:

برخی اوقات بـا اسـتفاده صحیح و محتاطانه از هیپنوتیزم و درمان های رگرسیون، یا تأملی کنترل شده چنین تجارب تأثیرگذار و تأثیر آنها بر دانایی ما را می توان به خاطر آورد و یا دوباره به خاطر سپرد. تأثیرات و معانی چنین تجاربی برای مـا، بـدون تـوجه به یادآوری احتمالی آنها بخشی از دانـایی مـا مـی باشد (فولر، ۱۹۸۱، ص۲۵).

کیرک پاتریک نیز در استدلال بر مدعای خود، تنها از وجود مشابهت بین دو محتوای رفتار دلبستگی و ایمان توصیف شده از سوی ادیان بهره می گیرد و آن را دلیل بـر تـأثیر کیفـیت رفتار دلبستگی می داند.

این یافته ها را برحسب اعتباریابی علمی، مـی توان بـه دو دسته تقسیم کرد: بخش نخست یافته ها، شواهد و مدارک تجربی قابل مشاهده و تکرار آن را تأیید می کند و عمدتاً شامل ارکان توصیفی دیدگاه ها می باشد. فـرایندهای درک بـقاء شـیء و ظهور اضطراب در هفت و هشت ماهگی، کیفیت رابطه مادر – کودک و تأثیرگذاری آن بـر پدیدایی خصلت اعتماد یا بی اعتمادی و فرایند ظهور رفتار دلبستگی و کارکردهای آن، از جمله مواردی است که شواهد و مدارک معتبر تجربی و قابل تکرار آنـها را تـأیید مـی کند.

بخش دوم یافته ها، شامل ارکان تبیینی دیدگاه ها است و شواهد و مدارک تجربی بر تـأیید آنـها ارائه نشده است. استدلال های اریکسون درسراسر کتاب لوتر جوان، برگرفته از قدرت تفسیری اریکسون در ارتباط دادن رخدادهای دوران کودکی لوتر، بـا تـحول هـویت ایمانی او در بزرگسالی است. استدلال کیرک پاتریک نیز بیشتر شبیه یک ادعا و فرضیه است. وی فـرض مـی کند که رفـتار دلبستگی، تأثیر پایدار بر سیستم شناختی – عاطفی- رفتاری در سراسر عمر به جا می گذارد. زمانی که مـربیان دینـی، خـدا را به عنوان شکل ایدئال دلبستگی معرفی می کنند، اثر موجود فعال می شود و کودک برحسب این اثر، خدا را درک مـی کند. کیرک پاتـریک، هیچ استدلال یا پژوهشی که صحت مدعای خود را اثبات کند، ارائه نمی کند. شیوه فولر، در اثبات مـدعای خـود یعـنی استفاده از هیپنوتیزم و درمان های رگرسیون، یا تأملی کنترل شده نیز یک ادعاست و در مقام عمل، پژوهشی برای تـأیید آن انـجام نشده است.

مشکل دیگر این دیدگاه ها، این است که نمی توان بر اساس آن به پیشـ بینی دسـت زد. حـتی می توان تبیینی مشابه را برای دو یافته متفاوت و یا حتی متضاد به دست داد. برای مثال برای پیش بینی عـکس العمل کودکی در بـزرگسالی، با فرض اینکه در خانواده ای با رابطه دلبستگی غیرایمن رشد کرده است، پالوتزیان در این مـورد احـتمال مـی دهد که ممکن است چنین رابطه ای، موجب دینی شدن کودک شود؛ زیرا این کودک ممکن است خدا را به عنوان یک شکل دلبـستگی که در پس زمـینه غـایب است، به کار گیرد تا پاداشی را به دست آورد. اما احتمال دیگر این است که کودک غـیردینی شـود؛ چراکه تجربه موجود در نظام روانی او موجب می شود که او رابطه با خدا را برحسب همان تجربه تفسیر کند. در نـتیجه، مـنجر به غیردینی شدن او شود.

مشکل سوم این دیدگاه ها این است که بیان نمی کند کدام تـجارب دوران کودکی، بـر ایمان دوره بزرگسالی تأثیرگذار است؛ به عنوان نـمونه، بـر اسـاس این دیدگاه ها نمی توان تفاوتی را بین دو کودک با داشـتن هـمبستگی ایمن، که یکی در خانواده سکولار و دیگری در خانواده متدین رشد کرده است، شناسایی کرد. در عین حال، اعتباریابی عـلمی اینـ دیدگاه ها با مشکل مواجه اسـت، امـا دلیلی هم بـر رد آنـها نـداریم.

رشد دینداری در اوائل کودکی از منظر اسلامی

نـاظر بـه یافته های روان شناختی در زمینه رشد دینداری در اوائل کودکی، در این بخش، موارد زیر به ترتیب از منظر مـتون اسـلامی بررسی می شود:

– مقصود از مبانی و ریشه های اولیه دینـداری؛

– چگونگی شکل گیری ریشه های اولیه دینـداری؛

ـ ثـبت و ماندگاری اثر کیفیت تعامل والدین – کـودک، در نـظام روانی کودک و تأثیر آنها بر شکل دهی و هویت بخشی به دینداری در سنین بالاتر.

۱- مقصود از مـبانی و ریشـه های اولیه دینداری

مبانی و ریشه های اولیه دینداری از مـنظر روانـ شناختی، بـه منزله برایندی از هـمه تـجارب ثبت شده در نظام روانـی کـودک است که دارای ریشه فطری و اکتسابی است. این مطلب با نظر به تفسیر ارائه شده از موضوع «فـطرت الله» و چگونگی تبیین رابطه بین فطرت الله و دینـداری در مـتون اسلامی، بـه گـونه ای دیگـر قابل تبیین است. از مـفاد آیه میثاق (اعراف: ۱۷۴) و آیه فطرت (روم: ۳۰)، به دست می آید که ریشه دینداری را باید در فطرت – به عنوان یکی از عـناصر وجـودی انسان – که دست آفرینش در هنگام خـلقت وی، آن را در او بـه ودیعـت گـذاشته – جـست وجو کرد و نه در بـرایند تـجارب ثبت شده در نظاام روانی وی. از نظر قرآن و روایات، تجارب و تعاملات محیطی، تنها زمینه رشد و شکوفایی مثبت یا منفی فـطرت را فـراهم مـی کند.

ادعای فوق درباره ریشه های دینداری با بـیان چـند مـقدمه دربـاره حـقیقت فـطرت، رابطه فطرت و دین و چگونگی رشد و شکوفایی آن، که برگرفته از دیدگاه امام خمینی(ره) در تفسیر آیه فطرت (روم: ۳۰) است، قابل اثبات است: