فایل پاورپوینت کامل رفتار و اخلاق سیاسی پیامبر (ص)

---

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل رفتار و اخلاق سیاسی پیامبر (ص) :

مقدّمه

هر چه رشد عقلی آدمیان بیشتر می شود، منطق گفتگو در میان آنان بیش از پیش متداول می گردد. هم چنین دولت ها نمایندگان ملّت های خود و درواقع تجلّی خواسته ها، ظرفیت ها، لیاقت ها، و اراده ملّت خویش می باشند. بنابراین، هر چه این دولت ها عقلایی تر باشند، برای رسیدن به اهداف خود، از روش چانه زنی سیاسی، گفتگو و به عبارت دیگر دیپلماسی استفاده بیشتری می نمایند.

دین مبین اسلام از همان آغاز بعثت پیامبر اعظم (ص) مبنای دستورات و قوانین و اساس دعوت به توحید خود را بر پایه علم و عقل گذارد و از روش چانه زنی، استدلال منطقی و عقلایی، و به زبان امروزی، «دیپلماسی» استفاده نمود. سیزده سال دعوت پیامبر اعظم (ص) در مکّه معظّمه با آن سختی ها و مرارت هایی که بر او و یاران با وفایش روا می داشتند، هم حکایت از تولّد روش و اصول جدید دیپلماسی در جهان بعد از بعثت ایشان دارد. جالب است بدانیم دستور به جهاد و آیات مربوط به آن، چند سال بعد از هجرت پیامبر اعظم (ص)

به مدینه منوّره صورت گرفت؛ بدین معنا که آخرین راه دیپلماسی در اسلام جهاد است و نه اوّلین و سهل ترین راه.

این مقاله بر آن است که در چهار بخش، ابتدا کلیّاتی درباره دیپلماسی و روابط دیپلماتیک، سپس دیپلماسی در اسلام، سوم دیپلماسی پیامبر اعظم (ص)، و در آخر، مکانیزم های اجرایی دیپلماسی پیامبر اعظم (ص) را تبیین نماید.

دیپلماسی و رابطه دیپلماتیک

۱- مفهوم دیپلماسی

واژه «دیپلماسی» از ریشه یونانی دیپلوما (Diploma) اخذ شده که معنای لغوی آن صفحه یا «برگ تاشده» است، و در اصطلاح، «دیپلوما» به سندی گفته می شود که به موجب آن عنوان یا امتیازی به شخص می دادند. از این ریشه واژه ی«دیپلم» در فرانسه و صنعت «دیپلماتیک» و کلمات «دیپلماسی» و «دیپلمات» ساخته شده است. [۱]

واژه دیپلماسی به گونه های مختلف تعریف شده است، مانند:

– اداره امور بین الملل به وسیله سفیر و دیگر مأموران دیپلماتیک؛

– اداره امور بین دولت ها به وسایل مسالمت آمیز؛

– هنر دیپلمات در اداره امور خارجی دولت به وسایل مسالمت آمیز، خصوصاً با مذاکره و گفتگو. [۲]

اما در یک جمع بندی از همه تعاریف ارایه شده می توان چنین بیان داشت که: «دیپلماسی روشی است برای حلّ و فصل مسایل مربوط به روابط خارجی دولت به وسیله گفتگو یا هر روش مسالمت آمیز دیگر».

۲- تاریخ روابط دیپلماتیک در اسلام

به طور قطع می توان بیان داشت که روابط دیپلماتیک در اسلام از ابتدای ظهور اسلام وجود داشته و پیامبر اعظم (ص) برای تبلیغ رسالت خود در عربستان و سایر نقاط از آن استفاده کرده است. پیامبر اعظم (ص) اولّین کسی بود که نخستین هیأت را به حبشه و اولین سفیر (دِحیه بن خلیفه الکلبی ) را با مهر خود به دربار قیصر روم فرستاد. وقایع نگاران مسلمان شرح فرستادگان پیامبر اعظم به بیزانس، ایران، مصر و حبشه را ثبت کرده اند. این فرستادگان حامل نامه ای رسمی بودند و دستور داشتند که آنها را به سران دولت ها ابلاغ کنند.[۳]

۳- منابع حقوق دیپلماتیک

هر نظام حقوقی از مبنایی سرچشمه گرفته و با استناد به آن منابع، قوانین حقوقی شکل می گیرد. [۴]با وجود گوناگونی نظریّات حقوقدانان مسلمان درباره منابع حقوق اسلام، می توان در یک تقسیم بندی کلّی منابع حقوقی اسلام را به دو دسته اصلی و فرعی تقسیم نمود. منابع اصلی که عبارت اند از: کتاب (قرآن کریم) سنّت، اجماع، و عقل (یا به نظر اهل سنّت قیاس)، [۵]و منابع فرعی که عبارت اند از: عرف، سیره عقلا، شهرت، معاهدات، قواعد حقوقی بین الملل و احکام حکومتی. نیک مسلّم است که فرق منابع اصلی و فرعی در این است که منابع فرعی مستقل نیستند.

۴- شرایط برقراری روابط دیپلماتیک

در برقراری روابط دیپلماتیک مرسوم است که طرفین باید دولت باشند و دو دولت یکدیگر را نیز به رسمیّت شناخته و در برقراری روابط دیپلماتیک با یکدیگرتوافق کرده باشند و یکی نزد دیگری مأمور اعزام نماید. [۶]

در واقع، شناسایی پس از موجودیّت دولت، شرط اساسی برقراری روابط دیپلماتیک است، که به دو صورت شناسایی موقّت و غیر کامل (دو فاکتور)، [۷]و کامل و دایم، دو (ژوره)[۸] مطرح می گردد.

حقوق بین الملل اسلامی نیز عمل شناسایی را به عنوان یک واقعیت موجود پذیرفته است و شناسایی دولت یا کشورها ازدیدگاه اسلام به سه صورت امکان پذیر است: [۹]

۱- کشورهایی که نظام سیاسی آن مشروعیّت الهی داشته و نهادهای اسلامی آن بر مبنای اجرای قوانین الهی تکوین یافته باشد.

۲- کشوری که نظام سیاسی آن مشروعیّت مردمی داشته و دولت نماینده واقعی مردم باشد.

۳- در موارد ضروری و برای حلّ بن بست ها، اسلام بر مبنای قاعده «الضرورات تُبیح المحظوراتِ» برخی از کشورهایی را که دارای نظام کفر و متکّی به ظلم و تحمیل اند برای رسیدن به توافق های نسبی به نفع اسلام به طور مقطعی به رسمیّت می شناسد.

دیپلماسی و رفتار سیاسی در اسلام

۱- اصول دیپلماسی در اسلام

منظور از دیپلماسی و رفتار سیاسی در اسلام، فعّالیت هایی است که پیامبر اعظم، یعنی حضرت محمّد مصطفی (ص)، به عنوان رییس حکومت و نیز نمایندگان و سفرای منتخب ایشان در راه نیل به مقاصد و ادای وظایف سیاسی دولت اسلامی و تحقّق بخشیدن به خط مشی های کلّی اسلام در زمینه سیاست خارجی و همچنین، پاسداری از حقوق و منافع دولت اسلامی در میان قبایل و گروه های دینی و دولت های غیر مسلمان در خارج از قلمرو حکومت اسلامی انجام داده اند. [۱۰]

بر بنیاد آیات قرآن کریم، خطوط کلّی دیپلماسی و رفتار سیاسی اسلام که پیامبر اعظم (ص) ، عنوان اسوه حسنه دیگر مسلمانان (بلکه جهانیان، اعم از مسلمان و غیر مسلمان)، ملزم به رعایت آن هستند عبارتند از:

۱- پایبندی به تعهّدات و پیمان ها. (انفال /۴۲، توبه / ۷، نحل/۹۱-۹۲، اِسراء/۳۴ )

۲- التزام به عدالت و نظم عادلانه بین المللی. (مائده / ۸)

۳- احترام به حقوق بی طرفان در جنگ و مخاصمات بین المللی. (نساء/۹۰)

۴- صلح و دوستی و قبول پیمان های صلح جویانه. (انفال/۶۱)

۵- اجتناب از توسعه طلبی و تجاوز در جهان و مبارزه با عاملان استکبار و کمک به ملّت هایی که برای رهایی خویش با استکبار مبارزه می کنند. (قصص/۸۳)

۶- رفتار دوستانه و مسالمت آمیز با ملّت هایی که در اندیشه دشمنی نیستند. (ممتحنه/۸)

۷- رفتار متقابل و منصفانه با دولت هایی که در روابط خود امانت و عدالت و انصاف را رعایت می کنند. (رحمان/۶۰)

۸- مقابله و معامله به مثل با متجاوزان و تجاوز نکردن از حدّ معقول. (بقره/۱۹۴، شوری/۴۰-۴۲ )

در یک جمع بندی کلّی، می توان چنین بیان کرد که اصول و خطوط کلّی دیپلماسی و رفتار سیاسی در اسلام و آنچه که از فرامین الهی و آیات قرآن کریم استنباط می شود. بدین قرارند:

۱- اصل توحید؛

۲- اصل نفی سیبل و عزّت و سیادت اسلامی؛

۳- بهره گیری از روش های مسالمت آمیز در حل و فصل اختلافات؛

۴- رعایت احترام متقابل و نزاکت بین المللی؛

۵- اصل وفای به عهد و احترام و قراردادها و پیمان ها؛

نظر به اهمیّت این اصول و برای فهم بیشتر رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) به طور مختصر و در خور مقاله هر یک از این اصول را توضیح می دهیم:

الف) اصل توحید

توحید از مهم ترین مبانی سیاست خارجی دولت اسلامی است. این اصل، محور اصلی دیپلماسی در اسلام است. پیامبر اعظم (ص) نیز دعوت خویش را از توحید شروع کرد و توحید، هدف اصلی سیاست خارجی آن حضرت (ص) بود. مبانی اوّلیه دعوت پیامبر اعظم (ص) نیز توحید بود. دعوت اوّلیه آن بزرگوار در دوران دعوت سرّی بر توحید و یگانگی خداوند متعال استوار بود. همچنین در نامه هایی که پیامبر اعظم (ص) به سران و پادشاهان آن روزگار نوشته اند، قبل از هر چیز، آنها را به توحید دعوت کرده و در بیشتر نامه های خود به بزرگان و سران مسیحی به این آیه شریفه اشاره می فرمایند که: (قُلْ یَا أَهلَ الْکتَابِ تَعَالَوْاْ إِلَی کَلَمَهٍ سَوَاء بَیْنَنَا وَ بَیْنَکُمْ أَلاَّ نَعْبُدَ إِلاَّ اللّهَ وَ لاَ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئًا).[۱۱]

ب) اصل نفی سبیل (عزّت و سیادت اسلامی)

قاعده نفی سبیل به لحاظ دلیل و سند شرعی بسیار معتبر است و آیه قرآنی، حدیث پیامبر اعظم (ص) ، اجماع فقهای اسلام و دلیل عقلی از مستندات آن است این مستندات از این قرارند:

– آیه قرآنی: (وَ لَن یَجْعَلَ اللّه لِلْکافِرِینَ علَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا).[۱۲] بر اساس آیه نفی سبیل، راه هر نوع نفوذ و سلطه کفّار بر جوامع اسلامی در حوزه های مختلف سیاسی، نظامی، اقتصادی و فرهنگی باید مسدود شود.

– حدیث اعتلا: از پیامبر اعظم (ص) روایت شده که فرموده: «الاسلام یعلو و لا یُعلَی علیه و الکفّار بمنزله المَوتی لا یحجبون و لا یورثون».[۱۳]

– اجماع فقها: از دیگر دلایل و مستندات قاعده نفی سبیل، اجماع فقها و مسلمانان بر این مطلب است که در اسلام هیچ گونه قاعده ای مبنی بر جایز بودن تسلّط کافران بر مسلمانان وجود ندارد.[۱۴]

– دلیل عقلی؛ مناسبت حکم با موضوع: منظور از این مطلب، این است که شرافت و ماهیّت توحیدی دین اسلام مانع از آن است که مسلمان برای غیر خداوند تعبّد و تذلّل کند.

نتیجه این که می توان اهّم عناوین مستنبط از اصل نفی سبیل در فقه را چنین برشمرد:

۱- عدم جواز ولایت غیر مسلمان بر مسلمان؛

۲- عدم جواز مشورت از غیر مسلمان در امور مسلمین؛

۳ – سقوط حق قصاص غیر مسُلِم؛

۴- عدم جواز تزویج غیر مسُلِم با مسُلِم؛

۵- عدم ثبوت حقّ شُفعه برای غیر مسُلِم.

ج- اصل همزیستی مسالمت آمیز

– قرآن کریم: در نظر قرآن کریم، زندگی اجتماعی مشتمل بر جنگ و صلح است، امّا صلح و همزیستی مسالمت آمیز، عنایت حرکت اجتماع و هدفی است که انبیای الهی برای استقرار آن آمده اند؛ زیرا مهم ترین هدف ارسال رُسل استقرار عدالت اجتماعی است و این در معنای واقعی خود، صلح و امنیّت اجتماعی را به همراه خواهد داشت.[۱۵]

قرآن کریم همواره مؤمنان را به ایجاد روابط مسالمت آمیز با دیگران و ایجاد صلح همگانی و عمومی دستور داده است: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ ادْخُلُواْ فِی السِّلْمِ کَآفَّهً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خطُوَاتِ الشیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُّبِینٌ).[۱۶]

– رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) : علاوه بر آیات متعدّد قرآن کریم، عملکرد پیامبر اعظم (ص) نیز بر همزیستی مسالمت آمیز تأکید دارد؛ چنان که آن حضرت (ص) برای ایجاد انگیزه در مخالفان برای توافق های اصولی و کشاندن آنان به مذاکرات صلح آمیز، از توافق های جزیی در مورد قدر مشترک ها هرگز صرف نظر نمی کرد و با توافق و قرارداد و معاهده در زمینه مسایل فرعی، راه را برای رسیدن به توافق های اصولی تر و بیشتر هموار می کرد.[۱۷]

از نظر تاریخی، پس از هجرت پیامبر اعظم (ص)، به مدینه جنگ هایی رخ داد. پیامبر اعظم (ص) پس از این جنگ ها که حدود شش سال طول کشید، استراتژی صلح را دنبال کرد که بارزترین و ملموس ترین نمود عینی آن صلح حدیبیّه است. در روابط خارجی پیامبر اعظم (ص)، اصل بر صلح است و جنگ حالت استثنایی دارد که بنا به ضرورت چهره می نماید. در واقع رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) در حوزه سیاست خارجی و دیپلماسی، اصالتاً مبتنی بر دعوت بود و این نوع رفتار، در آغاز رسالت و پس از تشکیل حکومت اسلامی در مدینه و فتح مکه تا آخر عمر ایشان، ادامه داشت. [۱۸]

– شیوه های سیاسی حلّ اختلافات در دیپلماسی و رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) :

۱- مذاکره:

مستقیم ترین راه حلّ اختلافات، مذاکراتی است که طرفین نزاع می توانند برای روشن شدن وضع و اخذ تصمیم نهایی با یکدیگر داشته باشند. این روش حلّ اختلاف از دیدگاه حقوق اسلام بلامانع بوده و عملاً نیز پیامبر اعظم (ص) در دیپلماسی و رفتار سیاسی خود در موارد متعدّدی این شیوه را دنبال کرده است، از جمله: [۱۹]

– مذاکره با نمایندگان قریش و ماجرای نمایندگی ابوطالب از طرف سران قریش؛

– مذاکره با نمایندگان مردم یثرب در عقبه اوّلی و عقبه ثانی؛

– مذاکره با هیأت نمایندگی قریش به سرپرستی به دلیل خزاعی؛

– سفارت جلیس بن علقمه، مرد سیاسی – نظامی قریش؛

– مذاکرات پیامبر اعظم (ص) با سهیل بن عمرو، فرستاده مخصوص قریش و انعقاد قرارداد تاریخی صلح حدیبیّه؛

– مذاکره با نمایندگان ثقیف (طایف)؛

– مذاکره پیامبر اعظم (ص) در جریان فتح مکّه؛

– مذاکره با سفرای ملوک حمیر و مذاکره با هفتاد هیأت نمایندگی.[۲۰]

۲- حکمیت و داوری:

دیگر روش حل اختلاف، حکمیّت و داوری است. در این شیوه، هیأت مورد قبول طرفین، مأموریت حلّ اختلاف را پذیرفته و اختیار دارد تا راه و روش حلّ اختلاف را ارایه دهد. پیامبر اعظم (ص) نیز حکمیت و داوری را در رفتار سیاسی خود برای حلّ اختلاف به عنوان یک قاعده حقوقی بین المللی به کار بردند؛ چنان که اختلاف با یهود بنی قریظه به شیوه حکمیت حلّ و فصل گردید.[۲۱]

در اینجا لازم است که به روش های دیگر حل اختلاف، همچون میانجی گری، سازش و راه حقوق نیزکه مورد تائید حقوق بین الملل است اشاره شود. نیک مسلّم است که این روش ها در دیپلماسی و رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) سابقه نداشته اند، امّا با فهم صحیح دین اسلام می توان به قطع بیان داشت که این روش ها نیز مورد تأیید و تأکید اسلام است و از نظر حقوق اسلام، اِعمال این روش ها منعی ندارد. و در ضمن، در روایات بسیاری که از امامان معصوم (ع) به دست ما رسیده، آنان، مسلمانان را برای ثبوت صلح و رعایت حقوق اجتماعی همدیگر بدین روش ها تشویق کرده اند.[۲۲]

د- رعایت کمال احترام متقابل و نزاکت بین المللی

یکی از مهم ترین ویژگی های دیپلماسی اسلام، اصل رعایت احترام و نزاکت در روابط بین الملل است. [۲۳]اسلام در برخورد با بیگانگان و پیروان ادیان الهی، با مروّت برخورد کرده و اقلیّت ها را دارای حقوق ویژه ای دانسته است. اسلام در مورد بیگانگان از سخت گیری پرهیز دارد و دارای تساهل دینی نسبت به رابطه با بیگانگان است و به حس سلوک و مهرورزی دستور می دهد.[۲۴] سیره پیامبراعظم (ص) در برخورد با سفرا و نمایندگان همه ملل، محبّت آمیز و به دور از هر نوع خشونت بود و کمترین مزاحمتی برای آنان ایجاد نمی کرد.[۲۵]

در کتب تاریخی در خصوص رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) روایت شده است که ایشان همیشه با فرستادگان ملل خارجی با احترام و مهربانی هر چه تمام تر رفتار می کرد و بنابرعادت و خوی متعالی خود به آنها تحف و هدایای فراوانی ارزانی می داشت و در مقام توصیه به اصحاب خود در این مهم می فرمود: «پس از من نیز بدین گونه عمل کنید».[۲۶]

ه – اصل وفای به عهد و احترام به قراردادها و پیمان ها

یکی از مهم ترین اصول در روابط بین الملل، اصل احترام به تعهّدات است. از نظر اسلام، التزام به پیمان و وفای به عهد، یک سیاست راهبردی و بلندمدّت است و تحت هیچ شرایطی قابل نقض نیست. فلسفه تأکید دین اسلام بر لزوم وفا به عهد و پیمان، ایجاد زمینه توافق بر همزیستی و زندگی مسالمت آمیز است.

مستندات اصل وفای به عهد و احترام به قراردادها و پیمان ها عبارتند از:

آیات قرآن کریم: در آیات قرآن کریم، به وفای به عهد و قراردادها بسیار تأکید شده است:

-(و َالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ)؛[۲۷]

-(یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمنُواْ أَوْفواْ بالْعُقُودِ)؛[۲۸]

-(الَّذِینَ یُوفُونَ بِعَهْدِ اللّهِ وَ لاَ یِنقُضُونَ الْمِیثَاقَ)؛[۲۹]

-(وَ أَوْفُواْ بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْؤُولًا)؛[۳۰]

-(وَ الَّذِینَ هُمْ لِأَمانَاتِهِمْ وَ عهْدِهِمْ رَاعونَ).[۳۱]

– سنّت و رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) : انس بن مالک از پیامبر اعظم (ص) روایت می کند که حضرت (ص) فرمودند: «لا دینَ لِمَن لا عهدَ له».

همچنین رسول اعظم (ص) فرمود: «المؤمنون عند شروطهِم».[۳۲]

تاریخ اسلام: در تاریخ اسلام، نمونه هایی بسیار از رعایت اصل وفای به عهد است چنانکه در قضیه ابوجندل بعد از صلح حدیبیّه و فرار وی از مکّه به مدینه و استرداد آن از طرف پیامبراعظم (ص) به مشرکین مکّه نوعی واضح از رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) مشاهده می شود.[۳۳] (وَ لاَ نُشْرِکَ بِهِ شَیْئًا).[۳۴]

دعوت، از احکام منصوصه اسلام و جزء ضروریات دین است و ریشه در چشمه زلال وحی دارد و از مهم ترین و اساسی ترین اهداف رسالت انبیای الهی، به ویژه پیامبر اعظم (ص) ، محسوب می شود. خداوند متعال در قرآن کریم به پیامبر اعظم (ص) امر می نماید: (ادْعُ إِلِی سَبِیلِ رَبکَ بالْحِکْمَهِ وَ الْمَوْعِظَهِ الْحَسَنَهِ وَ جَادِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحسَنُ إِن رَبَّکَ هوَ أَعلَمُ بمَن ضَلَّ عَن سَبِیلِهِ وَ هوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ. )[۳۵] (فَلِذَلِکَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ وَ لَا تَتَّبِعْ أَهْوَاءهُمْ).[۳۶]

دیگر این که دعوت را می توان استراتژی اوّل پیامبر اعظم (ص) در رفتار سیاسی ایشان دانست که متناسب با شرایط زمانی و مکانی، شکل های گوناگونی به خود می گرفت. آن حضرت به مدت سه سال دعوت پنهانی داشت و پس از آن، خویشاوندانش را به اسلام دعوت فرمود، و با گذشت سه سال از آغاز بعثت، اقدام به دعوت عمومی و همگانی کرد.

شیوه پیامبر اعظم (ص) در استراتژی و رفتار سیاسی دعوت شامل موارد زیر بود:

تقدّم دعوت بر جنگ:

در دیپلماسی پیامبر اعظم (ص) اولویت اوّل و اصلی، دعوت به اسلام بوده است. اصولاً رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) در حوزه سیاست خارجی مبتنی بر دعوت بوده و این شیوه رفتار در آغاز رسالت وپس از مهاجرت به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی نیز ادامه داشته است.[۳۷]

انعطاف:

یک از شیوه های رایج در دیپلماسی پیامبر اعظم (ص)، به ویژه در استراتژی آن حضرت، دعوت توأم با انعطاف و ملایمت بود و حتّی یکی از علل گسترش اسلام و نفوذ عمیق و وسیع پیامبر اعظم (ص) در دل دیگران، رفتار سیاسی منصفانه آن بزرگوار بود.[۳۸]

استفاده از نقاط مشترک:

استفاده از قدر مشترک در دیپلماسی و رفتار سیاسی پیامبر اعظم (ص) نمود چشمگیری داشت. این امر از نامه ها و پیام های آن حضرت به سران دولت های دیگر جهت ایجاد انگیزه در مخالفان برای مذاکره، توافق های اصولی با آنان و کشاندن آنان به پای میز مذاکراه صلح آمیز به خوبی مشهود است. برای مثال می توان از نامه آن حضرت (ص) به اسقف روم در قسطنطنیه و نامه ایشان به نجاشی پادشاه حبشه که در آنها بر مشترکات دین اسلام و مسیحیت اشاره شده است یادکرد.[۳۹]

استراتژی صلح

در اسلام، روابط خارجی بر صلح استوار است و جنگ حالت استثنایی دارد و بنا به ضرورت تجویز می شود. پیامبر اعظم (ص) همواره صلح خواهی را به عنوان یک استراتژی مهم در رفتار سیاسی خود در روابط خارجی اعلام کرده اند؛ به ویژه از سال ششم هجرت استراتژی صلح را به طور دقیق جایگزین استراتژی جنگ (جهاد ) کردند، که بارزترین و ملموس ترین نمود عینی آن صلح حدیبیّه بود. البتّه پیامبر اعظم (ص) قبل از این صلح اقدامات صلح طلبانه ای دیگر هم داشته اند، از آن جمله: [۴۰]

– صلح با بنی ضمر و بنی مدلج: سال دوم هجری؛

– صلح با یهودیان یثرب؛

– پیشنهاد صلح در غزوه خندق: سال پنجم هجری، این پیشنهاد به قبیله غطفان بود؛

– صلح در غزوه خیبر.

و همین طور بعد از صلح حدیبیه این اقدامات صلح طلبانه را دنبال کردند:

– صلح در غزوه خیبر: فتح خیبر در دو مرحله غلبه و صلح محقّق شد؛

– صلح با یهود فدک؛

– معاهده با یهودیان وادی القری؛

صلح بر اساس جزیه:

این نوع مصالحه از سال نهم هجری آغاز شد [۴۱]و از آن تاریخ به بعد، پیامبر اعظم (ص) بر اساس جزیه اقدام کردند: غزوه تبوک، صلح با مسیحیان نجران، صلح با زرتشتیان بحرین و هجر و عمان از آن جمله است. در اینجا سزاوار است که به استراتژی جهاد در رفتار سیاسی و دیپلماسی پیامبر اعظم (ص) نیز اشاره شود.

در آیات قرآن کریم به واژه هایی چون «حرب»، «جهاد»، «قتال» اشاره شده که تمامی آنها به معنی «جنگ » است.

قرآن کریم تنها “جهاد سبیل الله” را جنگ مشروع می داند. فلسفه جهاد در اسلام، حاکمیّت اصول ارزشمند الهی و انسانی و رفع ستم از مظلومان و مستضعفان است.[۴۲]

شریعت مقدّس اسلام، جنگ و جهاد را به عنوان یک ضرورت و آخرین راه چاره پذیرفته و در اسلام دعوت مقدّم بر جهاد است و جهاد بی دعوت مجاز نیست. [۴۳]قتال در راه خداوند، چه دفاعی و چه ابتدایی، دفاعی از حقّ انسانیّت است و آن حقّ، همان حیات است؛ زیرا شرکت به خدای سبحان، هلاک انسانیّت و مرگ فطرت و خاموشی چراغ در درون دل هاست.[۴۴]

یکی از ساز و کارهای اعمال دیپلماسی فعّال پیامبر اعظم (ص) ، بهره گیری لازم از استراتژی جهاد بود. پیامبر اعظم (به جهاد به مثابه یک راه حلّ اضطراری می نگریست و زمانی به آن متوسّل می شد که ضرورت می یافت. جهاد از دیدگاه پیامبر اعظم (ص) در شرایطی مجاز شمرده می شد که همه راه های صلح شرافتمندانه و مسالمت آمیز عاقلانه بسته شده باشد. این شیوه در دیپلماسی، منطبق با قاعده عقلانی «دفع افسد به فاسد» ا