بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل زاویه نگاه و اهداف در درس خارج :

در مواجهه با درس خارج می توان دو نوع نگاه به درس خارج داشت؛ یکی نگاه فلسفی و دیگری نگاه برنامه ریزی درسی. در نگاه اول، هر فعالیت و عملی که از انسان سر می زند، دارای مجموعه ویژگی ها و علل و عواملی است و اقسام چندگانه علت درباره آن صدق می کند و دارای علت فاعلی، مادّی، صوری و غایی است. طبیعتاً اگر بنا باشد پدیده ای را به نام درس خارج به عنوان فعالیتی تبیین بکنید، باید علل چهار گانه را درباره آن در نظر گرفت. چه کسی این کار را انجام می دهد و فاعل درس خارج کیست و بر اثر این فعل و عمل به کجا می رسد؟ آیا فاعل این فعل در درس خارج استاد است یا شاگرد است یا استاد و شاگرد است یا در مراحل متفاوت، درس خارج مختلف است و بسته به اینکه فاعل کیست، غایت نیز متفاوت خواهد شد؟ آیا هدف و غایت، از درس خارج، آن چیزی است که استاد درصدد رسیدن به آن است، هر چند آشکارا بیان نمی کند؟ آیا هدف این است که استاد مبانی خود را در جمعی اظهار کند تا از صحت و سقم این دیدگاه ها، اطلاع کافی و وافی پیدا کند و مبانی خود را منقح سازد یا اینکه هدف این است که به تدریج دیگران را از پایین ترین سطح، به آن سطح عالی و نقطه ای که خودش در آن قرار گرفته است، منتقل بکند؟ هر یک از این دو هدف و غایت، اثر جدی در جهت گیری و روش درس خارج دارد. ماده و محتوای آنچه در درس خارج مطرح می شود، چیست؟ «علت مادی». فعالیت ها و مجموعه رفتارهایی که روی این محتوا صورت می گیرد و شاکله آن رفتار و اعمالی که افراد با التزام به آنها تلاش می کنند، آن محتوا را صورت بدهند، چیست؟ «علت صوری». از این نگاه، به دلیل پیچیدگی ها و ناآشنایی طلاب، می گذریم.

نگاه دیگر از منظر برنامه ریزی درسی است.

ارکان برنامه ریزی درسی

در برنامه ریزی درسی، وقتی فعالیتی به عنوان فعل انسانی تجزیه و تحلیل می شود، باید به چند نکته توجه کرد و هر برنامه ریزیی، مبتنی بر چند رکن اساسی است: . هدف گذاری، . مشخص کردن محتوا و آنچه ما با تکیه بر آن یا با استفاده از آن یا با به کارگیری آن تلاش می کنیم، به آن هدف دست پیدا کنیم، . مسئله راهبردها و روش هاست.

اگر هدف، موضوع فعالیت، و امکانات و منابع و توانمندی ها و محدودیت ها و کاستی های ما مشخص است، چگونه می شود از نقطه ای که در آن قرار داریم، با لحاظ امکانات و محتوا و ضعف ها و کاستی ها، به نقطه مطلوب برویم؟ چه راهبردها و روش هایی وجود دارد که با تکیه بر آن، از وضع موجود به وضع مطلوب دست پیدا کنیم.

برای رسیدن از وضع موجود به وضع مطلوب، مقوّمات حرکت، مبدأ و منتها و مسافت است. از این رو، اگر بخواهیم چنین مسئله ای را بررسی کنیم، باید به صورت کامل، جوانب سه گانه را بررسی کنیم. نباید چنان ذهنمان معطوف به هدف و منتها باشد، که از وضع موجود و روش ها غافل باشیم. نباید چنان درگیر وضع موجود شویم و در محتوایی که در حال حاضر ارائه می شود، بغلطیم که از آرمان گرایی که ما را در جهت رسیدن به هدف هدایت می کند، غفلت کنیم و نباید چنان درگیر روش ها بشویم که معلوم نشود روش برای چه چیزی است، چون اساساً راه و روش وجود ربطی به مبدأ و منتهاست و ربط با وجود طرفینِ ربط معنی پیدا می کند. از این رو، روش با موضوع و هدف، معنا پیدا می کند. همچنین بحث روش نسبت به اشخاص مختلف متفاوت است و گاهی اوقات نسخه ها و روش های عمومی آفت زاست. مثلاً خیلی اوقات مطرح می شود، برای خواندن ادبیات، اصول یا فقه، چه کار باید کرد؟ پاسخ این سؤال مرتبط است با اینکه چه کسی می خواند؟ چقدر استعداد دارد؟ چه می خواند؟ آن علم چه پیش نیازهایی لازم دارد و برای رسیدن به چه حد از توانایی و علم، این فعالیت علمی را انجام می دهد؟ اگر کسی برای همه، نسخه و روشی پیشنهاد بدهد، مانند آن است که پزشکی، نسخه های فردی معمولی را کتاب کند و در اختیار مردم قرار دهد تا به خوددرمانی بپردازند و آفتش هم عیان است و هر چه مسئله پیچیده تر باشد، عمومی تجویز کردن، کار خطرناک تری است. وقتی راه و روش ها عمومی شود و در معرض همه قرار گیرد و راهبردهای تشخیص راه، متناسب با خود را در اختیارش قرار ندهیم، آفت هایی که امروز در حوزه مشاهده می کنیم، به وجود می آید.

در این نوشتار می کوشیم که نحوه نگرش به روش ها و اهمیت روش ها را دریابیم تا این گونه بدون تخصّص وارد عرصه نظر دادن و نسخه پیچیدن برای طلاب نشوند تا این فضای آشفته به فضای تخصصی و دقیق، بدل شود. متأسفانه امروزه از فضای تخصصی روش شناسی دروس خارج و اجتهاد به دور هستیم و سخنانی که استادان حوزه در این باره می گویند، غیر تخصصی و غیر کارشناسی است؛ چرا که با روش ها آشنا نیستند و بر اساس نگاهی روش شناسانه، این کار را انجام نمی دهند. مسئله ای مانند دست یابی به مهارت اجتهاد، مسئله ای پیچیده و پر پیچ و خم است و ترکیبی از توانمندی حاصل از مهارت یابی در هزاران قاعده است. قواعد صرفی و بلاغی و نحوی و منطقی و اصولی و فقهی و…، باید با یکدیگر ترکیب شوند تا نتیجه ای حاصل شود. کسی که می خواهد به چنین مهارتی دست پیدا کند، نیازمند مشاوره ای جدی است و عمومی برگزار کردن این دسته از بحث ها، نشان دهنده عدم عمق و احاطه بر اصل مسئله است.

در زمینه روش ها ما دو مرحله داریم؛ یکی اینکه چه روشی به درد چه کسی می خورد و اینکه هر کس بتواند با توجه به شرایط و اهداف خود، روش متناسب با خودش را کشف کند و دیگری اینکه به صورت عملی، این روش را به اجرا در آورد. برای نمونه، شما قواعد حقوقی را در نظر بگیرید. ابتدا باید بدانید که کدام یک از قواعد حقوقی به کار شما می آید و شما باید آنها را استفاده کنید، سپس در مقام استدلال باید به آنها در دادگاه استناد کنید. از این رو، اجرا کردن به مراتب سخت تر از کشف روش شخصی است. ساده ترین قواعد، قواعد حقوقی است، چون خیلی رفتاری، جزیی و آشکار است و دقیق نوشته می شود، ولی کسی به خودش اجازه نمی دهد که کتاب قانون را مطالعه، و بدون وکیل مدافع در دادگاه از خودش دفاع کند؛ چرا که حضور ذهن و دانستن این قوانین در دادگاه کافی نیست، بلکه تطبیق هر کدام بر موارد خاص خودش و موضع گیری در برابر بیانات شخص مقابل، که با استدلالات خودش مطالبی را القا می کند، مهارت خاصی می طلبد و هر کسی نمی تواند تحلیل حقوقی داشته باشد.

درس خارج هم همین ویژگی را دارد. اولاً که روش ها نباید عمومی باشد، بلکه باید آموزش به گونه ای باشد که روش ها شخصی شوند. ثانیاً اگر شما با مشاوره جدی، روش متناسب به هر شخصی را آموزش دادید، باید در مقام اجرا قدم به قدم او را پیش برد و این مرحله، مهم تر و پیچیده تر است و نباید شخص را به حال خود رها کرد. در بحث روش ها، توصیه رایج در حوزه این است که ما نسبت به هر درسی، حساسیت درس گرفتن از استاد را داریم و توصیه این است که درس بدون استاد فایده ندارد. این توصیه برای فهمیدن قواعد است، ولی متأسفانه برای به کارگیری قواعد که مشکل تر از اصل یادگیری است، غفلت وجود دارد.

برای به کارگیری قواعد باید قواعد به ملکه و مهارت بدل شود. در اینجا ملکه و مهارت، تعریف خاصی دارد. ملکه عبارت است از حالت نفسانی که موجب صدور عمل به سهولت می شود و توأم با دقت و ظرافت و تمام جوانبی است که برای صدور صحیح فعل لازم است، اما در اینجا علاوه بر ملکه شدن قاعده، باید سرعت، دقت و ارتکازی بودن در آن موقعیت احراز شود. مثلاً یک خطاط ممکن است چشم بسته و به سرعت، کلمه ای را بنویسد و در نهایت زیبایی و دقت باشد و یک نفر هم قواعد خط را بلد باشد و بر اساس آن کلمه را بتواند به زیبایی بنویسد، ولی هر چقدر بکوشد و دقت کند، مانند شخص اول نمی شود. با اینکه تمام قواعد را در دست دارد. این شخص آن شاکله و بافت وجودی را ندارد. این بافت وجودی بر اثر ممارست و تمرین و رفت و برگشت، آن قدر باید صیقل بخورد تا با حرکت اجتهادی متناسب شود. باید آن قدر ملکه در مقام عمل به کار گرفته شود تا اشتباه ها تصحیح شود. اشتباه رفتن و قاعده را فراموش کردن، تداخل در به کارگیری قواعد و…، رفع شود و هر چه تعداد قواعد بیشتر باشد، این پیچیدگی بیشتر می شود. آنچه در عمل اتفاق می افتد، آن قدر رفت و برگشت و پیچ و خم دارد که تا استاد صاحب فن و مهارت بر این کار نظارت نکند، تشخیص اشتباه ممکن نیست و حتی پس از تشخیص اشتباه، اگر اهل مهارت نباشد، نمی تواند شاگرد را از این گردنه علمی عبور دهد. حال سؤال اینجاست که چگونه است که اصل یادگیری قواعد باید در محضر استاد باشد، ولی در به دست آوردن مهارت و روش و تطبیق دادن و…، که بسی پیچیده تر است، نقشی برای استاد در حوزه قائل نیستیم؟

بنابراین، ماحصل کلام این است که ماهیت این بحث پیچیده است و توصیه های عمومی و راهکارهای مشترک، کار خطایی است، در حالی که در فضای امروز حوزه رایج شده است. اولاً یاد دادن قواعد به استاد نیاز دارد، ثانیاً به کارگیری قواعد به طریق اولی، نیازمند استاد است و مادامی که حوزه به این باور نرسیده که بحث های روش شناسی، فن و علم است و این علم به آموزش نیاز دارد و برای تبدیل شدن این علم به مهارت، به کارگاه آموزشی نیاز داریم، حرکت ها آرام و کم اثر خواهد بود و این مباحث پیچیده، که بدون اینکه در ماهیت اصل مسئله تعمقی داشته باشیم، توصیه های متعددی دارد، نشان دهنده آشفته بازار این بحث هاست که صاحب و متولی ندارد و صاحب نظر هم زیاد پیدا می کند. متأسفانه بدون انجام کار تخصصی در زمینه های مختلف، اظهارنظرهایی وجود دارد که پایه علمی و اخلاقی هم ندارد و این درباره توصیه های مربوط به درس خارج کاملاً مشهود است. مثلاً درباره آسیب شناسی دروس خارج نظر می دهند، در صورتی که تحلیل میدانی، علمی «کیفی» و تجربی «کمی» در این زمینه انجام نشده است. شما بر اساس مطالعات انبوهی و تحلیل میدانی کیفی و کمی، و بر اساس کدام بررسی مجموعه تراث و آثار گذشتگان به این نتیجه می رسید که درس خارج چه مشکلاتی دارد؟ حتی فرض کنیم که مشکلات را احصا کردیم. طبقه بندی مشکل، مسئله اساسی تری است. برای نمونه، جمعیت انبوه دروس، یک طرفه بودن دروس، عدم پیش نیازهای لازم برای درس خارج و…، جزو مشکلات است. حال کدام اولویت دارد؟ کدام ضریب یا یا دارد؟ آیا همین که ما به ارتکازات و احساس خود از مشکل استناد می کنیم، کافی است؟

توصیه ها می تواند خیلی شفاف و واضح باشد، ولی عادت نکردیم از روی حساب و کتاب نظر بدهیم و باید ب