فایل پاورپوینت کامل سیره اقتصادی امام علی (ع)

بخشی از متن فایل پاورپوینت کامل سیره اقتصادی امام علی (ع) :

سیره امیر مؤمنان (ع) در فعالیت اقتصادی شخصی

… از هزار وسق(۱۸۰ تن)بود. (مبرد، ۱۴۱۳: ۱۱۲۸/۳)ارزش این املاک بسیار بالا بود، به طوری که از روایات بر می آید معاویه برای خرید ملک«عین ابی نیزر»دویست هزاردینار به امام حسین (ع) پیشنهاد داد، اما حضرت نپذیرفت. (همان) هنگام تقسیم فیء به وسیله رسول اللّه (ص)، زمینی هم در ینبع نصیب علی (ع) شد. (کلینی، ۱۴۰۱: ۵۴/۷، ح ۹)خود حضرت هم قطعه زمین دیگری را در آنجا به قیمت سی هزار درهم خرید. (النمیری البصری، ۱۴۱۰: ۲۰۹/۳)

افزون بر اینها پیامبر صلّی اللّه و علیه و آله ذی العشیره را به علی (ع) اقطاع کرد و عمر نیز بعد از رسیدن به خلافت، قطعه زمین دیگری را در ینبع به علی اقطاع نمود. (الدمشقی، ۱۴۱۹: ۲۲۱/۱)

امام صادق (ع) فرمود: درهم هایی که علی (ع) در یک بار از فروش خرمای شخصی خود بین نیازمندان تقسیم کرد، صد هزار درهم بود. (کلینی، ۱۴۰۱: ۴۳۹/۶، ح ۸)

امیر مؤمنان (ع) سطح زندگی خود را در حدّ سطح زندگی فقیران قرار داده بود، درحالی که توان مالی و درآمدش اجازه می داد غذایش از عسل مصفّا و مغز گندم و لباس هایش ابریشمی باشد. (سید رضی، ۱۳۷۹: ن ۴۵)

موقوفات فراوان امیر مؤمنان (ع) در مدینه و اطرافش گواه آن است که وی املاک بسیاری در مدینه و اطرافش داشت.

برخی موقوفات حضرت (ع) در مدینه عبارت اند از:

الفقیزین در منطقه عوالی؛ بئر الملک در منطقه قناه، الآدبیه در وادی إضم؛ عین ناقه در وادی القری؛ ملک دیگری در وادی القری؛ سهمی از عین سکر؛ نهری در چشمه ای در بیره؛ سرزمینی به نام الاحمر؛ منطقه ای به نام البیضاء که دارای مزارع است؛ چاه هایی به نام ذات کمات، ذوات العشراء، قعین، معید و رعوان؛ دره ای به نام رعیه در فدک که دارای درختان خرما و آب های فراوانی بود؛ دره ای به نام الاسحن در منطقه فدک؛ ملکی به نام القصیبه در فدک (النمیری البصری، ۱۴۱۰: ۲۲۳/۱ و ۲۲۵)؛ منطقه ای که مسجد شجره در آن واقع شده و به نام آبار علی (ع) معروف است. (سمهودی، ۱۴۰۴: ۱۳۹/۴) برخی منابع، تعداد حلقه های چاه امام (ع) را در وادی عقیق ۲۳ عدد می دانند. (قائدان، ۱۳۷۴: ۴۰۳، ۴۰۹)

این روایات و نقل های تاریخی به روشنی آشکار می سازند که املاک و ثروت های امیر مؤمنان بسیار بود و حضرت در حفظ املاک و ثروت هایش تا آخر عمرش کوشا بود. [۱] امام روی املاک خود کار می کرد و آنها را آباد می ساخت. امام برده های بسیاری هم داشت که همه روی املاک امام به کار و تولید مشغول بودند. [۲]

به سبب این تلاش ها درآمدهای سالانه حضرت (ع) بسیار بود؛ اما این همه درآمد و ثروت را به چه انگیزه ای و در چه راه هایی مصرف می کرد تا مطلوبیت حاصل از آن به حداکثر برسد؟

ابتدا راه های تخصیص درآمد و مصرف حضرت را بررسی می کنیم تا به انگیزه وی و میزان ضریب اهمیت راه های تخصیص درآمد از دیدگاه حضرت (ع)پی ببریم.

دو. راه های تخصیص درآمد و ثروت امیر مؤمنان (ع)

هر مسلمانی حق دارد درآمد و ثروت خود را در سه طریق هزینه کند:

۱-هزینه های شخصی؛

۲-هزینه های پس انداز و سرمایه گذاری؛

۳-هزینه های فی سبیل اللّه. با توجه به اینکه معصومان (علیهم السّلام) از راکد گذاشتن مال نهی کرده اند، تخصیص درآمدها و ثروت های علی (ع) باید در چارچوب سه امر پیش گفته بررسی شود.

الف )هزینه های مصرفی شخصی

این هزینه ها شامل هزینه خوراک، پوشاک، مسکن، بهداشت و حمل و نقل می شود. درباره خوراک حضرت مطالب فراوانی نقل، و بسیاری از این مطالب در کتاب موسوعه الامام علی ابن ابی طالب (ع) جمع آوری شده است. (محمد ری شهری، ۱۴۲۱: ۳۵۶/۹-۳۴۹) غذای علی (ع) در حدّ غذای فقیرترین افراد جامعه و مانند غذای بردگان بود. (همان: ۳۵۰/۹، ح ۴۵۶۸ ) از خوردن غذاهای لذیذی که رسول (ص) نمی خورد، پرهیز می کرد. (همان: ۳۵۵، ح ۴۵۸۴) گوشت نمی خورد، مگر آنکه به سنت قربانی عمل کرده باشد. (همان: ۳۴۸، ح ۴۵۶۳)

نان امام از جو، و خورشت نانش نمک، شیر، خرما و سرکه بود. (همان: ۳۵۱، ح۴۵۷۲-۴۵۷۰) این نوع غذاها را در حالی می خورد که می توانست غذاهایی از عسل مصفا و مغز گندم تهیه کند. (سید رضی، ۱۳۷۹: ن ۴۵) امیر مؤمنان (ع) خود چنین مصرف می کرد؛ اما از دیگران با غذاهای خوب همانند گوشت و نان گندم پذیرایی می کرد. (محمد ری شهری، ۱۴۲۱: ۳۵۰/۹، ح ۴۵۹۸؛ ۳۵۱، ح ۴۵۷۰)

در عصری که پادشاهان و خلفا، پوشیدن لباس های فاخر و گران قیمت را از افتخارات خود می دانستند، امیر مؤمنان (ع) لباسی می پوشید که فقیرترین افراد به تن می کردند. جنس لباس های حضرت از کرباس یا پشم، و رنگ لباس هایش به طور معمول سفید بود، و ارزش لباس هایش حدود سه تا چهار درهم بود. (همان: ۳۵۹، ح ۴۵۹۶؛ ۳۶۰، ح ۴۵۹۸ و ۴۵۹۹؛ ۳۶۴، ح ۴۶۱۵) حضرت (ع) تا جایی که ممکن بود با وصله زدن لباس های پاره، از آنها استفاده می کرد؛ به طوری که فرمود: به خدا سوگند که این جامه پشمین خود را چندان پینه زدم که از پینه کننده آن شرم دارم. (سید رضی، ۱۳۷۹: خ ۱۶۰) امیر مؤمنان (ع) در حالی چنین لباسی می پوشید که توان پوشیدن بهترین و فاخرترین لباس ها را از بافته های ابریشم داشت. (همان: ن ۴۵)

وضعیت خانه و مسکن او نیز شبیه خوراک و پوشاک او بود. تا در مدینه زندگی می کرد، مسکن معمولی داشت و هنگامی که در ینبع به کشاورزی مشغول بود، در منزل شخصی خود زندگی می کرد. امام باقر (ع) درباره مسکن وی در دوران حکومت می فرماید: پنج سال بر مردم حکومت کرد؛ در حالی که هیچ آجری روی آجری نگذاشت و هیچ خشتی بر خشتی ننهاد. (کلینی، ۱۴۰۱: ۱۳۰/۸، ح ۱۰۰)

امام (ع) هزینه های دیگری هم برای بهداشت (نوری طبرسی، ۱۴۰۸: ۴۱۹/۱) و حمل و نقل (ابویعلی، ۱۴۰۸: ۲۶۴ /۱، ح ۲۶۶) داشت، اما در این امور نیز به مقدار لازم بسنده می کرد.

پرسش مهم: آیا این شیوه مصرف شخصی در خوراک، پوشاک و… می تواند الگوی مطلوب و تعمیم پذیر برای همه باشد؟

این پرسش آنگاه بیشتر نمود می یابد که به حسب برخی نقل های روایی، بین سیره امام (ع) و برخی معصومان در ظاهر تعارض مشاهده شود. علی بن حسین (ع) در زمستان دو لباس می پوشید که پانصد دینار ارزش داشت. (طبرسی، ۱۴۲۰: ۱۶۷) آیه {/«من حرّم زینه اللّه الّتی أخرچ لعباده و الطّیبات من الرّزق»/} (اعراف۳۲/) را تلاوت می کرد. (کلینی، ۱۴۰۱: ۴۵۱/۶، ح ۴) امام صادق (ع) نیز لباسی گران بها از جنس خز می پوشید. (همان: ۴۵۰، ح ۱؛ ۴۵۱، ح ۶) افزون بر این، خود امیر مؤمنان (ع) به رغم چنین رفتار مصرفی در خوراک و پوشاک، دیگران را از پیروی از چنین الگویی نهی می کرد. (سیدرضی، ۱۳۷۹: خ ۲۰۹)

در پاسخ می توان به این مطالب اشاره کرد:

۱- وظیفه رهبران عادل جامعه با دیگران فرق دارد. الگوی مصرف رهبر عادل باید به گونه ای باشد که تحمل فقر برای تهی دستان سخت نباشد و از خدا نافرمانی نکنند. هنگامی که به علی (ع) خبر دادند عاصم بن زیاد به جهت اقتدا به شما استفاده از نعمت های خدا را بر خود حرام و اهل و عیال خود را ترک کرده است، حضرت ناراحت شد، او را خواست و توبیخ و نصیحت کرد. آنگاه عاصم گفت: یا امیر مؤمنان! پس شما چرا این گونه غذای ناگوار می خوری و لباس خشن می پوشی؟ امام (ع) فرمود: وای بر تو! خدای متعال بر رهبران عادل واجب کرده است همچون طبقات ضعیف زندگی کنند تا فقر، آنان را آزار ندهد و از خدا نافرمانی نکنند. (کلینی، ۱۴۰۱: ۴۱۰/۱، ح ۳)

۲- امامان و رهبران معصوم (علیهم السّلام) با بهتر شدن اوضاع اقتصادی عمومی از خوراک و پوشاک بهتری بهره مند می شدند، لذا وقتی به امام صادق (ع) درباره وضعیت زندگی اش اعتراض و شیوه زندگی وی را با امیر مؤمنان مقایسه کردند، پاسخ داد: علی (ع) در عصر فقر مردم به سر می برد و لباس متناسب با پوشش آن زمان می پوشید و مردم آن را زشت نمی پنداشتند. (همان: ۴۴۴/۶، ح ۱۵)

امام صادق (ع) در جایی دیگر فرمود: هنگامی که اوضاع اقتصادی بهتر شود، خوبان و نیکان در بهره بردن از دنیا ترجیح دارند و ما سزاوارترین مردم هستیم. (همان: ۴۴۲، ح ۸)

۳- پیش تر گذشت که افزون بر درآمدهایی مانند زکات، مقارن با فتوحات غرب وشرق، درآمدهای عظیمی از راه های خراج، جزیه و… در اختیار حکومت قرار گرفت. همچنین انحرافاتی در بخش توزیع امکانات و درآمدهای عمومی، پدید آمد. اینان حراف ها، سبب کج روی بسیاری از بزرگان و صحابه مانند طلحه و زبیر شد و آنان به جای دفاع از حق و جلوگیری از انحراف، به جمع آوری دارایی و تشکیل زندگی تجملاتی روی آوردند و به خوشگذرانی مشغول شدند. نتیجه این توزیع ظالمانه، فقر گسترده ای بودکه دامن بخش بزرگی از مردم را گرفت. (سید رضی، ۱۳۷۹: خ ۱۲۹)

در چنین وضعی، شخصی چون مولای متقیان که یگانه الگوی قابل پیروی درجایگاه رهبر و هادی مردم است، چگونه باید زندگی کند؟ فقیرانه زندگی کردن امیر مؤمنان در چنین وضعیتی از هم دردی با فقیران، فریادی بلند علیه ظلم حاکمان وقت و الگویی عملی برای اندک صحابه رسول اللّه (ص) مانند ابوذر و سلمان بود که همچنان بر تحقق آموزه های نبوی در جامعه اصرار می ورزیدند.

۴- گاهی تفاوت زندگی امامان معصوم (علیهم السّلام) برای مبارزه با برخی جریان های انحرافی فکری در عصرشان بود؛ چنان که در زمان امام صادق (ع) جریان های صوفیگری در حال رشد و شکل گیری بود و حضرت برای مبارزه با این جریان ها بر نوع پوشش و زندگی خاصی اصرار داشت. (کلینی، ۱۴۰۱: ۶۵/۵، ح ۱) بنابراین، بر معصوم (علیهم السّلام) لازم است مردم را با گفتار و عمل از انحراف باز دارد و به صراط مستقیم هدایت کند. امام (ع) با پوشیدن لباس متعارف، پیروان خود را از پوشش غیر متعارف که نوعی دسته بندی انحرافی بود، منع می کرد.

نتیجه بررسی در مورد هزینه های شخصی امیر مؤمنان را این گونه می توان توضیح داد:

۱-هزینه های شخصی حضرت با توجه به ثروت و درآمد فراوان امیر مؤمنان، بسیار اندک بود.

۲-مقدار هزینه های شخصی علی (ع) بستگی زیادی به وضعیت اقتصادی و سیاسی آن عصر داشت.

۳-هدف امام در تخصیص درآمدها به بخش هزینه های شخصی، حداکثر کردن مطلوبیت مادی نبود وگرنه هزینه هایش خیلی بیشتر از آن چیزی می شد که به خود اختصاص داده بود و اگر هدف وی حداکثر کردن مطلوبیت مادی بود، به گفته خود حضرت باید از عسل مصفا و مغز گندم برای غذا و از نخ های ابریشم برای لباس استفاده می کرد.

ب)هزینه های پس انداز و سرمایه گذاری

اختصاص بخشی از درآمدها به پس انداز و سرمایه گذاری برای مصرف نکردن از سرمایه امری مطلوب است؛ چون فرد مطلوبیت خود را در مصرف درآمدهایش به حداکثر می رساند. حداکثر کردن مطلوبیت از مصرف درآمدها با پس انداز و سرمایه گذاری، کاری عقلایی است، امام منابع پس انداز و سرمایه گذاری امیر مؤمنان از ناحیه تخصیص درآمدها چندان فراوان نبود و ثروت هایش املاکی بودند که با اقطاع یا کار روی زمین های بایر و آباد کردن آنها به دست آمده بود و فقط یک مورد در منابع مشاهده می شود که امیر مؤمنان ملکی به سی هزار درهم خریده است. (النمیری البصری، ۱۴۱۰: ۲۱۹ /۱)

امیر مؤمنان در سخنانی، راکد گذاشتن اموال را بر خلاف فلسفه وجودی مال می داند؛ چرا که خداوند اموال را برای رفع نیازهای انسان آفرید؛ پس اگر انسان هایی به اموال نیازمند باشند، آن اموال نباید راکد بمانند. امام بر اساس همین منطق، ذخیره کردن مال در محل بیت المال را نمی پسندید. (ثقفی، ۱۳۵۵: ۴۹/۱)

در روایات فراوانی هم از معصومان آمده است که راکد گذاشتن مال، خلاف مسیر اصلاح مال است و بهترین دارایی آن است که آن را اصلاح کنی و در مسیر بهره وری و بهره برداری قرار دهی. (آمدی، ۱۳۷۳: ۴۲۸/۲، ح ۳۱۴۵؛ ۹۶/۵، ح ۷۱۶۳؛ نوریطبرسی، ۱۴۰۸: ۴۹/۳)

با توجه به این، امام ثروت و درآمدهای فراوانی داشت. بخش کمی از درآمد وی به پس انداز و سرمایه گذاری اختصاص می یافت. با ملاحظ اینکه مصرف شخصی حضرت (ع) نیز اندک بود، معلوم می شود که بیشترین درآمد و ثروت حضرت (ع) به موارد دیگری اختصاص می یافت که در ادامه، توضیح مختصری در باره آن ارائه می شود.

ج)هزینه های فی سبیل اللّه

این قبیل هزینه ها در اموری است که دیگران از آن سود می برند و هزینه کننده، انتظار بازگشت مادی ندارد و شامل موقوفات، ساختن مراکز آموزشی، مساجد، کمک به نیازمندان و… می شود. هزینه کننده در برابر این هزینه ها، همچنان در پی بیشتر کردن مطلوبیت خود از تخصیص درآمد است، اما این مطلوبیت شامل رضایتمندی حاصل از مصرف کالا و خدمات در این دنیا نیست، بل